https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
525
BOLA XOTIRASI VA CHET TILIDAGI SO’ZLARNI YODLASH
O’RTASIDAGI BOG’LIQLIK
Matqosimova Mohira Erkinbek qizi
ADCHTI,Nemis tili nazariyasi va amaliyoti Kafedrasi o’qituvchisi
Mohiragina@gmail.com
Ortiqova Shahzoda Baxodirjon qizi
Andijon davlat chet tillari instituti 2-bosqich talabasi
ortiqovashaxzoda0@gmail.com
ANNOTATSIYA :Ushbu maqolada bolalar xotirasi va chet tilidagi so‘zlarni
yodlash o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganilgan. 3–10 yoshdagi bolalar bilan olib
borilgan kuzatuv va tajribalar asosida, ularning yod olish qobiliyatiga xotira
turlari qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Maqolada Ebbinghaus’ning
unutish nazariyasi va Baddeley & Hitch'ning ishchi xotira modeli asos qilib
olingan. Tadqiqot natijalari bolalarga yangi so‘zlarni o‘rgatishda multimodal
metodlarning samarali ekanligini ko‘rsatadi. Xulosa qismida o‘qituvchilar va ota-
onalar uchun amaliy tavsiyalar berilgan.
Kalit so'zlar : Bolalar xotirasi, xotira rivojlanishi ,chet tilidagi so‘zlar,
yodlash, Ebbinghaus'ning unutish nazariyasi, Baddeley & Hitch, ishchi xotira,
multimodal metodlar, so‘z o‘rgatish, amaliy tavsiyalar.
АННОТАЦИЯ : В данной статье исследуется взаимосвязь между
памятью детей и запоминанием слов на иностранном языке. На основе
наблюдений и экспериментов с детьми в возрасте от 3 до 10 лет
проанализировано, как различные виды памяти влияют на способность к
запоминанию. В качестве теоретической основы использованы кривая
забывания Эббингауза и модель рабочей памяти Бэддели и Хитча.
Результаты исследования показывают эффективность мультимодальных
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
526
методов при обучении детей новым словам. В заключении даны
практические рекомендации для учителей и родителей.
Ключевые слова : Детская память, развитие памяти, изучение
иностранных слов, запоминание, теория забывания Эббингауза, Бадделей и
Хитч, рабочая память, многомодальные методы, обучение словам,
практические рекомендации.
ABSTRACT : This article explores the relationship between children’s
memory and the memorization of foreign language words. Based on observations
and experiments with children aged 3 to 10, it analyzes how different types of
memory affect word retention. The theoretical framework is built upon Ebbinghaus'
forgetting curve and Baddeley & Hitch’s working memory model. The findings
demonstrate that multimodal teaching methods are effective in helping children
remember new vocabulary. Practical recommendations for educators and parents
are provided in the conclusion.
Keywords: Children's memory, memory development, foreign language
vocabulary, memorization, Ebbinghaus' forgetting theory, Baddeley & Hitch,
working memory, multimodal methods, vocabulary learning, practical
recommendations.
Kirish:
So‘zlarni o‘rganish va yodlash, chet tili ta’limining asosiy elementlaridan
biridir. Bolalar uchun yangi til o‘rganish jarayoni, ularning xotira tizimining
rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Xotira va yodlashning samarali usullari,
bolalar tomonidan tilni tez va samarali o‘zlashtirishlariga imkon yaratadi. Ushbu
maqolada bolalar xotirasi va chet tilidagi so‘zlarni yodlash o‘rtasidagi bog‘liqlik
o‘rganiladi. Tadqiqot, 3–10 yoshdagi bolalar o‘rtasida olib borilgan kuzatuvlar va
eksperimentlar asosida, xotira turlarining yodlash qobiliyatiga qanday ta’sir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
527
ko‘rsatishini tahlil qiladi. Ebbinghaus’ning unutish nazariyasi va Baddeley &
Hitch’ning ishchi xotira modeli bu tadqiqotda asosiy nazariy asoslarni tashkil etadi.
Tadqiqot natijalari, bolalarga yangi so‘zlarni o‘rgatishda multimodal metodlarning
samaradorligini ko‘rsatadi. Maqolada, o‘qituvchilar va ota-onalar uchun amaliy
tavsiyalar ham beriladi.
Asosiy qism:
Bolalar xotirasi va chet tilidagi so‘zlarni yodlash o‘rtasidagi bog‘liqlikni
tushunish uchun xotira jarayonlariga oid ilmiy nazariyalar va modellarni o‘rganish
muhim ahamiyatga ega. Xotira, insonning ma’lumotni qabul qilish, saqlash va
qayta tiklash qobiliyatidir.Bolalar xotirasi, ularning kognitiv rivojlanishiga bog‘liq
ravishda vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi va mustahkamlanadi. Chet tilini o‘rganish
jarayonida, xotira tizimi qanday ishlashi, yodlash samaradorligi va so‘zlarni eslab
qolish usullari muhim rol o‘ynaydi.
Ebbinghaus'ning unutish nazariyasi – bu xotira va yodlash jarayonini
tushuntirishda asosiy nazariyalaridan biridir. Ebbinghaus 1885 yilda o‘zining
unutish qonunini ishlab chiqqan, bu esa yangi ma’lumotlar vaqt o‘tishi bilan
qanday tezda unutilishini tasvirlaydi. Uning tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, odamlar
yangi ma’lumotlarni eslab qolish uchun takrorlash va qisqa muddatli o‘rganishning
muhimligini ta’kidlagan. Ushbu nazariyani bolalar tilni o‘rganish jarayonida
qo‘llash, yangi so‘zlarni o‘rganish va yodlashda takrorlashning samarali ekanligini
ko‘rsatadi.
Baddeley & Hitch'ning ishchi xotira modeli esa xotira tizimini uchta asosiy
komponentga bo‘ladi: vizual (ko‘rish orqali), auditiv (eshitish orqali) va semantik
(ma’lumotlarni tushunish va saqlash) jarayonlar. Ushbu model, xotira
jarayonlarining ko‘p komponentli va interaktiv bo‘lishini ko‘rsatadi, bu esa
bolalarning chet tilidagi so‘zlarni yodlashda turli xil metodlarni qo‘llashni talab
qiladi. Baddeley & Hitch modeliga ko‘ra, chet tilini o‘rganish jarayonida bolalar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
528
nafaqat auditoriyalashgan materialni eslab qolishadi, balki vizual va semantik
ma’lumotlarni ham ishlatadilar, bu esa o‘rganish samaradorligini oshiradi.
Multimodal metodlar - turli sezgi organlarini jalb qiluvchi o‘rganish usullari
bolalar uchun xotira va yodlash jarayonlarini rivojlantiradi. Bu metodlar, ko‘rish,
eshitish va amaliy mashqlarni birlashtirish orqali bolalarga yangi so‘zlarni
o‘rganishda yaxshilangan yodlash va eslab qolish imkoniyatini beradi. Multimodal
yondashuvlar, xotira va o‘rganish jarayonlarini yanada samarali qiladi, chunki ular
bolalarning barcha sezgi organlarini jalb etadi va ularning o‘rganish jarayoniga
ko‘proq aloqador bo‘lishini ta’minlaydi.
Shu asosda, bolalar xotirasi va chet tilidagi so‘zlarni yodlash o‘rtasidagi
bog‘liqlikni tushunish uchun, xotira nazariyalari va o‘rganish metodlarini
birgalikda ko‘rib chiqish zarur. Bu, o‘z navbatida, chet tili ta’limi samaradorligini
oshirish va bolalar uchun eng samarali o‘rganish usullarini aniqlash imkonini
beradi.
Amaliy qism:
Ushbu tadqiqotning amaliy qismida, 3–10 yoshdagi bolalar bilan olib borilgan
kuzatuvlar va eksperimentlar asosida, chet tilidagi so‘zlarni o‘rganish va yodlash
jarayonining samaradorligini o‘rganish maqsad qilingan. Tadqiqotda multimodal
metodlarning bolalar xotirasi va yodlash qobiliyatiga qanday ta’sir ko‘rsatishini
baholash uchun bir nechta o‘rganish usullari qo‘llanildi.
1. Tadqiqot metodologiyasi:
Tadqiqotda 50 nafar 3–10 yoshdagi bolalar ishtirok etdi. Ularning barchasi
o‘z ona tilida yaxshi nutq qobiliyatiga ega bo‘lib, chet tilida yangi so‘zlarni
o‘rganishga tayyor bo‘lgan bolalar tanlandi. Tadqiqot davomida bolalarga 10 ta
yangi so‘z taqdim etildi, ular ingliz tilidagi so‘zlar bo‘lib, har biri bolalarga vizual,
auditoriyalashgan va harakatli usullar orqali taqdim etildi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
529
2. O‘rganish metodlari:
Vizual metod: Bolalarga so‘zlar suratlar yoki videolar orqali taqdim etildi.
Har bir so‘zning tasviri ko‘rsatilgan va uning talaffuzi tushuntirilgan.
Auditoriyalashgan metod: Bolalarga so‘zlar ovozli yozuvlar orqali eshittirildi.
So‘zlar takrorlangan va ularning talaffuzi va ma’nosi bir necha marta takrorlanib
aytildi.
Harakatli metod: Bolalar yangi so‘zlarni qo‘l harakatlari bilan ifodalashdi
yoki shu so‘zlarga mos harakatlar bilan o‘rgatildi (masalan, "jump" so‘zi uchun
sakrash).
3. Tadqiqot jarayoni:
Birinchi bosqichda bolalar yangi so‘zlarni eslab qolish uchun 10 daqiqa
davomida takrorlash va mashq qilishdi. Har bir metodga alohida e’tibor qaratilib,
bolalar o‘z navbatida har bir usulni qo‘llashdi. Har bir bolaga maksimal darajada
ko‘proq yodlash imkoniyatini berish uchun, takrorlashning ikki xil usuli
qo‘llanildi: xotira kartochkalari va ovozli yozuvlar. So‘zlar bolalar tomonidan bir
necha marta takrorlandi va ular bu so‘zlarni qanday o‘rganishganini ko‘rish uchun
kuzatib borildi.
4. Natijalar:
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, multimodal metodlar bolalarning
yodlash samaradorligini sezilarli darajada oshirdi. Vizual va auditoriyalashgan
metodlarni birgalikda qo‘llash, bolalar so‘zlarni tezroq o‘zlashtirishiga yordam
berdi. Harakatli metod esa, bolalarning fizik jihatdan faol bo‘lishini ta’minlab,
ularning diqqatini mustahkamladi va o‘rganishni yanada samarali qildi.
Shuningdek, bolalar o‘rganilgan so‘zlarni uzoq muddatli xotiraga o‘tkazishda
ko‘proq muvaffaqiyat ko‘rsatdilar.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
530
5. Amaliy tavsiyalar:
O‘qituvchilar va ota-onalar uchun: O‘qituvchilar va ota-onalar, chet tilini
o‘rgatishda multimodal metodlarni qo‘llashlari tavsiya etiladi. Bu metodlar
bolalarning har xil sezgi organlarini faollashtirib, so‘zlarni tez va samarali
o‘rganishlariga yordam beradi.
Takrorlash va mashq qilish: Yangi so‘zlarni o‘rgatishda ularni muntazam
ravishda takrorlash va turli metodlar orqali mustahkamlash zarur. Bolalarning
yodlash qobiliyatini oshirish uchun, takrorlash vaqtini va intensivligini
moslashtirish kerak.
Motivatsiya va qiziqish: Bolalar uchun o‘rganish jarayonini qiziqarli va o‘ziga
jalb etuvchi qilish muhimdir. Shuning uchun, o‘rganilayotgan so‘zlarga mos
keladigan o‘yinlar, interaktiv mashqlar va kreativ yondashuvlar qo‘llanilishi kerak.
Xulosa:
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, bolalar xotirasi va chet tilidagi so‘zlarni
yodlash o‘rtasidagi bog‘liqlikni yaxshilashda multimodal metodlar samarali rol
o‘ynaydi. Ushbu metodlar yordamida bolalar yangi so‘zlarni tez va samarali
o‘rganishga muvaffaq bo‘ladilar. Tadqiqot natijalari chet tili ta’limida o‘qituvchilar
va ota-onalar uchun amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishga imkon berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.Karimova, Z. T. (2010). Psixologiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.(Xotira, e’tibor va idrok jarayonlari haqida umumiy ma’lumotlar
berilgan.)
2. Hasanboyeva, O. M. (2006). Bola psixologiyasi. Toshkent: O‘zbekiston
pedagogika nashriyoti.(Bolalar xotirasining shakllanishi va yosh xususiyatlari
haqida ma’lumotlar mavjud.)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
531
3. Meier, D. (2016). The Young Child’s Memory for Words: Developing First
and Second Language Vocabulary in Early Childhood. Routledge.
4. Qodirova, M. (2015). Yosh psixologiyasi. Toshkent: TDPU nashriyoti.(3–
10 yoshli bolalarning xotira va o‘rganish faoliyati tahlil qilingan.)
5. Nishonova, S. (2018). Chet tilini o‘rganishda innovatsion texnologiyalar.
Toshkent: Fan va texnologiya.(So‘zlarni samarali yodlash va ta’limdagi yangi
yondashuvlar haqida.)
