28
QARAQALPAQ XALÍQ FOLKLORÍNÍŃ IZERTLENIW TARIYXÍ
Aymanova Dilnaz
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Folklor hám etnografiya” qaniygeligi sırtqı bólim 2-kurs studenti
Lola Maxamatdinova
Folklor ham etnografiya kafedrası docenti,
pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktorı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10459636
Annotaciya. Bul maqalada Qaraqalpaq xalqınıń folklorına kewil awdarıw, onı jazıp alıp,
izertley baslanıwı oǵan úles qosqan ilimpazlar hám jıllar haqqında sóz etilgen.
Gilt sózi: Qaraqalpaq, folklor, tariyx, ilimpaz, sayaxatshılar, muzıka, oyınlar, qosıqlar
salt-dástúrler, úrip-adetler.
THE HISTORY OF THE STUDY OF KARAKALPAK FOLKLORE
Abstract. This article focuses on the folklore of the Karakalpak people, tells about the
scientists and the years who contributed to its recording and study.
Key words: Karakalpak, folklore, history, science, tourists, music, dances, songs,
traditions, customs.
ИСТОРИЯ ИЗУЧЕНИЯ КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДНОГО ФОЛЬКЛОРА
Аннотация. В этой статье основное внимание уделяется фольклору
Каракалпакского народа, рассказывается об ученых и годах, которые внесли свой вклад в
его запись и изучение.
Ключевое слово: каракалпак, фольклор, история, наука, туристы, музыка, танцы,
песни, традиции, обычаи.
Qaraqalpaq xalqınıń folklorına kewil awdarıw, onı jazıp alıp, izertley baslaw XVIII
ásirdiń ortalarına shamalasqanda baslandı. Ásirese rus ilimpazları hám sayaxatshıları
qaraqalpaqlardıń folklorın úyreniwge qızıǵa basladı. 1750 – jılı rus ilimpazı Rıchkov kelip,
qaraqalpaq xalqınıń áńgimeleri menen erteklerin, sonday - aq “qaraqalpaq” degen sózdiń
kelip shıǵıwı haqqındaǵı legendanı jazıp alǵan hám olardı 1759 – jılı, “Sochineniya i
perevodı” degen jurnaldıń avgust sanında bastırıp shıǵaradı. N. A. Baskakov 1926 – 1945 –
jıllar arasında respublikamızdıń barlıq rayonlarında folklorlıq ekspeditsiyalarǵa qatnastı.
Onda ol, qaraqalpaq xalıq erteklerin, qosıqların, salt – dástúr jırların, naqıl – maqalların,
qullası, bunnanda basqa da xalıq awız eki dóretpeleriniń basqa da túrlerin jıynadı. N.A.
29
Baskakov ol materialların 1951 – jılı óziniń Qaraqalpaq tili” atlı eki tomlıq miynetiniń
birinshi tomında bastırıp shıǵardı. 1930 – jılı qaraqalpaq ekonomikası hám mádeniyatı ilim
izertlew institutı ashılıp, onda qaraqalpaq awız ádebiyatın jıynaw hám izertlew boyınsha
sektordıń shólkemlestiriliwi ilimiy kardlardıń jetilisiwine keń múmkinshilik ashıp berdi. Atap
aytqanda belgili folklorist Q.Ayımbetovtıń 1939 – jılı “Qaraqalpaq ádebiyatı hám iskusstvosı”
(№3 36 sanında “Qaraqalpaq folklorı” atlı (№ 4 37 san) maqalaları járiyalandı. Jáne de onda
qaraqalpaq folklorın túrlerge bólip, janrlıq ózgesheliklerin ashıp kórsetedi.
40 – jıllardıń ishinde endi folklordı olar qaraqalpaq folklorı hám onıń atqarıwshıları
haqqında izertley basladı. Q.Ayımbetov 1941 – jılı “Xalıqtıń jıraw baqsıları”, belgili jazıwshı
J. Aymurzaev “Xalıq ertekleri menen qosıqları” N.Dawqaraev “Qaraqalpaq folklorı jóninde
izertlewler” atlı maqalaların járiyaladı. 1959 – jılı Ózbekstan Ilimler Akademiyasınıń
Qaraqalpaqstan filialı ashıldı. Atap aytqanda Q.Ayımbetov, I.Sagitov, Q.Maqsetovlar
qaraqalpaq folklorın izertlew mashqalalarınan doktorlıq dissertatsiyalar jaqladı. Al bul
dáwirdiń ishinde A. Áliev, Á. Alımov, N.Kamalov, Q.Mambetnazarov, T.Nietullaev,
M.Nizamatdinov, A.Tájimuratov qaraqalpaq folklorı temasında kandidatlıq dissertatsiyalar
jaqlap shıqtı. Qaraqalpaq xalıq ertekleriniń ózi 1940, 1949, 1956, 1959, 1965 – jılları qayta –
qayta tolıqtırılıp, kórkemligi, tárbiyalıq áhmiyeti talqılanǵan ilimiy maqalalar, alǵı sózler
menen kitap etip shıǵarılıp, keń oqıwshılar massasına taratıldı. 1959 – jılı filologiya ilimleriniń
kandidatı A.Karimov “Alpamıs” dástanın qaraqalpaq xalıq jırawı Qıyas Qayratdinovtan jazıp
aldı.1956 – jılı “Qırıq qız” dástanın ataqlı Qurbanbay jıraw Tájibaevtan belgili jazıwshı Asan
Begimov jazıp aladı. Sonda – aq Q.Ayımbetovtıń Erpolat jırawdan jazıp alǵan “Edige”
dástanı, Ámet Shamuratov tárepinen ataqlı Qulambet jırawdan jazıp alınǵan “Sháriyar” dástanı,
X.Tájimutratovtıń Bekmurat baqsıdan jazıp alǵan “Gárip ashıq” dástanı kitap etip shıǵarıldı.
Bul qaraqalpaq xalıq dástanların baspada bastırıp shıǵarıw hám onı hár tárepleme
izertlew aldaǵı waqıtta da dawam ete beredi. Usılar menen bir qatarda folklordıń basqa da
janrları keń hám tereń túrde izertlewdiń obekti bolıp kiyatır. Olardıń kópshiligi xalıq
awızınan jıynalıp kitap etip shıǵarıldı. Olar boyınsha jazılǵan izertlew jumıslarıda jarıq kórdi.
Buǵan qaraqalpaq xalıq ertekleri, xalıq qosıqları, naqıl – maqalları, jumbaqları boyınsha
filologiya iliminiń kandidatları Q.Mámbetnazarov, N.Kamalov, Á.Tájimuratov, T.Nietullaev,
Nizamatdinov,Á.Álimovlardıń izertleniwleriniń baspa sózde járiyalanıp kelgenligin mısal
etiwge boladı. ÁTájimuratov tárepinen qaraqalpaq xalıq qosıqları urıs dáwirindegi jıynalıp
1965 – jılı folklorist N.Kamalov tárepinen baspaǵa tayarlanıp, kitap etip shıǵarıldı. Bul
kitaplardıń alǵı sózinde avtorlar, xalıq qosıqları qaraqalpaq xalqınıń erteden paydalanıp
30
kiyatırǵan ruwxıy baylıǵı ekenin aytıp ótip, xalıq ómiriniń obrazdaǵı sáwlesin hár tárepleme
ashıp beriwge umtıldı. Sonıń menen bir qatarda xalıq qosıqlarınıń klassifikatsiyası islendi.
Xalıq awız eki dóretpeleriniń eń gózzal úlgilerinen esaplanǵan “Ómirbek anekdotları”
1960 – jılı “Qaraqalpaq xalıq legendaları” Q.Maqsetov, N.Kamalov, Q.Mámbetnazarov
tárepinen baspaǵa tayarlanıp, 1962 – jılı kitap etip shıǵarıldı. Sonday – aq Q. Ayımbetovtıń
“Júyeli sózler” kitabı 1965 – jılı, S. Abbazov penen Á. Álimovlardıń “Jumbaqlar” kitabı 1963
– 1970 – jılları kitap etip shıǵarılıp, jámiyetshiligimizge usınıldı.
Demek olar awızdan – awızǵa ótipte, radio, televidenie arqalı, baspa sóz járdemi
menen de taralıwı, járiyalanıwı múmkin. folklorlıq shıǵarmalar keń mánidegi túsinik bolıp,
ol tek ǵana jańa dáwirdegi dóretilgen shıǵarmalar menen sheklenip qalmaydı. Bir neshe
ásirlerden beri jasap kiyatırǵan hám búgingi kúnde de xalıqtıń estetikalıq talabın
qanaatlandırıw ushın belsene xızmet atqarǵan, biziń turmısımızda janlı jasawın ele de dawam
etip atırǵan baqsı – jıraw dóretiwshiligi, traditsiyalıq folklordıń geypara úlgileri bar. Olar
sózlik - muzıkalıq jaǵınan ǵana emes, al atqarıw manerası jaǵınan da búgingi kúngi
mádeniyatımızda da belgili orındı iyelep atır. Solay etip, qaraqalpaq folklorındaǵı traditsiyalıq
máseleleri dóretpelerdiń hár qıylı janrlarınıń tolıp atırǵan mazmunlıq hám formalıq,
strukturalıq, kompozitsiyalıq hám stillik jaqların qamtıp ǵana qoymastan, al olardıń dáwirler
fonında jasaw ózgesheliklerin, ózgeriwlerin, tolıǵıwların, bul protsesste jámááttiń hám jeke
dóretiwshilerdiń dóretiwshilik kúshiniń bar ekenin bir mártebe dálillep turadı. Folklorlıq
shıǵarmalar balalardı tárbiyalawda tárbiyalıq áhmiyeti ayırıqsha bolıwı menen birge ilimniń
shın obektine aylandı. Házirgi dárejede folklorlıq shıǵarmalardıń jıynalıwı hám izertleniwi
izertlewshiler menen jıynawshılardıń ayrıqsha dıqqatına sazawar bolǵanlıǵınıń belgisi bolıp
esaplanadı. Aldaǵı waqıtta da xalqımızdıń folklorlıq shıǵarmaları dórey beredi, jas
alımlarımız tárepinen izertlenip hám gúllep rawajlanıp bara beredi. Sebebi folklorlıq
shıǵarmalar awladlardıń tájiriybesinde sınalǵan, isenimli hám turmıslıq pikirlerden turadı,
onda jalǵan túsinikler, aldamshı sezimler orın almaydı.
Tárbiyanıń tiykarǵı deregi xalıq. Har bir adam óziniń jasaǵan ómiri dawamında xalıq
arasında olardıń tásirinde tárbiyalanadı. Sonlıqtan da folklorlıq shıǵarmalardıń tiykarǵı maqseti
– joqarı adamgershilikli insandı tárbiyalawdan ibarat.
31
REFERENCES
1.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
2.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
3.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
4.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
9.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
32
12.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
14.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
15.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
16.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
17.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
18.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
19.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research.–2023.–Т. 3.–№. 09. –С. 282-284.
20.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
21.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
22.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
23.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture.–2023.–Т. 4.–№. 1. – С. 719-725.
24.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
33
25.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
26.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
27.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
28.
АЛЛАМБЕРГЕНОВА
Г.
ҚАРАҚАЛПАҚ
БАҚСЫСЫ
СƏЛМЕНБАЙ
САДЫҚОВТЫӉ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ //Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-117.
29.
Allambergenova G. THE LIFE AND CAREER OF COMPOSER OSERBAI
ALLANAZAROV //Modern Science and Research. – 2023.–Т. 2. – №. 10. – С. 217-224.
30.
Allambergenova G. GOALS AND OBJECTIVES OF MUSIC EDUCATION IN
PRIMARY SCHOOL //Modern Science and Research.–2023.–Т. 2.–№. 10. –С. 849-855.
31.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
32.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
33.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
34.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
35.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
36.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
37.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
38.
Qudenov R. QORAQALPOQ XALQ QO'SHIQLARI ASOSIDA YOSHLARNI
TARBIYALASH //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ». – 2023.
34
39.
Kudenov R. WAYS TO TEACH FOURTH GRADERS A SINGING LESSON //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 225-232.
40.
Kudenov R. METHODS OF CONDUCTING A MUSIC CULTURE LESSON IN THE
FOURTH GRADE //Modern Science and Research.–2023.–Т. 2. – №. 10. – С. 856-861.
41.
Шыныбеков А. САМАРАЛИ НАТИЖАГА ЭРИШИШДА ЎҚУВЧИЛАР УЧУН
ПЕДАГОГИК ВОСИТАЛАР //Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 76-79.
42.
Shinibekov A. QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MILLIY OGZAKI
IJODINING GAVDALANISHI //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 39. – С. 204-206.
43.
Shinibekov A. Historical and Social Events in Folklore Works from the Point of View of
People's Relationships //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 199-201.
44.
Шыныбеков А. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё
қадимий маданияти билан чамбарчас боғликлиги //Science and Education. – 2022. – Т.
3. – №. 12. – С. 910-915.
