Mart, 2025-Yil
648
JADIDLAR FAOLIYATIDA XOTIN-QIZLARNING O`RNI
Gadayeva Mohigul Muxamedovna
Osiyo xalqaro universiteti Tarix va filologiya kafedrasi o`qituvchisi
Sabriddinova Gavharshodbegim Faxriddin qizi
Osiyo xalqaro universiteti 1-T-24 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15106711
Annotatsiya.
Ushbu maqolada jadidlar faoliyati,shu jumladan jadid ayollari va ularning
taqdiri xususida so`z boradi.
Kalit so`zlar
: Jadid, ayollar, maorif, qatag`on, Forish, Germaniya, mardonavor, sovetlar,
Аннотация
. В этой статье рассказывается о деятельности джадидов, в том
числе о женщинах-джадидах и их судьбе.
Ключевые слова:
Джадид, женщины, просвещение, репрессии, Фориш, Германия,
отважный, советы,
Annotation
. This article describes the activities of the Jadids, including the Jadid women
and their fate.
Keywords:
Jadid, women, enlightenment, repression, Forish, Germany, brave, Soviets
Ajdodlarimiz onalarga millat egasi sifatida qarashgan. Axir buyuk insonlarni ilm-ma’rifati
yuksak onalar yetishtiradi.Millatimizda katta olima, shoiralar ko’p bo’lgan,jadid ayollari mavzusi
esa alohida tadqiqotni talab qiladi.Eng avvalo, jadid bobolarimiz o’sha zamon kishilari ongida
xotin-qizlarga alohida ehtirom ,hurmat tuyg’usini uyg’ota bilgan.Ular millat farzandlarini”qo’li
to’qmoq boshi pahmoq”ayollar tarbiyalashini istamagan.”Biz xotin -qizlarimizga o’g’il
bolalarimizdan kam e’tibor qaratmaslimiz kerakligini” uqtirishgan.Ana shunday dolzarb masalalar
bo’yicha soatlab bahslar olib borishlariga qaramay , sovetlar ayollarimizning va qizlarimizning
haq- huquqlarini cheklab qo’yishdi,afsus bilan aytish joizki , hatto ularni surgun ham
qilishgan,o’lim jazosiga ham hukm qilishganlar.Shunday bo’lsada bugun yoshlar jadid ayollarini
faxr bilan tilga olishadi va ularni faoliyatini davom ettirib kelishmoqda.Olib borilgan tadqiqotlar
natijasida o’zbek jadid ayollarining maqolalari ,maktublari bilan tanishish chog’ida shu narsaga
amin bo’ldikki,o’sha suronli yillarda yangi bir millat qurish istagida katta yo’lga otlangan jadid
bobolarimiz safidagi o’zbek ayollari qismati hukumron zamonning shafqatsiz mashinasi ostida
yanchib tashlanganiga guvoh boldik!Biroq ularning qisqa bo’lsada, ibratli qismati biz uchun katta
saboqdir
Mart, 2025-Yil
649
Ha, har birimiz jadidlar haqida ozmi ko`pmi bilimga egamiz. Vatan ,millat taraqqiyoti
yo’lida qilgan fidokorona mehnati-yu ,metin jasoratini tan olamiz, albatta Avloniy,Behbudiy
,Fitrat,Cho’lpon,Munavvarqori Abdurashidxonovlarni tilga olganimizda beixtiyor ko’z oldimizda
vatan yolida,millat taraqqiyoti yo’lida jon bergan qahramon gavdalanadi.Ular sovetlarning
siyosatiga mardanavor kurashdi.Matbuotda ,gazetadalarda jar solib” Vatan bizniki ,bu yoshlar
bizniki ,Vatan kelajaki yoshlarga bog’liq, ularga esa ilm chashmasidan ichirish kerak ,deya soatlab
uqtirishdi.Ammo ,o’zbeklarning ilmli bo’lishini istamagan Sovet ittifoqi ular ochgan maktablarni
zo`rlik bilan yopib tashladi, ularni matbuatdan cheklashdi ,ular ilmiy jamoadan
uzoqlashtirildi.Shunday bolishiga qaramay “Xalqni ma`rifatli bo’lishini istagan ,tinib tinchimas
jadidlar oxirgi nafasigacha kurashdilar,bizga esa ilim chashmasini qoldirishdi.
Mana shunday qahramon va jadidchilik faoliyatining asoschilari bo’lgan jadid ayollari
haqida gapirsakda oz .Ular ham vatanparvar, marifatparvar,fidoi yoshlarni yetishib chiqishida
katta hissa qo’shdilar.Mana shunday xalq fidoiylari qatorida,Nozimaxonim,Xayriniso
Tillaxonova,Soliya Xoliqiy,Mahbuba Rahimova, Begoyim Rahimiy,Sobira, Xoldorova, Maryam
Sultonmurodova,Dilorom Yusupova,Xayriniso Majidxonova Sora Eshonto’rayeva,Matluba
Dadaxonova ,Azamatxon Sodiqovalarni misol keltirishimiz mumkin .Ular biz uchun “Xalq
qahramonlaridir”!
Soliya Xoliqiy Qo`qonda jadid maktabini ochgan.Sobira Xoldorova va Maryam
Sultonmurodovalar esa ilk o’zbek ayol jurnalistlari,Dilorom Yusupova ilk huquqshunos,Xayriniso
Majidxonova esa ilk o’zbek shifokori,Sora Eshonto’rayeva teatr sohasida san’atkor bo’lib faoliyat
yuritishgan.Bundan tashqari ular chet ellarda ham tahsil olishgan, ammo ularni ayanchli taqdir
kutayotganiadan bexabar bu jadid ayollari ilm yo’da xuddi olovdek yonib ,uchqunday porlab ,misli
cho’g’day uchishdi.
O’zbek qizining g’arbga,g’arbning chin bilimi,chin madaniyatiga qarab yurishi uning haq-
huquqlarini,butun elining haq-huquqlari bilan birga tez fursatda qo’lga kiritgusidir .Sodiqova
surgun qilingan ayol.1932-yili Jizzax viloyati Forish tumanidan “Savay”mehnat poyolkasiga
oilasi bilan surgun qilingan.1952-yili ozod qilingan.1931-yili “Novaya Mayachka”bolalar uyi
tarbiyalanuvchilari Ukrainaga surgun qilingan.1905-yili Xayriniso majidxonova ma’rifatli oilda
tug’ildi.1922-yili Germaniyaga borib,xususiy xonadonlarda yashab,nemis tilini o’rganganidan
kegin Dorimshtatdagi o’qituvchilar seminariyidagi shifokorlik kurslarida o’qigan. 1928-yili
vataniga qaytgach o’qituvchilar uyida shifokorlik qilgan ‘1937-yili ayg’oqchilikda ayblanib
qamoqqa olinadi va 1yil o’tgach o’lim jazosiga hukum qilinadi.Maryam Sultonmurodova 1905-
yili Xivadada tug’lgan .1919-yili Toshkent Tatar Maorif inustitutida o’qiy boshlagan.1921-yili
Mart, 2025-Yil
650
o’qishni Orenburgdagi Maorif inustitutida davom ettirgan.1921-yili Germaniga yuborilib,
shifokorlik kurslarida ,Darmshtatdagi va Berlindagi o’qituvchilar seminariyida tahsil olgan.1928-
yili Vataniga qaytgach “Guliston “jurnali tahririyatida ishlagan.1937-yili josuslikda ayblanib
qamoqqa olingan va 10 yilga hukum qilingan .Jazo muddatini Krasnoyarsk o’lkasida
o’tkazgan,umrining oxirigacha ro’shnolik ko’rmay o’tgan .Xorazmdagi qishloqlarining birida
shifokorlik qilib kun kechirga va ro’zg’or tebratgan. Xo’jayevlar qatag’on qurboni.O’zbekiston
XKS raisi Fayzulla Xo’jayev qamoqqa olingan so’ng ,1937-yili uning barcha qarindoshlari
qamoqqa olingan, shu jumladan onasi Rayhon Xo’jayeva 54 yoshida 5yilga hukum qilingan .1938-
yili Zangota qamoqxonasi qoshidagi kasalxonada ko’zi ojiz bo’lib qolgan.O’gay onasi Hamida
Xo’jayeva 52 yoshida 5 yilga hukm qilingan.Jazo muddati yana davom ettirilgan .Qizi Viloyat
Xo’jayeva 16 yoshida 5 yilga hukm qilingan va jazo muddati uzaytirilgan.Singlisi Robiya
Xo’jayeva 42 yoshida 8yilga hukm qilingan ,jazo muddati davom ettirilgan.Bundan tashqari
F.Xo’jayevni ukase Ikrom Xo’jayevning 2 xotini va boshqa qarindoshlari qatag’on qurbini
bolishgan.
Cho’lponnig 17 yoshli shogirdi Matluba Muhammadxonimnig “Mudom chorning qo’lida
ezilgan millatim” degan misralari bilan boshlanguvchi she’ri o’sha davrda sho’rolar mamlakatini
larzaga slogan ekan.Bu she’r Yevropa matboat nashriyotida qayta-qayta nashr etilgach ,sho’ro
hukumati shoira tahsil olayotgan Maskvadagi O’zbek maorif inutitutini yopgan degan xabarlar
tarqalgan.Darhaqiqat bir shaxsning isyonli ovozi butun bir millatni larzaga solgan edi.
Foydalanilgan adabiyotlar
:
1.
Muxamedovna, G. M. (2024). TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA
AXBOROT KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARINING O ‘RNI.
TA'LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
4
(5), 97-102.
2.
Mukhamedovna, G. M. (2024). The Sad Fate Of The Women Of Turkistan: About The
“Hujum” Movement And Its Impacts On Agriculture.
SPAST Reports
,
1
(7).
3.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5), 178-180.
4.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI.
Научный
Фокус
,
1
(5), 175-177.
5.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of Youth
Psychology In Improving People'S Lives.
Modern Science and Research
,
3
(2), 676-683.
Mart, 2025-Yil
651
6.
Gadayeva, M., & Hamroqulova, N. (2024). The Basis Of The Use Of Development-
Pedagogical Skills In Pedagogical Activity.
Modern Science and Research
,
3
(2), 684-689.
7.
Gadayeva, M. (2024). ABOUT THE HISTORY OF THE VEIL OR MEDIEVAL
WOMEN'S DRESS.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1097-1103.
8.
Gadayeva, M. (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.
Modern
Science and Research
,
2
(10), 459-464.
9.
Universiteti, G. M. M. O. X. (2023). Uchinchi Renesans Davrida Ajdodlarimiz Merosini
Organish Orqali Integratsion Ta’Limni Yanada Takomillashtirish Tamoyillari: Часть 1
Том 1 Июль 2023 Год.
Лучшие интеллектуальные исследования
,
1
(1), 11-16.
10.
Gadayeva, M. (2024). Attack Action.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1028-1033.
11.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The
Theme Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-
1027.
12.
Muxamedovna, G. M. (2023). KREATIV YONDASHUV ASOSIDA DIDAKTIK
MATERIALLAR YARATISH MEXANIZMLARI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
21
(3), 12-14.
13.
Muxamedovna, G. M. (2023). Uchinchi renesans davrida ajdodlarimiz merosini organish
orqali integratsion ta’limni yanada takomillashtirish tamoyillari.
Образование наука и
инновационные идеи в мире
,
22
(1), 35-38.
14.
Muxamedovna, G. M. (2023). History Of Patriotic Women.
International Journal Of
History And Political Sciences
,
3
(12), 69-75.
15.
Muxamedovna, G. M. (2023). Innovatsion TaLim-Buyuk Kelajak Poydevori.
World
scientific research journal
,
17
(1), 74-76.
16.
Gadayeva, M. (2024). Effective Ways To Use The" Thoughtstorm" Method On The
Theme Of The" Eastern Renaissance" Era.
Modern Science and Research
,
3
(1), 1024-
1027.
17.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX DARSLARINI
OQITISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI.
Modern Science and
Research
,
4
(2), 87-96.
18.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–
QADRIYATLAR BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
Mart, 2025-Yil
652
19.
Muxamedovna, G. M., Shuhratovna, T. S., & Shokir ogli, S. U. TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
20.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ
ALLOMALARINING
DIDAKTIK
QARASHLARI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 985-993.
21.
Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA
O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI. Modern Science
and Research, 4(1), 177-186.
22.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ
ALLOMALARINING DIDAKTIK QARASHLARI. Modern Science and Research,
3(12), 985-993.
23.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI. Modern Science and Research, 3(12), 994-1003.
24.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–
QADRIYATLAR BESHIGI. Modern Science and Research, 3(12), 1228-1238.
25.
Toshpo'latova
Shaxnoza
Shuhratovna.
(2024).
ILK
UYG'ONISH
DAVRI
NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI
TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996
26.
Toshpo’latova, S. (2024). TARIX FANINI O’QITISHDA SAMARALI METODLAR.
Modern Science and Research, 3(11), 774-782.
27.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS. Журнал универсальных
научных исследований, 2(5), 453-462.
28.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR. Modern Science and Research,
3(5), 522-529.
29.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR. Modern Science and Research, 3(12), 353-361.
30.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot District.
Modern Science And Research, 3(5), 148-151.
31.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT. Modern Science and Research, 3(2), 447-450.
32.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology. SPAST Reports,
1(7).
Mart, 2025-Yil
653
33.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology. European Journal Of Innovation In
Nonformal Education, 4(3), 432-437.
34.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI. Innovations in Technology and
Science Education, 2(8), 1214-1222.
35.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani. Modern
Science and Research, 3(2), 87-93.
36.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara. Modern Science
and Research, 3(2), 1004-1011.
37.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics. Modern Science and Research, 3(2), 500-507.
38.
Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology. Modern Science and Research, 3(1),
504-510.
39.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life. American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769), 1(10), 655-659.
40.
Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of
Tajiks In The Works Of MS Andreyev. International Journal Of History And Political
Sciences, 3(12), 42-47.
41.
Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career. Modern Science and Research,
2(12), 801-807.
42.
Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony. International Journal
Of History And Political Sciences, 3(11), 17-23.
43.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF
THE WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI". Modern Science and Research,
2(9), 404-409.
44.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV. Modern Science and Research, 2(10), 291-
299.
45.
Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE
TAJIKS OF AFGHANISTAN. Modern Science and Research, 2(9), 84-89.
46.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of
Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”. International Journal of Intellectual
Cultural Heritage, 3(1), 12-16.
Mart, 2025-Yil
654
47.
Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”
Marosimining Etnologik Tahlili. Scholar, 1(28), 395-401.
48.
Toshpo’latova, S., & Hoshimova, M. (2025). BERUNIY VA UNING DIDAKTIK
QARASHLARI. Modern Science and Research, 4(1), 344-351.
49.
Toshpo’latova, S. (2024). ILK UYG’ONISH DAVRI NAMOYONDALARNING
DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA
QIZIQTIRISH METODIKASI. Modern Science and Research, 3(12), 643-651.
50.
Muyiddinov, B., Toshpo‘latova, S., & Gadayeva, M. (2025). TEMURIYLAR DAVRIDA
KUTUBXONACHILIK, HUJJATCHILIK VA ISH YURITISHNING O’ZIGA XOSLIGI.
Modern Science and Research, 4(2), 97-105.
51.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Muyiddinov, B. (2025). BO’LAJAK
O’QITUVCHILARNING
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
TAYYORGARLIGINI
TARKIB TOPTIRISH MODELI. Modern Science and Research, 4(2), 106-116.
52.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX DARSLARINI
OQITISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI. Modern Science and
Research, 4(2), 87-96.
53.
Toshpo‘latova, S. (2025). O’QITUVCHILARNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK
TAYYORGARLIGINI TARKIB TOPTIRISH MODELINING MAZMUNI VA
AHAMIYATI. Modern Science and Research, 4(2), 581-590.
54.
Toshpo‘latova, S. (2025). BO’LAJAK TARIX O’QITUVCHILARINING PEDAGOGIK-
PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 235-245.
55.
“Qor qo’ynida lola”.A.Cho`lpon.”Yoshlar matbuoti”.2024yil
56.
I.Karimov Milliy mafkura -mamlakat kelajagi poydevori”Xalq so’zi gazetasi,7-aprel 2000-
yil.
57.
Gadayeva, M. (2025). CHOLPONNING SHERLARIDA ERK, OZODLIK VA OZLIK
MASALALARI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 549-563.
58.
Gadayeva,
M.
(2025).
ABDULHAMID
CHOLPONNING
JADIDCHILIK
HARAKATIDAGI ORNI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 1013-1019.
59.
Gadayeva, M. (2025). TURKISTONLIK GENERAL AYOL, MILLAT ONASI-
QURBONJON
DODXOHNING
MARD,
JASUR
VA
VATANPARVARLIGI
HAQIDA.
Modern Science and Research
,
4
(1), 344-352.
60.
Muxamedovna, G. M. (2024). PARANJI TARIXI, YOXUD O'RTA ASR
AYOLLARINING KIYIMI HAQIDA.
Mart, 2025-Yil
655
61.
Gadayeva, M. (2024). MARKAZIY OSIYODA JADID AYOLLARI TARIXI.
Modern
Science and Research
,
3
(12), 652-658.
62.
Muxamedovna, G. M. (2024). Millatimiz Faxri-Buxoro Ma’rifatparvari.
Miasto
Przyszłości
,
52
, 557-562.
