53
BALALAR FOLKLORLÍQ SHÍǴARMALARÍ HÁM ONÍŃ ÓZINE TÁN
ÓZGESHELIKLERI
Bekbosınova Shaxriza
ÓzMKÓMI NF “Folklor hám etnografiya” kafedrası
“Folklor hám etnografiya” qaniygeligi sırtqı bólim 2-kurs studenti
Lola Maxamatdinova
Folklor ham etnografiya kafedrası docenti,
pedagogika ilimleri boyınsha filosofiya doktorı
https://doi.org/10.5281/zenodo.10459780
Annotaciya. Bul maqalada balalar folklorlıq shıǵarmaları hám onıń ózine tán
ózgeshelikleri haqqında sóz etilgen.
Gilt sózi: Folklor, balalar, shıǵarma, muzıka, oyınlar, qosıqlar salt-dástúrler.
WORKS OF CHILDREN'S FOLKLORE AND ITS SPECIFICS
Abstract. This article describes the works of children's folklore and its features.
Key words: folklore, children, artwork, music, dances, songs, traditions.
ПРОИЗВЕДЕНИЯ ДЕТСКОГО ФОЛЬКЛОРА И ЕГО СПЕЦИФИКА
Аннотация. В этой статье рассказывается о произведениях детского фольклора и
его особенностях.
Ключевое слово: фольклор, дети, художественное произведение, музыка, танцы,
песни, традиции.
“Jawma kúnim jawma” qosıǵı da xalqımızdıń diyxanshılıq kásibine baylanıslı dóregen
qosıqlardan bolıp, onda balalar ata – ana kásibine tilekles bolıp, júdá ıqlas penen atqaradı.
Mısalı:
Jawma kúnim jawma.
Men apamnıń tuńǵıshıman,
Qazan qırǵan qırǵıshıman,
Jawma kúnim jawma.
“Jemisim jerge tógildi” qosıǵı da balalar ushın ayrıqsha Mısalı:
Jemisim jerge tógildi,
Jer juwsanın berdi,
Juwsandı qoyǵa berdim.
Qoy qoshantanın berdi.
54
Qosıqtaǵı “jemis, juwsan, qoshantay, qamshı, kól, ǵaz, súyrik” hám taǵı basqa da sózleri
balanıń sózlerin bayıtadı. Sonıń menen birge bul qosıq tábiyattıń bay, gózzal kórinislerin
balanıń kóz aldına keltirip, onı ózi jasap turǵan ortalıǵı tábiyatın súyiwge úyretedi.
Sonday – aq balalarǵa taqmaqlap sanawdı úyretetuǵın qosıqlar da bar. Olardıń qatarına
“Birim – bir”, “Bir degenim – biliw” degen qosıqlardı atap kórsetiwge boladı. Mısalı:
Birim – bir
Ekim – eki,
Úshim – úsh,
Tórtim – tórt,
Besim – bes,
Altım – altı,
Jetim – jeti,
Segizim – segiz,
Toǵızım – toǵız,
Onım – on.
Onbirim - onı tapshı?
Bul qosıqtı balalar barmaqların sanap atqaradı. Sol arqalı bala sanawdı bilip aladı.
Qosıq arqalı sanawdı úyreniw basqa xalıqlarda da ushırasadı.
Bir degenim - biliw ,
Eki degenim – egew,
Úsh degenim – úshek,
Tórt degenim – tósek
Bes degenim – besik,
Altı degenim asıq,
Jeti degenim - jelke,
Segiz degenim - serke,
Toǵız degenim – torqa,
On degenim - oymaq,
On bir degenim – jumbaq“, -
degen sanaw úyretiwshi qosıq balalar ádebiyatında úlken orın iyeleydi.
Bala qosıq arqalı onǵa shekem sanawdı bilip, on bir haqqında oylanadı. Ol ne ushın
jumbaq, soǵan oy juwırtadı. Bul balanı salmaqlı, parasatlı, hár bir nársege oy juwırtıwǵa
uqıplı bolıwǵa umtıldıradı. Sebebi bir sanınan baslap onǵa shekemgi sanlardıń bári bir zat
55
penen atalǵan. Bir - biliw, eki – egew, úsh – úshek, tórt – tósek, ….. hám taǵı basqa, sonda
onbirdi ne dep ataw kerek? Áne , bala sol haqqında oylanadı.
Oyın oynap aytılatuǵın qosıqlar balalar arasında júdá keń túrde rarqalǵan. Olar balalar
oyınlarınıń repertuarı xızmetin atqaradı. Buǵan birinshi „Hákke qayda“ qosıǵın mısal
keltiremiz.
-
Hákke qayda?
-
Uyasında.
-
Ne qılıp atır?
-
Keste tigip atır.
-
Kestesi qanday?
-
Alaqanday….
-
Dárwazańnıń awzı qaydan?
-
Óte beriń bunnan.
-
Neshshe atlasam ótemen?
-
Eki atlasań óteseń.
Bir nan jeyseń be?
-
Bir nan jeymen,
-
Al basla!
Balalar bul qosıqtı oyın oynap júrip aytadı. Bir bala óz gezeginde kózin tańadı.
Barlıq ballar onı „hákke qayda?“ dep baslap, sawalǵa tutadı. Ol „uyasındá dep juwap beredi.
Keyninen taǵı – taǵı sawal hám oǵan juwap berilip oyın dawam ete beredi. Kózin tańǵan
bala bolsa sızılǵan sızıqtan shıqpay dál júrip, belgilengen dárwazadan ótiwi kerek. Qıysıq
ketse ol utılǵan boladı. Utılmaw ushın “dárwazańnıń awzı qaydan?” “neshe atlasam ótemen?”
dep te soraydı. Oyınnıń maqseti, bala ulıwma shamalaw menen bayqaǵısh, sezgish bolıwǵa
úyreniwi kerek. Hár bir insan anadan birdey bolıp tuwıladı, al sońınan onıń jaqsı yamasa
jaman bolıwı tárbiyadan ǵárezli boladı dep beriledi. Sonlıqtan da „uyada ne kórseń, ushqanda
sonı kóreseń“ sıyaqlı maqallar dóregen. Folklorlıq shıǵarmaları turmıs sabaqlıǵı, onda
adamnıń júris – turısınan baslap oy – pikirlerine shekem barlıq ózgeshelikleriniń jámiyetke
sıyımlı, ózine jarasımlı bolıwı sóz etiledi, yaǵnıy hár bir adam onıń dógeregindegi adamlar
onnan zálel kórmeytuǵın bolıp jasawı kerek. Bala tárbiyasında onıń barlıq tárepleri esapqa
alınadı. Insannıń tárbiyasında aqıl menen is tutılıwı jáne de jeti ólshep bir kesiwge dıqqat
awdarılıwı zárúr. Folklorlıq shıǵarmalardıń hár bir danalıq sózlerinde, naqıl – maqallarında
tereń máni, adamnıń aqıl – sezimin iyelep alatuǵın qúdiretli kúsh bar.
56
REFERENCES
1.
Esemuratov B. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY ON THE BASIS OF
PEDAGOGICAL TECHNOLOGY AS AN EXAMPLE OF KARAKALPAK FOLK
SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 835-840.
2.
Esemuratov B. EDUCATION OF YOUNG PEOPLE TO PATRIOTISM, COURAGE,
AND FREEDOM THROUGH SPOONS PERFORMED BY OTHERS //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 197-202.
3.
Ospanova R. THE SITUATION OF USING THE CREATIONS OF COMPOSER
MUKHTOR ASHRAFIY AND DONI ZOKIROV IN MUSIC LESSONS //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 190-196.
4.
Ospanova R. WAYS OF DEVELOPMENT AND IMPROVEMENT OF MUSIC
EDUCATION PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. –
С. 822-828.
5.
Jiyenbaevich M. I. The evolution of music pedagogy of the karakalpak people: Historical
and theoretical aspects //Asian Journal of Research in Social Sciences and Humanities. –
2021. – Т. 11. – №. 10. – С. 27-32.
6.
Jiyenbaevich M. I. Competence-based approach in higher musical and professional
education //ACADEMICIA: An International Multidisciplinary Research Journal. – 2022.
– Т. 12. – №. 4. – С. 42-47.
7.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
8.
Jiyenbaevich M. I. COMPETENCE-BASED APPROACH IN HIGHER MUSICAL AND
PROFESSIONAL EDUCATION //PROMINENCE OF INFORMATION BASES&
MEDIA ASSESSMENTS IN THE POST CONFLICT MARKETING ENVIORNMENT.
9.
Moyanov I. TRAINING AND DEVELOPMENT OF ART PERSONNEL //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 65-69.
10.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
11.
Моянов Ы. Д. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚИ МУСИҚИЙ ПЕДАГОГИКАСИНИНГ
ТАРИХИЙ-НАЗАРИЙ
ЖИҲАТЛАРИ
//Образование
и
инновационные
исследования международный научно-методический журнал. – 2021. – №. 5.
57
12.
Ануаровна O. Р. ҚОРАҚАЛПОҚ ХАЛҚ КУЙЛАРИ ВОСИТАСИДА БОЛАЛАР
ИЖОДКОРЛИГИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ. – 2023.
13.
Anuarovna U. E. IMPROVING THE MECHANISMS OF EDUCATING STUDENTS IN
THE SPIRIT OF INTER-ETHNIC HARMONY BASED ON NATIONAL MUSIC IN
THE CONDITIONS OF ETHNO-CULTURAL RELATIONS //International Journal of
Advance Scientific Research. – 2023. – Т. 3. – №. 09. – С. 329-333.
14.
БОЛАЛАР Қ. Х. К. В., РИВОЖЛАНТИРИШ И. MODERN SCIENCE АND
RESEARCH //MODERN SCIENCE. – 2023. – Т. 2181. – С. 3906.
15.
Ospanova R. DEVELOPMENT OF CHILDREN'S CREATIVITY THROUGH BLACK
FOLK SONGS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 70-73.
16.
Nawrizbaeva A. A. THE PERFORMANCE SKILLS OF KARAKALPAK BAKSHIS
//Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 906-910.
17.
Nawrızbaeva A. A. BAQSÍ, SÁZENDE GENJEBAY TILEWMURATOVTÍN
ACTQARÍWSHÍLÍQ METHODS //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №.
10. – С. 218-223.
18.
Muxammetdinova L. THE DEVELOPMENT OF THE ART OF GIVING IN NORTHERN
PAKISTAN AS AN EXAMPLE OF THE YEARS OF INDEPENDENCE //Modern
Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. – С. 74-78.
19.
Maxamatdinovna M. L. FOLKLORE AS A SPECIAL FORM OF CREATIVITY
//International Journal of Advance Scientific Research.–2023.–Т. 3.–№. 09. –С. 282-284.
20.
Makhammatdinovna M. L. As a Means of Providing Aesthetic Education to the Students
of the Art of Embroidery //Vital Annex: International Journal of Novel Research in
Advanced Sciences. – 2023. – Т. 2. – №. 3. – С. 149-152.
21.
Askarova Z., Maxamatdinova L. Ceremonies Solemnly Held in Connection with Public
Holidays //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 181-183.
22.
Махамматдинова Л. ЎЗБЕК ВА ҚОРАҚАПОҚ МУСИҚА МАДАНИЯТИНИНГ
РИВОЖЛАНИШИДА БАСТАКОРЛАРНИНГ ҚЎШГАН ҲИССАСИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 782-786.
23.
Есанов М. ФОРМИРОВАНИЕ НРАВСТВЕННЫХ КАЧЕСТВ ЛИЧНОСТИ
СРЕДСТВАМИ МУЗЫКИ //Oriental Art and Culture.–2023.–Т. 4.–№. 1. – С. 719-725.
24.
Ayapova K., Yesanov M. Organization of Music Lessons by the Teacher in Various Ways
//Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 189-191.
58
25.
Esanov M., Ametov A. DOIRA SAN’ATINING RIVOJLANISHI VA TARIXI //Oriental
Art and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 2. – С. 729-733.
26.
Eсанов М. Знание особенностей воздействия музыкального искусства на человека
//Science and Education. – 2022. – Т. 3. – №. 12. – С. 767-771.
27.
Есанов М. О. ЎЗБЕК ХАЛҚ ЧОЛҒУЛАРИДА ИЖРОЧИЛИК ТАРИХИ //Oriental Art
and Culture. – 2022. – Т. 3. – №. 1. – С. 578-584.
28.
АЛЛАМБЕРГЕНОВА
Г.
ҚАРАҚАЛПАҚ
БАҚСЫСЫ
СƏЛМЕНБАЙ
САДЫҚОВТЫӉ ДӨРЕТИЎШИЛИК ЖОЛЫ //Евразийский журнал социальных
наук, философии и культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 10. – С. 112-117.
29.
Allambergenova G. THE LIFE AND CAREER OF COMPOSER OSERBAI
ALLANAZAROV //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10.–С. 217-224.
30.
Allambergenova G. GOALS AND OBJECTIVES OF MUSIC EDUCATION IN
PRIMARY SCHOOL //Modern Science and Research.–2023.–Т. 2.–№. 10. –С. 849-855.
31.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
32.
Saginbaevna T. S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Spectrum Journal
of Innovation, Reforms and Development. – 2022. – Т. 9. – С. 386-392.
33.
Sag’inbaevna T. S. Cultural Life in Uzbekistan during the Years of Independence //Spanish
Journal of Innovation and Integrity. – 2023. – Т. 18. – С. 39-41.
34.
Tajimuratova S. FORMATION OF STUDENTS'SKILLS OF INDEPENDENT
PERFORMANCE THROUGH THE TEACHING OF ART HISTORY //Modern Science
and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 841-849.
35.
Saginbaevna T. S. Management and study of culture and art. – 2022.
36.
Тажимуратова Ш. С. САНЪАТШУНОСЛИК ФАНЛАРИНИ ЎҚИТИШ ОРҚАЛИ
ТАЛАБАЛАРНИНГ
МУСТАҚИЛ
ИШЛАШ
КЎНИКМАЛАРИНИ
ШАКЛЛАНТИРИШ. – 2023.
37.
Tajimuraova S. S. INFORMATION AND COMMUNICATIONS IN MANAGEMENT
//Journal of Integrated Education and Research. – 2022. – Т. 1. – №. 5. – С. 509-511.
38.
Qudenov R. QORAQALPOQ XALQ QO'SHIQLARI ASOSIDA YOSHLARNI
TARBIYALASH //«ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI ВЕКЕ». – 2023.
59
39.
Kudenov R. WAYS TO TEACH FOURTH GRADERS A SINGING LESSON //Modern
Science and Research.–2023.–Т. 2.–№. 10. –С. 225-232.
40.
Kudenov R. METHODS OF CONDUCTING A MUSIC CULTURE LESSON IN THE
FOURTH GRADE //Modern Science and Research. – 2023.–Т. 2. – №. 10. – С. 856-861.
41.
Шыныбеков А. САМАРАЛИ НАТИЖАГА ЭРИШИШДА ЎҚУВЧИЛАР УЧУН
ПЕДАГОГИК ВОСИТАЛАР //Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры. – 2023. – Т. 3. – №. 11. – С. 76-79.
42.
Shinibekov A. QORAQALPOQ MUSIQA MADANIYATIDA MILLIY OGZAKI
IJODINING GAVDALANISHI //Miasto Przyszłości. – 2023. – Т. 39. – С. 204-206.
43.
Shinibekov A. Historical and Social Events in Folklore Works from the Point of View of
People's Relationships //Miasto Przyszłości. – 2022. – Т. 27. – С. 199-201.
44.
Шыныбеков А. Қорақалпоқлар санъатининг сарчашмалари Шарқий Европа ва Осиё
қадимий маданияти билан чамбарчас боғликлиги //Science and Education. – 2022. – Т.
3. – №. 12. – С. 910-915.
