ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1248
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIGA MATEMATIKA O‘QITISH
JARAYONINING SAMARALI JIHATLARI
Shoira Habibullayeva Farhod qizi
Guliston davlat universiteti Psixologiya va ijtimoiy fanlar fakulteti
Boshlang‘ich ta’lim uslubiyoti yo‘nalishi 3-kurs talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12601033
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini matematika o‘qitish
metodlari, ularni qanday amalga oshirish, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga puxta bilim berishga,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning dunyoqarashini shakllantirish yo‘llarini o‘rgatish, matematika
o‘qitish jarayonida insonni mehnatni sevishga, o‘zining qadr-qimmati bir-biriga hurmati kabi
fazilatlarni tarbiyalashni ko‘rsatib berish to‘g‘risida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar
: didaktik maqsadlar, malaka va ko‘nikmalar, dars turlari, metod, metodika,
taqqoslash, yangi maqsadlar, didaktik materiallar.
EFFECTIVE ASPECTS OF THE PROCESS OF TEACHING MATHEMATICS TO
PRIMARY CLASS STUDENTS
Abstract.
In this article, the methods of teaching mathematics to elementary school
students, how to implement them, to provide thorough knowledge to elementary school students,
to teach ways to form the worldview of elementary school students, to teach mathematics In the
process of teaching, it was thought to teach a person to love work, to educate such qualities as
self-worth and respect for each other.
Key words:
didactic goals, qualifications and skills, lesson types, method, methodology,
comparison, new goals, didactic materials.
ЭФФЕКТИВНЫЕ АСПЕКТЫ ПРОЦЕССА ОБУЧЕНИЯ МАТЕМАТИКЕ
УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНЫХ КЛАССОВ
Аннотация.
В данной статье рассмотрены методы обучения математике
младших школьников, способы их реализации, чтобы дать ученикам младших классов
глубокие знания, научить способам формирования мировоззрения младших школьников,
математики в процессе обучения. Считалось, что оно должно научить человека любить
труд, воспитать такие качества, как чувство собственного достоинства и уважение друг
к другу.
Ключевые слова:
дидактические цели, квалификация и умения, виды уроков, метод,
методика, сравнение, новые цели, дидактические материалы.
Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek: ‘‘Matematika hamma aniq fanlarga asos. Bu fanni yaxshi
bilgan bola aqlli, keng tafakkurli bo‘lib o‘sadi, istalgan sohada muvaffaqiyatli ishlab ketadi’’.
Haqiqatdan ham ushbu jumlalar zamirida keng ma’no-mazmun yotibdi “Matematika fanlar
ichra shox, uning sirlaridan bo‘lingiz ogoh”. Matematika olamini o‘rganish juda ham zavqli, hayot
uchun kerakli. Matematika faniga qiziqish uyg‘ota olish esa albatta pedagog ustozlarimizning
mahoratlariga bog‘liq. Biz bugun kichik maktab yoshidagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning
matematik tushuncha va tafakkurini rivojlantirishda murakkab masalalarning o‘rni va ahamiyati
xususida to‘xtalamiz.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1249
Murakkab masalalarni yechish boshlang‘ich sinf o‘quvchilar uchun biroz o‘rganilishi qiyin
bo‘lgan mavzular qatoriga kiradi. Chunki yosh o‘quchilarning sodda masalalardan murakkab
masalalarga o‘tish jarayoni ularning fikrlash qobiliyatlaridan kelib chiqadi. Aksariyat bolalar bu
masalalarni oson qabul qilsa, ko‘pchilik boshlang‘ich sinf o‘quvchilar qiyinchilik sezadilar. So‘ngi
yillarda mamlakatimizda maktabda matematika o‘qitish, ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim tizimida o‘z
ko‘lami va ahamiyati jihatidan nihoyatda katta bo‘lgan o‘zgarishlarni amalga oshirdi. Matematika
fani eng avvalo, kichik yoshdagi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni umumiy tizimda o‘qitish va
tarbiyalash vazifasini qo‘yadi.
Umumiy metodika boshlang‘ich sinf matematikasining mazmunini va tizimliligini aks
ettiradi, har bir bo‘limni o‘qitishning o‘ziga xos xususiy metodlarini o‘rgatadi. Ma’lumki, o‘qitish
tarbiyalash bilan o‘zaro mustahkam bog‘liqdir. Ushbu metodika o‘qitishni tarbiyalash bilan
qo‘shib olib borish yo‘llarini o‘rgatadi. Boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasi bir
necha fanlar bilan chambarchas bog‘liqdir:
Metodika grekcha so‘z bo‘lib, “metod’’ degani “yo‘l’’ ma’nosini anglatadi. Matematika
metodikasi pedagogika fanlari tizimiga kiruvchi pedagogika fanining tarmog‘i bo‘lib, jamiyat
tomonidan qo‘yilgan o‘qitish qonuniyatlarini matematika rivojining ma’lum bosqichida tatbiq
qiladi. O‘qitishda yangi maqsadlarning qo‘yilishi matematika o‘qitish mazmunining tubdan
o‘zgarishiga olib keladi. Boshlang‘ich sinf Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga matematikadan
samarali ta’lim berilishi uchun o‘qituvchi boshlang‘ich sinflarda matematika o‘qitish metodikasini
egallab, chuqur o‘zlashtirmog‘i zarur.
Hozirgi zamon matematikasi natural son tushunchasini asoslashda to‘plamlar nazariyasiga
tayanadi. Matematikani o‘rganish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning o‘z ona tillarida nutq
madaniyatini to‘g‘ri shakllantirish, o‘z fikrini aniq, ravshan va lo‘nda qilib bayon eta bilish
malakalarini o‘zlashtirishlariga yordam beradi. Bunday bilimlar berish orqali esa boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarning fazoviy tasavvur qilish xususiyatlari shakllanadi hamda mantiqiy tafakkur
qilishlari yanada rivojlanadi.
Umumta’lim maktablarning boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilimlarini aniqlash, sinf
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining bilimlarini tenglashtirish, ya’ni past bilimga ega bo‘lgan
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning bilimlarini yaxshi biladigan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga
yetkazib olish vazifasi turadi.
Bolalarni o‘qitishga tayyorlashda asosiy ish metodi tahlil , sintez, taqqoslash,
umumlashtirish, tabaqalashtirish kabi aqliy operatsiyalarni bajarish malakalarini shakllantirishga
qaratilgan bo‘lishi kerak.
Bunda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutqlarini rivojlantirishga katta
yordam beradi, matematik bilimlarini o‘zlashtirishga qiziqishi kuchaya boradi.
Har bir alohida darsning maqsadi darslar tizimining maqsadini aniqlab, uning yordamida
o‘qitilayotgan mavzuning mazmunini boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga ochib beradi. Bu holda
yangi tushunchalar bilan boshlang‘ich sinf o‘quvchilarni tanishtirish bo‘lsa, ikkinchi holda
tanishtirilgan tushunchani kengaytirish va chuqurlashtirish, uchinchisida, biror malaka va
ko‘nikmalarni hosil qilish, to‘rtinchisida, bilim, malaka va ko‘nikmalarni tekshirish va h.k.
bajariladi. O‘tilganlarni takrorlash oldin o‘tilgan darslarni yangi tizimga solish, shu bilan
bilimlarni tekshirishni o‘z ichiga oladi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1250
Odatda darsning boshida uy vazifasi tekshiriladi yoki o‘tgan mavzu takrorlanadi, so‘ngra
o‘tgan mavzu yuzasidan savol-javob o‘tkaziladi. Shundan keyin yangi material bayon etiladi va
mustahkamlash uchun boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga misol va masalalar yechdiriladi yoki
nazorat savollari beriladi. Dars oxirida uyga vazifa to‘g‘risida ko‘rsatmalar beriladi. Yangi
materialni o‘zlashtirishga qaratilgan misol va masalalarni mustaqil yechish ham mumkin.
Boshlang‘ich matematika kursining eng muhim xususiyati uning amaliy yo‘nalganligidir.
Agar yuqori sinflarda matematika dasturining ba’zi masalalari nazariy xarakterda bo‘lsa,
boshlang‘ich sinflarda har bir yangi tushuncha, xossa, qonun amaliy faoliyat uchun kiritiladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilar matematika darsida olgan bilimlarini kundalik hayotda
uchraydigan elementar masalalarni yechishga tatbiq qila olishga o‘rgatish, Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarda arifmetik amallar bajarish malakalarini shakllantirish va ularni mustahkamlash
uchun maxsus tuzilgan amaliy masalalarni hal qilishga o‘rgatish. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilar
imkoni boricha mustaqil ravishda qonuniyat munosabatlarini ochishlari, kuchlari yetadigan
darajada umumlashtirishlar qilishlari, shuningdek, og‘zaki va yozma xulosalar qilishga
o‘rganishlari kerak. O‘qitish samaradorligining zaruriy va muhim sharti Boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarning o‘rganilayotgan materialni o‘zlashtirishlari ustidan nazoratdir. Didaktikada uni
amalga oshirishning turli shakllari ishlab chiqilgan. Bu boshlang‘ich sinf o‘quvchilardan og‘zaki
so‘rash; nazorat ishlari va mustaqil ishlar; uy vazifalarini tekshirish, testlar, texnik vositalar
yordamida sinash kabi usullardir.
Didaktikada dars turiga, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga bog‘liq
ravishda nazoratning u yoki bu shaklidan foydalanishning maqsadga muvofiqligi masalalari,
shuningdek, nazoratni amalga oshirish metodikasi yetarlicha chuqur ishlab chiqilgan.
Boshlang‘ich maktabda matematika o‘qitish metodikasida mustaqil va nazorat ishlari,
boshlang‘ich sinf o‘quvchilardan individual yozma so‘rov o‘tkazishning samarali vositalari
yaratilgan. Ba’zi didaktik materiallar dasturning chegaralangan doiradagi masalalarining
o‘zlashtirilishini reyting tizimida nazorat qilish uchun, boshqalari boshlang‘ich maktab
matematika kursining barcha asosiy mavzularini nazorat qilish uchun mo‘ljallangan. Ayrim
didaktik materiallarda (ayniqsa, kam komplektli maktab uchun mo‘ljallangan) o‘qitish
xarakteridagi materiallar, boshqalarida esa nazoratni amalga oshirish uchun materiallar ko‘proqdir.
Xulosa qilib shuni aytish keraki, boshlang‘ich sinflarda matematika fanini o‘qitishning
samarali jihatlari juda ko‘p. Matematika fanini o‘qish orqali o‘quvchida fikrlashi, og‘zaki nutqi,
yozma nutqi kengayib boradi. O‘qituvchi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga bu fanni o‘rgatish uchun
avvalo o‘zida yetarlicha bilim bo‘lishligi lozm. O‘quvchi darsga qanchalik qiziqsa o‘rganishi ham
shuncha oson bo‘ladi. Matematika fani aqlni charxlaydi. o‘sib kelayotgan yosh avlod bilimga
chanqoqdir, matematika fanini qanchalik qiziqarli qilib o‘tib bola qalbiga matematikaga bo‘lgan
muhabbatni oshirish berish ham pedagoglarning qo‘lida. Bolalarni matematik tafakkurini oshirish
yildan yilga yangidan yangi metodlar va multimedia vositalari va ko‘rgazmali vositalar
takomillashib bormoqda.
REFERENCES
1.
Prezident Shavkat Mirziyoyev olimlar ilmiy tadqiqot rahbarlari va ishlab chiqarish sektori
vakillari bilan uchrashuv.31.01.2020y.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1251
2.
Qayumova, S. (2022). БЎЛAЖAК БОСШЛAНҒИЧ СИНФ ЎҚИТУВCЧИЛAРИНИ
TIMSS
ХAЛҚAРО
БAҲОЛАШ
ДAСТУРИ
AСОСИДA
МЕТОДИК
ТAЙЁРГAРЛИГИНИ
РИВОЖЛAНТИРИШДA
МУЛТИМЕДИЯ
ВОСИТAЛAРИНИНГ ЎРНИ.
Science and innovation
,
1
(B4), 159-162.
3.
Shohsanam, K. (2023). THEORETICAL IMPORTANCE OF ARTIFICIAL
INTELLIGENCE.
Science and innovation
,
2
(Special Issue 3), 159-162.
4.
Kayumova, S. T. qizi, Sharipov , S. R., Abdullayev , K. A. ugli, & Nurmatov , I. S. (2023).
THE THEORETICAL FOUNDATIONS OF IMPROVING STUDENTS’ READING
PROFICIENCY BASED ON MODERN TRENDS.
RESEARCH AND EDUCATION
,
2
(12), 57–61.
5.
To‘lqin qizi Kayumova, S., Sharipov, S. R., ugli Abdullayev, K. A., & Nurmatov, I. S.
(2023).
THE
THEORETICAL
FOUNDATIONS
OF
IMPROVING
STUDENTS'READING PROFICIENCY BASED ON MODERN TRENDS.
RESEARCH
AND EDUCATION
,
2
(12), 57-61.
6.
Kayumova, S. T. K. (2022). DIFFERENCES BETWEEN PISA AND TIMSS
INTERNATIONAL ASSESSMENT PROGRAM.
Academic research in educational
sciences
,
3
(NUU Conference 2), 753-757.
7.
Sh. Kayumova (2023). DIDACTIC PRINCIPLES FOR DEVELOPING NATIVE
LANGUAGE AND READING LITERACY OF FUTURE PRIMARY SCHOOL
TEACHERS. Science and innovation, 2 (B9), 57-60. doi: 10.5281/zenodo.8348958
8.
Sh. Kayumova (2023). DEVELOPMENT OF STUDENTS' READING LITERACY
THROUGH TRIZ PEDAGOGY. Science and innovation, 2 (B10), 157-160. doi:
10.5281/zenodo.8433398
9.
Qayumova, S. (2022). БЎЛAЖAК БОСШЛAНҒИЧ СИНФ ЎҚИТУВCЧИЛAРИНИ
TIMSS
ХAЛҚAРО
БAҲОЛАШ
ДAСТУРИ
AСОСИДA
МЕТОДИК
ТAЙЁРГAРЛИГИНИ
РИВОЖЛAНТИРИШДA
МУЛТИМЕДИЯ
ВОСИТAЛAРИНИНГ ЎРНИ.
Science and innovation
,
1
(B4), 159-162.
10.
Shahriddinоvna, K. S. (2023). Didactic Features Of Development Of Nature Perception
Skills Of Primary School Students.
Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching
,
19
, 183-187.
11.
Shahriddinovna, K. S. (2023). INTRODUCING CHILDREN OF PRIMARY SCHOOL
AGE WITH THE WORLD.
American Journal of Applied Science and Technology
,
3
(06),
09-14.
12.
Shahriddinоvna K. S. Didactic Features Of Development Of Nature Perception Skills Of
Primary School Students //Eurasian Journal of Learning and Academic Teaching. – 2023.
– Т. 19. – С. 183-187.
13.
Shahriddinovna K. S. INTRODUCING CHILDREN OF PRIMARY SCHOOL AGE
WITH THE WORLD //American Journal of Applied Science and Technology. – 2023. – Т.
3. – №. 06. – С. 09-14.
14.
Karimova, S. (2022). THE ROLE AND IMPORTANCE OF" NATURAL SCIENCES" IN
THE DEVELOPMENT OF UNDERSTANDING OF NATURE IN GENERAL
SECONDARY SCHOOLS.
Science and innovation
,
1
(B6), 214-218.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1252
15.
Karimova S. THE ROLE AND IMPORTANCE OF" NATURAL SCIENCES" IN THE
DEVELOPMENT OF UNDERSTANDING OF NATURE IN GENERAL SECONDARY
SCHOOLS //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – №. B6. – С. 214-218.
16.
Karimova S. CHARACTERISTICS OF NATURAL TEACHING METHODOLOGНY
//Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences. – 2021. – Т. 1.
– №. 11. – С. 737-740.
17.
Karimova, S., & Ashurova, M. (2023). TYPES OF EDUCATION. Modern Science and
Research, 2(8), 161–163. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
18.
Mamatova, X., Karimova, S., & Turgʻunboyeva, M. (2023). EDUCATION IS
UPBRINGING, KNOWLEDGE IS SALVATION. Modern Science and Research, 2(8),
164–166.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
19.
Mamatova H. Karimova, S., & Mamayusupova, . Z. (2023). PEDAGOGICAL ANALYSIS
IN THE WORKS OF ALISHER NAVOI. Modern Science and Research, 2(9), 5–8.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/23865
20.
Karimova S., Habibullayeva S. THE ESSENCE OF THE EDUCATIONAL PROCESS IN
PEDAGOGY //Modern Science and Research. – 2024. – Т. 3. – №. 1. – С. 40-44.
21.
Karimova Sevara Shaxriddin Qizi. (2023). FORMATION OF NATURE AWARENESS
SKILLS OF PRIMARY SCHOOL STUDENTS. International Scientific and Current
Research
Conferences,
1(01),
43–45.
Retrieved
from
https://www.orientalpublication.com/index.php/iscrc/article/view/1105
22.
Mamatova H., Karimova S., Mamayusupova Z. PEDAGOGICAL ANALYSIS IN THE
WORKS OF ALISHER NAVOI //Modern Science and Research. – 2023. – Т. 2. – №. 9. –
С. 5-8.
23.
Sevara, K., & Maftuna, S. (2024, February). BOSHLANG ‘ICH SINFLARDA ONA TILI
DARSLARIGA QO ‘YILGAN ZAMONAVIY TALABLARNING XUSUSIYATI VA
AHAMIYAT. In
International conference on multidisciplinary science
(Vol. 2, No. 2, pp.
65-67).
24.
Sevara, K., & Mahliyo, X. (2024, February). BOSHLANG‘ICH SINF BOSHLANG‘ICH
SINF O‘QUVCHILARIDA MATEMATIK QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHDA
QO‘LLANILADIGAN METODLAR. In
International conference on multidisciplinary
science
(Vol. 2, No. 2, pp. 68-70).
25.
Karimova S., Habibullayeva S. BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARINING
SAVODXONLIGINI XALQARO BAHOLASH DASTURLARI ASOSIDA OSHIRISH
//NEW RENASSAINCE CONFERENCE. – 2024. – Т. 1. – №. 3. – С. 229-234.
26.
Karimova, S., & Habibullayeva, S. (2024). BOSHLANG ‘ICH SINF O ‘QUVCHILARINI
O‘QISH
SAVODXONLIGINI
RIVOJLANTIRISHDA
MULTIMEDIYA
VOSITALARIDAN FOYDALANISH METODIKASINI TAKOMILLASHTIRISH. NRJ,
1(3), 830-835.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1253
27.
Karimova S., Habibullayeva S. THE SIGNIFICANCE AND ITS APPLICATION OF
EXHIBITION IN PRIMARY CLASS MATHEMATICS LESSONS //Modern Science and
Research. – 2024. – Т. 3. – №. 5. – С. 1335-1339.
