2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
324
EKOLOGIYA SOHASIDAGI JINOYATLARNING KRIMINALISTIK JIHATLARI
Ubaydullayev Ilxomjon Raxmatovich
Farg‘ona viloyat yuridik texnikumi
“Mutaxassislik fanlari” kafedrasi o‘qituvchisi, 2-darajali yurist.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14684658
Annotatsiya. Ushbu tezisda muallif tomonidan bugungi kunning dolzarb masalalaridan
biri hisoblangan ekologiya sohasidagi jinoyatchilikka qarshi kurash borasida muhim ahamiyat
kasb etadigan jinoyatlarning kriminalisik jihatlari hamda ayrim tergov masalalari xususida fikr
yuritilgan.
Kalit so‘zlar: ekologiya, atrof-muhit, jinoyat, kriminalistik tavsif, tergov,
tergovni tashkil
etish, rejalashtirish.
КРИМИНАЛИСТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ЭКОЛОГИЧЕСКИХ ПРЕСТУПЛЕНИЙ
Аннотация.
В данном тезисе автор раскрывает криминальными аспектами
преступлений и некоторыми следственными вопросами, имеющими важное значение в
борьбе с преступностью в сфере экологии, которая считается одной из актуальных
проблем современности.
Ключевые понятия:
экология, окружающая среда, преступность, характеристика
преступления, расследование, организация расследования, планирование.
FORENSIC ASPECTS OF ENVIRONMENTAL CRIMES
Abstract.
In this thesis, the author thought about the criminal aspects of crimes and some
investigative issues, which are important in the fight against crime in the field of ecology, which
is considered one of the urgent issues of today.
Key concepts:
ecology, environment, crime, criminal description, investigation,
organization of investigation, planning.
Maʼlumki, 2022 yilning 20 dekabr kuni Muhtaram Yurtboshimiz Sh.Mirziyoyev
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va O‘zbekiston halqiga murojaat qildi. Ushbu
murojaatnoma butun O‘zbekiston halqi tomonidan katta qiziqish bilan kutib olindi. Ushbu
murojaatnomada kelgusi 2023 yilda davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarida amalga
oshirilishi kerak bo‘lgan ishlar va islohotlarning ustuvor yo‘nalishlari ko‘rsatib o‘tildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti boshqa sohalar singari bugungi kunning nafaqat
O‘zbekistonda, balki jahon miqyosida global muammolardan biriga aylangan ekologiya
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
325
sohasidagi yechimini kutayotgan muammolarga ham alohida e’tibor qaratib, “Hozirgi vaqtda
butun dunyoda bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham jiddiy ekologik muammolar paydo bo‘lmoqda.
Aksariyat hududlarimizda tuproq tarkibi buzilib, unumdor yerlar qisqarib borayotgani,
cho‘llanish, suv yetishmasligi, qurg‘oqchilik, aholini toza ichimlik suvi bilan taʼminlash shular
jumlasidandir”
1
,- deya taʼkidladi.
Bunday ustivor vazifalardan kelib chiqib, atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, milliy
boyliklarimiz hisoblangan barcha tabiiy resurslardan oqilona va samarali foydalanish, ularni
ehtiyot qilish, saqlash, mazkur sohada sodir etiladigan huquqbuzarliklar va jinoyatlarni oldini olish
hamda qarshi kurashda fuqarolar o‘zlarining konstitutsiyaviy burchlariga so‘zsiz rioya qilishlari,
huquqni muhofaza qilish organlari ham o‘z vazifalariga vijdonan yondoshmoqlari lozim.
Dunyoning tabiiy manzarasi o‘z ranglari boyligini shiddat bilan va tiklab bo‘lmas tarzda
yo‘qotib borayapti. Agar biologik rang-baranglik hozirgidek o‘ta jadallik bilan yo‘qolib boraversa,
hech kim hozircha ekologik va maʼnaviy halokatlar miqyosini taxminan ham baholay olmaydi.
2
Yuqoridagilardan kelib chiqib, aytish mumkinki, yuzaga kelgan holat faol maqsadga
yo‘naltirilgan aralashuvni, hech bo‘lmasa ekologik vaziyatning barqarorligini taʼminlashga
qaratilgan aniq choralar ko‘rilishini talab qiladi. Shu munosabat bilan ekologiya sohasidagi
huquqbuzarlik va jinoyatlarga umumiy va huquqiy baho berish ham o‘zgardi. Atrof muhitni
muhofaza qilishda ekologiya sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashga katta eʼtibor berilmoqda.
Sodir etiladigan barcha jinoyatlar maʼlum bir ijtimoiy munosabatlarga tajovuz qiladi.
Bugungi fan - texnika kundan kunga jadal surʼatda taraqqiy etib, jinoyatlarning ham
yangicha ko‘rinishlari paydo bo‘layotgan davrda jinoyatlarni tez va to‘liq ochish, ularning oldini
olish uchun jinoiy ish yuzasidan tergovni tashkil etish, rejalashtirish, tezkor - qidiruv xodimlari
bilan hamkorlik, o‘tkaziladigan tergov harakatlarining taktik usullarini, umuman, jinoyatlarning
tergov qilish uslubiyotlarini ham ilmiy - amaliy jihatdan takomillashtirib borish talab qilinadi.
Shu sabab ekologiya sohasidagi jinoyatlarning ham sodir etilishiga qarshi kurash masalasi
yangi asrning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Yaqin vaqtlargacha ham sayyoramizning
tabiiy boyliklari behisob, tabiiy muhitning zahiralaridan har qancha foydalanish mumkin degan
fikr mavjud edi. Sanoat, qishloq xo‘jaligi, fan - texnikaning jadal surʼatlarda rivoj topib borishi
makon va zamonda tobora kuchayib borayotgan ifloslanish jarayoni va tabiatga bo‘lgan
antropogen salbiy taʼsirlar ushbu fikrning noto‘g‘riligini ko‘rsatdi.
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasi
2022-yil 20-dekabr. https://review.uz/oz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyoyevning-2023-yil-
uchun-murojaatnomasi.
2
O.Narzullayev Hayvonot dunyosi obyektlarini huquqiy muhofaza qilish. “Toshkent davlat yuridik instituti
axborotnomasi”. 2006. №2. 106-bet.
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
326
Bugungi kunga kelib insoniyat barcha mavjud tabiiy boyliklarning uchdan bir qismini
sarflab bo‘ldi. Qisqa vaqt ichida atrof - muhitni himoya qilish muammosi bugungi va kelajak
avlodning hayoti va sog‘lig‘iga aloqador bo‘lgan umuminsoniy global muammolardan biriga
aylandi.
Zero O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida aynan shu masalaga alohida modda
ajratilib (50-modda), unda fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lishga
majbur ekanliklari burch sifatida belgilab qo‘yildi
3
. Bundan tashqari, O‘zbekiston
Respublikasining “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonunining 12-moddasi insonning
yashash uchun qulay atrof tabiiy muhitga ega bo‘lish huquqi va bu muhitni saqlab qolish
borasidagi burchi deb nomlanib, unda O‘zbekiston Respublikasi aholisi o‘z salomatligi va kelajak
avlodning salomatligi uchun qulay tabiiy muhitda yashash, o‘z salomatligini atrof muhitning
zararli taʼsiridan muhofaza qilish huquqiga ega ekanligi, ana shu maqsadda O‘zbekiston
Respublikasi aholisi tabiatni muhofaza qilish bo‘yicha jamoat tashkilotlariga birlashish, atrof
tabiiy muhitning ahvoli hamda uni muhofaza qilish yuzasidan ko‘rilayotgan chora-tadbirlarga doir
axborotlarni talab qilish va olish huquqiga ega ekanligi, shu sababli ham O‘zbekiston Respublikasi
aholisi tabiiy resurslardan oqilona foydalanishi, tabiat boyliklariga ehtiyotlik bilan munosabatda
bo‘lishi, ekologiya talablariga rioya etishi shart ekanligi qatʼiy ko‘rsatib qo‘yilgan.
4
Ekologiya sohasidagi jinoyatlar ijtimoiy xavfli, fuqarolarning keng tarqalgan huquqqa
xilof harakatlaridan biri bo‘lib, ularni sodir etish yoki sodir etilishiga yo‘l qo‘yish insoniyat yashab
turgan muhitning yomonlashuviga, kelajak hayot tarzining pasayishiga, o‘limning, kasalliklarning
ko‘payishiga, aholi genofondining buzilishi, nosog‘lom va nochor ekologik hududlarning paydo
bo‘lishi, tabiiy resurslarning tiklanmaydigan darajada tanazzulga uchrashi, yer usti va osti suvlari
sifatining yomonlashuvi, radioaktiv ifloslanishning tarqalishi, atmosfera havosining ifloslanishi va
iqlim o‘zgarishi xavfini, oziq-ovqat mahsulotlari tarkibining buzilishini, umuman, nosog‘lom
ekologik sharoit - ijtimoiy tanglikning o‘sishini keltirib chiqaradi.
Xorij olimlari tomonidan ham bu turdagi jinoyatlarning latentlik darajasi yuqori ekanligi
taʼkidlanadi.
5
Ekologiya sohasidagi jinoyatlarga qarshi kurashning hozirgi ahvoli haqida so‘z
yuritganda, bu fikrlariga qo‘shilish o‘rinlidir.
Bundan tashqari, “...ekologik jinoyatlarni sodir etgan aybdorlarga nisbatan aksariyat
hollarda maʼmuriy jazo qo‘llash bilan kifoyalanib qolinadi.
3
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 2023-y.
4
O‘zbekiston Respublikasining 1992 yil 9 dekabrdagi “Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi qonuni.
5
Интернет: www.law.isv.ru
2025
JANUARY
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2
|
ISSUE 1
327
Albatta masalaga bunday yondashish ekologik muammolarning yanada keskinlashuviga,
uning tirik mavjudotlar uchun xavfi yanada oshishiga, ekologik jinoyatlarni sodir etishning yanada
ko‘payishiga olib keladi”.
6
Har bir jinoyat ishlari bo‘yicha tergov jarayonini samarali olib borish uchun tergovchi va
surishtiruvchilarga, avvalo, tergov qilinayotgan turdagi jinoyatlarning batafsil kriminalistik
tavsifini bilish talab qilinadi. Bu haqda prof. G.Abdumajidovning fikrlariga eʼtibor qaratish
o‘rinlidir: “Jinoyatlarning kriminalistik tavsifi jinoyat va jazo to‘g‘risidagi qonunda belgilab
qo‘yilgan ijtimoiy jihatdan xavfli g‘ayrihuquqiy qilmishlarning ko‘rib chiqilayotgan turlari eng
muhim tomonlari to‘g‘risidagi umumlashtirilgan daliliy maʼlumotlardan hamda ularga asoslangan
ilmiy xulosalar va tavsiyalar tizimidan iborat bo‘ladi. Kriminalistik tavsiflarni bilish jinoyat
ishlarini tez, har tomonlama va xolisona tergov qilishni tashkil etish uchun zarurdir”.
7
Albatta barcha jinoyatlarni muvaffaqiyatli tergov qilish hamda fosh etishda ularning, shu
jumladan ekologiya sohasidagi jinoyatlarning ham kriminalistik jihatlariga alohida eʼtibor
qaratish, sinchkovlik bilan o‘rganish talab etiladi.
REFERENCES
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –T.: “O‘zbekiston”, 2023 y.
2.
O‘zbekiston Respublikasining 1992 yil 9 dekabrdagi “Tabiatni muhofaza qilish
to‘g‘risida”gi qonuni. https://lex.uz/docs/107115.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga va
O‘zbekiston
xalqiga
Murojaatnomasi
2022-yil
20-dekabr.
https://review.uz/oz/post/ozbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyoyevning-
2023-yil-uchun-murojaatnomasi.
4.
O.Narzullayev Hayvonot dunyosi obyektlarini huquqiy muhofaza qilish. “Toshkent davlat
yuridik instituti axborotnomasi”. 2006. №2. 106-bet.
5.
Kriminalistika. Darslik. 2-jild. “Adolat”. -T.: 2003. 13-bet.
6.
M.B.Usmonov Ekologik jinoyatlarni baholash “Hayot va qonun”. 2001. №2-3. 36-bet.
7.
Интернет: www.law.isv.ru.
6
M.B.Usmonov Ekologik jinoyatlarni baholash “Hayot va qonun”. 2001. №2-3. 36-bet.
7
Kriminalistika. Darslik. 2-jild. “Adolat”. -T.: 2003. 13-bet.
