Mart, 2025-Yil
675
JADIDCHILIK HARAKATI VA ABDURAUF FITRAT
Sadullayev Umidjon Shokir o’g’li
Osiyo Xalqaro Universiteti “Tarix va filologiya” kafedrasi o’qituvchisi
Bekmurodova Fotima
2-kurs tarix ta’lim yo’nalishi talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15124411
Jadidchilik harakati XIX asrning oxiri va XX asrning boshlarida Turkiston (hozirgi
Oʻzbekiston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Turkmaniston) hududida shakllangan
ijtimoiy-siyosiy va madaniy harakat edi. Uning asosiy maqsadi mahalliy xalqning turmush tarzini
modernizatsiya qilish, ma'rifatni yoyish, milliy oʻzlikni anglashni oshirish va siyosiy huquqlarni
himoya qilishdan iborat edi.
Jadidchilikning kelib chiqishi sabablari:
Rossiya imperiyasi ta'siri:
Turkiston Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingach,
mahalliy xalqning ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy hayotida oʻzgarishlar yuz berdi. Jadidlar
bu oʻzgarishlarga javoban milliy oʻzlikni saqlab qolish va modernizatsiya qilish zarurligini
angladilar.
Ijtimoiy-iqtisodiy qoloqlik:
Turkiston jamiyati ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qoloq edi.
Jadidlar bu qoloqlikni bartaraf etish uchun ilm-ma'rifatni yoyish va yangi usullarni
oʻrganish kerak deb hisobladilar.
Madaniy tanazzul:
Mahalliy madaniyat va an'analar unutilish xavfi ostida edi. Jadidlar
milliy madaniyatni saqlab qolish va rivojlantirish uchun harakat qildilar.
Diniy islohot zarurati:
Jadidlar islom dinini zamonaviy talablarga moslashtirish, xurofot
va bid'atlardan tozalash zarurligini ta'kidladilar.
Jadidchilikning asosiy gʻoyalari:
Ma'rifatparvarlik:
Jadidlar ilm-ma'rifatni jamiyat taraqqiyotining asosi deb bildilar. Ular
yangi usuldagi maktablar ochib, zamonaviy fanlarni oʻqitishni yoʻlga qoʻydilar.
Milliy oʻzlikni anglash:
Jadidlar milliy til, adabiyot va madaniyatni rivojlantirishga katta
e'tibor qaratdilar. Ular milliy birlik va hamjihatlik gʻoyalarini targʻib qildilar.
Ijtimoiy adolat:
Jadidlar jamiyatda ijtimoiy adolat oʻrnatish, zulm va zoʻravonlikka qarshi
kurashish tarafdori edilar.
Siyosiy huquqlar:
Jadidlar mahalliy xalqning siyosiy huquqlarini himoya qilish, oʻz
taqdirini oʻzi belgilash huquqini qoʻlga kiritish uchun harakat qildilar.
Mart, 2025-Yil
676
Diniy islohot:
Jadidlar islom dinini zamonaviy talablarga moslashtirish, xurofot va
bid'atlardan tozalash, diniy bilimlarni yangilash tarafdori edilar.
Jadidchilikning namoyandalari:
Mahmudxoʻja Behbudiy
Munavvarqori Abdurashidxonov
Abdurauf Fitrat
Abdulhamid Choʻlpon
Zokirjon Furqat
Sadriddin Ayniy
Hamza Hakimzoda Niyoziy
Jadidchilikning faoliyati:
Yangi usuldagi maktablar ochish va ularda zamonaviy fanlarni oʻqitish
Gazeta va jurnallar nashr etish
Teatr truppalarini tashkil etish va spektakllar qoʻyish
Kitoblar yozish va nashr etish
Turli xil jamiyatlar va tashkilotlar tuzish
Siyosiy faoliyat olib borish
Jadidchilikning ahamiyati:
Jadidchilik harakati Turkiston xalqlarining milliy oʻzligini anglashida, ma'rifatining
yuksalishida va siyosiy faolligining oshishida muhim rol oʻynadi. Jadidlar Turkistonni
modernizatsiya qilish, uni dunyo hamjamiyatiga integratsiya qilish uchun kurashdilar. Ularning
gʻoyalari keyingi avlodlarga katta ta'sir koʻrsatdi va milliy ozodlik harakatining rivojlanishiga
turtki berdi.
Jadidchilikning taqdiri:
Sovet hokimiyati oʻrnatilgach, jadidlar "millatchi" va "xalq dushmani" sifatida ta'qib
qilindi va qatagʻon qilindi. Ularning koʻpchiligi qatl etildi yoki surgun qilindi. Shunga qaramay,
jadidchilik gʻoyalari xalq xotirasida saqlanib qoldi va Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach,
ularning merosi qayta tiklandi.
Abdurauf Fitrat
(1886–1938) — o'zbek shoiri, adibi, davlat arbobi, va siyosiy faol. U o'z
davrining eng mashhur va e'tirof etilgan shaxslaridan biri bo'lib, o'zbek milliy uyg'onishining
yetakchilaridan biri sifatida tarixda qolgan. Fitratning hayoti va ijodi O‘zbekistonning XX asr
boshlaridagi siyosiy, madaniy va adabiy muhitining o'ziga xos tasviridir.
Mart, 2025-Yil
677
Abdurauf Fitrat 1886-yil 4-fevralda Buxoroda tug‘ilgan. U o‘zining dastlabki ta'limini o‘z
shahrida olish bilan birga, rus tilini ham o‘rgangan. Buxorodagi madrasada va keyinchalik
Toshkentda o‘qigan. O‘zining yoshligidan she'r yozishga qiziqqan Fitrat, shu bilan birga,
zamonaviy adabiyotga qiziqib, Sharq va G‘arb madaniyatini o‘rgangan.
Fitrat o‘zining adabiy faoliyatini 1910-yillardan boshlagan. U, asosan, she'rlar va
maqolalar yozgan. Uning she'riyati milliy g‘oya va ozodlik, tenglik, adolat kabi mavzularni o‘z
ichiga olgan. Shuningdek, u yozgan maqolalarida o‘zbek xalqining mustaqilligi, madaniy va diniy
erkinligi haqida so‘zlab, o‘z vaqtida katta e'tibor qozongan. Fitrat, shuningdek, o‘zbek tilining
rivojlanishiga ham katta hissa qo‘shgan. U tilni xalqning o‘ziga xos ifodasi sifatida ko‘rib, uning
o‘ziga xosligini saqlab qolish uchun ko‘plab ilmiy ishlanmalar yaratgan. O‘zbek tilining
rivojlanishida uning xizmatlari katta bo‘lib, u o‘zbek tilining yozuvini va imlosini shakllantirishda
ham ishtirok etgan. Abdurauf Fitratning siyosiy faoliyati 1917-yilgi Fevral inqilobidan keyin
ancha faollashgan. U Turkiston muxtoriyatining tashkil topishi va mustaqillik uchun kurashgan.
Fitrat, o‘zining adabiy va siyosiy faoliyati orqali o‘zbek millatining ozodlik va erkinlik uchun
kurashida muhim rol o‘ynagan. U, shuningdek, Sovet Ittifoqining Turkistonga kirishi va sovet
hokimiyatining siyosiy repressiyalariga qarshi faol bo‘lgan. Uning siyosiy qarashlari va faoliyati
ko‘plab bahs-munozaralar va ziddiyatlarga sabab bo‘lgan.
Fitratning merosi bugungi kunda ham o‘zbek adabiyotida va tarixida katta ahamiyatga ega.
Uning ijodi va siyosiy faoliyati o‘zbek xalqining tarixidagi qiyin davrlarni yoritib beruvchi
qimmatli manbalar hisoblanadi. Fitratni o‘rganish va uning asarlarini qayta tiklash o‘zbek
madaniyati uchun nihoyatda muhim.
Uning hayoti va ijodi, o‘z vaqtida o‘zbek xalqining erkinligi uchun kurashgan shaxs
sifatida xalqning qadriga yetgan. Shu bilan birga, Fitratning o‘zbek tilining rivojlanishiga
qo‘shgan hissasi ham o‘ziga xos o‘rin tutadi. Uning asarlari bugungi kunda ham o‘qib o‘rganishga
arziydigan boy madaniy merosdir.
Abdurauf Fitrat o‘zbek adabiyoti va tarixida o‘chmas iz qoldirgan shaxsdir. Uning ijodi va siyosiy
faoliyati o‘z davrining muhim voqealarini aks ettirgan va uning bugungi kunda ham o‘rganilishi
zarur. Fitratning hayoti va ishlari o‘zbek xalqining milliy uyg‘onishidagi eng yorqin sahifalardan
biridir.
Mart, 2025-Yil
678
REFERENCES
1.
Sadullayev, U. (2024). MAHALLA: UNDERSTANDING THE CONCEPT.
Medicine,
pedagogy and technology: theory and practice
,
2
(4), 376-385.
2.
Sadullayev, U. (2024). MAHALLA: UNDERSTANDING THE CONCEPT.
Medicine,
pedagogy and technology: theory and practice
,
2
(4), 376-385.
3.
Sadullaev , U. . (2024). USE OF INFORMATION TECHNOLOGY IN
EDUCATION.
Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice
,
2
(5), 344–
352.
4.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–
QADRIYATLAR BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
5.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 994-1003.
6.
Sadullayev, U. (2024). MIRZA SIROJ HAKIM AND HIS LEGACY.
Modern Science
and Research
,
3
(2), 902-910.
7.
Toshpo‘latova,
S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ
ALLOMALARINING
DIDAKTIK
QARASHLARI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 985-993.
8.
Shokir o’g’li, S. U. (2023). The History of the Creation and Formation of the
Neighborhood.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769)
,
1
(10), 480-485.
9.
Sadullayev, U. . (2024). THE NEIGHBORHOOD IS THE CRADLE OF
VALUES.
Modern Science and Research
,
3
(1), 607–613.
10.
Shokir O’g’li, S. U. (2023). The importance of the mahalla system’s reformations in new
Uzbekistan.
International Journal Of History And Political Sciences
,
3
(10), 25-30.
11.
Sadullayev , U. (2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN RAISING A
SPIRITUALLY MATURE GENERATION.
Modern Science and Research
,
2
(10), 488–
493.
12.
Sadullayev, U. (2023). ABOUT THE EMERGENCE OF THE CONCEPT OF
NEIGHBORHOOD.
Modern Science and Research
,
2
(12), 722–727.
13.
Shokir o’gli, S. U. (2023). The Essence of State Policy on Youth in New
Uzbekistan.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769)
,
1
(9), 554-559.
Mart, 2025-Yil
679
14.
Shokir o’gli, S. U. (2023). The Essence of State Policy on Youth in New
Uzbekistan.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education
(2993-2769)
,
1
(9), 554-559.
15.
O’gli, S. U. S. (2023). ELUCIDATION OF ISSUES OF THE HISTORY OF BUKHARA
GUZARS IN OA SUKHAREVA AND HER STUDIES.
International Journal Of History
And Political Sciences
,
3
(11), 30-35.
16.
Sadullayev, U. (2023). O’zbekistonda xotin-qizlarga berilayotgan e’tibor: mahalla
boshqaruvida xotin-qizlarning roli. In
Oriental Conferences
(Vol. 1, No. 1, pp. 551-556).
ООО «SupportScience».
17.
Shokir o'gli, U. S. (2023). MILLIY QADRIYATLARIMIZ ASROVCHISI.
Journal of
new century innovations
,
35
(1), 79-80.
18.
Sadullayev, U. (2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN THE SOCIAL
DEVELOPMENT OF SOCIETY.
Modern Science and Research
,
2
(10), 755–757.
19.
Sadullayev, U. . (2023). THE ROLE OF WOMEN IN NEIGHBORHOOD
MANAGEMENT IN UZBEKISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 132–135.
20.
Sadullayev, U., Muyiddinov, B., & Boltayev, O. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI
SHAKLLANISHIDA MILLIY TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI.
Modern
Science and Research
,
4
(1), 59–67.
21.
Sadullayev, U., Muyiddinov, B., & Boltayev, O. (2025). IBN SINONING FALSAFIY
QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 52–58.
22.
Sadullayev , U. (2024). Zamonaviy o’zbek mahallalarida ijtimoiy o’zgarishlar.
Medicine,
Pedagogy and Technology: Theory and Practice
,
2
(10), 284–294.
23.
Sadullayev, U. (2025). ALISHER NAVOIY VA UNING INSONPARVARLIK
G'OYALARI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 965-973.
24.
Sadullayev, U., & Nurnazarov, A. (2025). MAHMUD AZ-ZAMAXSHARIY VA
UNING ILMIY FAOLIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 846-850.
25.
Sadullayev, U. (2025). MAHMUDXO'JA BEHBUDIY VA UNING TURKISTON
JADIDCHILIGIDA TUTGAN O'RNI.
Modern Science and Research
,
4
(1), 463-470.
