2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
393
EKOLOGIYA SOHASIDAGI JINOYATLARNING KRIMINALISTIK JIHATLARI
Ubaydullayev Ilxomjon Raxmatovich
Farg‘ona viloyat yuridik texnikumi
“Mutaxassislik fanlari” kafedrasi o‘qituvchisi, 2-darajali yurist.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14728034
Annotatsiya. Ushbu tezisda muallif tomonidan bugungi kunning dolzarb masalalaridan biri
hisoblangan ekologiya sohasidagi jinoyatchilikka qarshi kurash borasida muhim ahamiyat kasb etadigan
jinoyatlarning kriminalisik jihatlari hamda ayrim tergov masalalari xususida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar: ekologiya, atrof-muhit, jinoyat, kriminalistik tavsif, tergov,
tergovni tashkil etish,
rejalashtirish.
КРИМИНАЛИСТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ПРЕСТУПЛЕНИЙ
Аннотация.
В данном тезисе автор раскрывает криминальными аспектами преступлений
и некоторыми следственными вопросами, имеющими важное значение в борьбе с преступностью
в сфере экологии, которая считается одной из актуальных проблем современности.
Ключевые понятия:
экология, окружающая среда, преступность, характеристика
преступления, расследование, организация расследования, планирование.
FORENSIC ASPECTS OF ENVIRONMENTAL CRIMES
Abstract.
In this thesis, the author thought about the criminal aspects of crimes and some
investigative issues, which are important in the fight against crime in the field of ecology, which is
considered one of the urgent issues of today.
Key concepts:
ecology, environment, crime, criminal description, investigation, organization of
investigation, planning.
Maʼlumki, 2022 yilning 20 dekabr kuni Muhtaram Yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisi va O‘zbekiston halqiga murojaat qildi. Ushbu murojaatnoma butun O‘zbekiston
halqi tomonidan katta qiziqish bilan kutib olindi. Ushbu murojaatnomada kelgusi 2023 yilda davlat va
jamiyat hayotining barcha sohalarida amalga oshirilishi kerak bo‘lgan ishlar va islohotlarning ustuvor
yo‘nalishlari ko‘rsatib o‘tildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti boshqa sohalar singari bugungi kunning nafaqat
O‘zbekistonda, balki jahon miqyosida global muammolardan biriga aylangan ekologiya sohasidagi
yechimini kutayotgan muammolarga ham alohida e’tibor qaratib, “Hozirgi vaqtda butun dunyoda bo‘lgani
kabi O‘zbekistonda ham jiddiy ekologik muammolar paydo bo‘lmoqda. Aksariyat hududlarimizda tuproq
tarkibi buzilib, unumdor yerlar qisqarib borayotgani, cho‘llanish, suv yetishmasligi, qurg‘oqchilik, aholini
toza ichimlik suvi bilan taʼminlash shular jumlasidandir”
1
,- deya taʼkidladi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga
Murojaatnomasi 2022-yil 20-dekabr. https://review.uz/oz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-
mirziyoyevning-2023-yil-uchun-murojaatnomasi.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
394
Bunday ustivor vazifalardan kelib chiqib, atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, milliy boyliklarimiz
hisoblangan barcha tabiiy resurslardan oqilona va samarali foydalanish, ularni ehtiyot qilish, saqlash,
mazkur sohada sodir etiladigan huquqbuzarliklar va jinoyatlarni oldini olish hamda qarshi kurashda
fuqarolar o‘zlarining konstitutsiyaviy burchlariga so‘zsiz rioya qilishlari, huquqni muhofaza qilish
organlari ham o‘z vazifalariga vijdonan yondoshmoqlari lozim.
Dunyoning tabiiy manzarasi o‘z ranglari boyligini shiddat bilan va tiklab bo‘lmas tarzda yo‘qotib
borayapti. Agar biologik rang-baranglik hozirgidek o‘ta jadallik bilan yo‘qolib boraversa, hech kim
hozircha ekologik va maʼnaviy halokatlar miqyosini taxminan ham baholay olmaydi.
2
Yuqoridagilardan kelib chiqib, aytish mumkinki, yuzaga kelgan holat faol maqsadga yo‘naltirilgan
aralashuvni, hech bo‘lmasa ekologik vaziyatning barqarorligini taʼminlashga qaratilgan aniq choralar
ko‘rilishini talab qiladi. Shu munosabat bilan ekologiya sohasidagi huquqbuzarlik va jinoyatlarga umumiy
va huquqiy baho berish ham o‘zgardi. Atrof muhitni muhofaza qilishda ekologiya sohasidagi jinoyatlarga
qarshi kurashga katta eʼtibor berilmoqda.
Sodir etiladigan barcha jinoyatlar maʼlum bir ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiladi. Bugungi fan
- texnika kundan kunga jadal surʼatda taraqqiy etib, jinoyatlarning ham yangicha ko‘rinishlari paydo
bo‘layotgan davrda jinoyatlarni tez va to‘liq ochish, ularning oldini olish uchun jinoiy ish yuzasidan
tergovni tashkil etish, rejalashtirish, tezkor - qidiruv xodimlari bilan hamkorlik, o‘tkaziladigan tergov
harakatlarining taktik usullarini, umuman, jinoyatlarning tergov qilish uslubiyotlarini ham ilmiy - amaliy
jihatdan takomillashtirib borish talab qilinadi.
Shu sabab ekologiya sohasidagi jinoyatlarning ham sodir etilishiga qarshi kurash masalasi yangi
asrning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Yaqin vaqtlargacha ham sayyoramizning tabiiy boyliklari
behisob, tabiiy muhitning zahiralaridan har qancha foydalanish mumkin degan fikr mavjud edi. Sanoat,
qishloq xo‘jaligi, fan - texnikaning jadal surʼatlarda rivoj topib borishi makon va zamonda tobora kuchayib
borayotgan ifloslanish jarayoni va tabiatga bo‘lgan antropogen salbiy taʼsirlar ushbu fikrning noto‘g‘riligini
ko‘rsatdi. Bugungi kunga kelib insoniyat barcha mavjud tabiiy boyliklarning uchdan bir qismini sarflab
bo‘ldi. Qisqa vaqt ichida atrof - muhitni himoya qilish muammosi bugungi va kelajak avlodning hayoti va
sog‘lig‘iga aloqador bo‘lgan umuminsoniy global muammolardan biriga aylandi.
Zero O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida aynan shu masalaga alohida modda ajratilib
(50-modda), unda fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga majbur ekanliklari
burch sifatida belgilab qo‘yildi
3
. Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish
to‘g‘risida”gi Qonunining 12-moddasi insonning yashash uchun qulay atrof tabiiy muhitga ega bo‘lish
huquqi va bu muhitni saqlab qolish borasidagi burchi deb nomlanib, unda O‘zbekiston Respublikasi aholisi
o‘z salomatligi va kelajak avlodning salomatligi uchun qulay tabiiy muhitda yashash, o‘z salomatligini atrof
muhitning zararli taʼsiridan muhofaza qilish huquqiga ega ekanligi, ana shu maqsadda O‘zbekiston
2
O.Narzullayev Hayvonot dunyosi obyektlarini huquqiy muhofaza qilish. “Toshkent davlat yuridik instituti
axborotnomasi”. 2006. №2. 106-bet.
3
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 2023-y.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
395
Respublikasi aholisi tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha jamoat tashkilotlariga birlashish, atrof tabiiy
muhitning ahvoli hamda uni muhofaza qilish yuzasidan ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga doir axborotlarni
talab qilish va olish huquqiga ega ekanligi, shu sababli ham O‘zbekiston Respublikasi aholisi tabiiy
resurslardan oqilona foydalanishi, tabiat boyliklariga ehtiyotlik bilan munosabatda bo‘lishi, ekologiya
talablariga rioya etishi shart ekanligi qatʼiy ko‘rsatib qo‘yilgan.
4
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar ijtimoiy xavfli, fuqarolarning keng tarqalgan huquqqa xilof
harakatlaridan biri bo‘lib, ularni sodir etish yoki sodir etilishiga yo‘l qo‘yish insoniyat yashab turgan
muhitning yomonlashuviga, kelajak hayot tarzining pasayishiga, o‘limning, kasalliklarning ko‘payishiga,
aholi genofondining buzilishi, nosog‘lom va nochor ekologik hududlarning paydo bo‘lishi, tabiiy
resurslarning tiklanmaydigan darajada tanazzulga uchrashi, yer usti va osti suvlari sifatining yomonlashuvi,
radioaktiv ifloslanishning tarqalishi, atmosfera havosining ifloslanishi va iqlim o‘zgarishi xavfini, oziq-
ovqat mahsulotlari tarkibining buzilishini, umuman, nosog‘lom ekologik sharoit - ijtimoiy tanglikning
o‘sishini keltirib chiqaradi.
Xorij olimlari tomonidan ham bu turdagi jinoyatlarning latentlik darajasi yuqori ekanligi
taʼkidlanadi.
5
Ekologiya sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashning hozirgi ahvoli haqida so‘z yuritganda,
bu fikrlariga qo‘shilish o‘rinlidir.
Bundan tashqari, “...ekologik jinoyatlarni sodir etgan aybdorlarga nisbatan aksariyat hollarda
maʼmuriy jazo qo‘llash bilan kifoyalanib qolinadi. Albatta masalaga bunday yondashish ekologik
muammolarning yanada keskinlashuviga, uning tirik mavjudotlar uchun xavfi yanada oshishiga, ekologik
jinoyatlarni sodir etishning yanada ko‘payishiga olib keladi”.
6
Har bir jinoyat ishlari bo‘yicha tergov jarayonini samarali olib borish uchun tergovchi va
surishtiruvchilarga, avvalo, tergov qilinayotgan turdagi jinoyatlarning batafsil kriminalistik tavsifini bilish
talab qilinadi. Bu haqda prof. G.Abdumajidovning fikrlariga eʼtibor qaratish o‘rinlidir: “Jinoyatlarning
kriminalistik tavsifi jinoyat va jazo to‘g‘risidagi qonunda belgilab qo‘yilgan ijtimoiy jihatdan xavfli
g‘ayrihuquqiy qilmishlarning ko‘rib chiqilayotgan turlari eng muhim tomonlari to‘g‘risidagi
umumlashtirilgan daliliy maʼlumotlardan hamda ularga asoslangan ilmiy xulosalar va tavsiyalar tizimidan
iborat bo‘ladi. Kriminalistik tavsiflarni bilish jinoyat ishlarini tez, har tomonlama va xolisona tergov
qilishni tashkil etish uchun zarurdir”.
7
Albatta barcha jinoyatlarni muvaffaqiyatli tergov qilish hamda fosh etishda ularning, shu jumladan
ekologiya sohasidagi jinoyatlarning ham kriminalistik jihatlariga alohida eʼtibor qaratish, sinchkovlik bilan
o‘rganish talab etiladi.
4
O‘zbekiston Respublikasining 1992 yil 9 dekabrdagi “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonuni.
5
Интернет: www.law.isv.ru
6
M.B.Usmonov Ekologik jinoyatlarni baholash “Hayot va qonun”. 2001. №2-3. 36-bet.
7
Kriminalistika. Darslik. 2-jild. “Adolat”. -T.: 2003. 13-bet.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
396
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 2023 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasining 1992 yil 9 dekabrdagi “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonuni.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga
Murojaatnomasi 2022-yil 20-dekabr. https://review.uz/oz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-
shavkat-mirziyoyevning-2023-yil-uchun-murojaatnomasi.
4.
O.Narzullayev Hayvonot dunyosi obyektlarini huquqiy muhofaza qilish. “Toshkent davlat yuridik
instituti axborotnomasi”. 2006. №2. 106-bet.
5.
Kriminalistika. Darslik. 2-jild. “Adolat”. -T.: 2003. 13-bet.
6.
M.B.Usmonov Ekologik jinoyatlarni baholash “Hayot va qonun”. 2001. №2-3. 36-bet.
7.
Интернет: www.law.isv.ru.
