https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
403
ERTA YOSHDAGI BOLALARDA CHET TILIGA MOTIVASIYA
YARATISH:PEDAGOGIK YONDASHUVLAR
Matqosimova Mohira Erkinbek qizi
ADCHTI,Nemis tili nazariyasi va amaliyoti Kafedrasi o’qituvchisi
Ibrohimjonova Mashhura Nurali qizi
ADCHTI,Ingliz filalogiyasi o’qitish metodikasi,Tarjimashunoslik fakulteti
talabasi
ibrohimjonovamashhura@gmail.com
Annotatsiya: Ushbu maqolada erta yoshdagi bolalarda chet tilini
o‘rganishga bo‘lgan motivatsiyani shakllantirish masalasi ko‘rib chiqilgan.
Motivatsiyaning bolalar til o‘rganishidagi o‘rni, unga ta’sir qiluvchi omillar
hamda pedagogik yondashuvlarning samaradorligi tahlil qilingan. O‘yinli
metodlar, vizual vositalar, shaxsiy qiziqishlarga asoslangan yondashuvlar, ijobiy
psixologik muhit yaratish va ota-onalar bilan hamkorlik qilish orqali bolalarda
chet tiliga ijobiy munosabat shakllantirish yo‘llari yoritilgan. Tadqiqot natijalari
erta ta’lim jarayonida chet tilini muvaffaqiyatli o‘rgatish uchun samarali metodik
asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar:erta yosh, chet tili, motivatsiya, pedagogik yondashuv, o‘yinli
metod, vizual materiallar, ota-onalar bilan hamkorlik, til o‘rganish,
rag‘batlantirish
Globalizatsiya sharoitida chet tillarini erta yoshdan o‘rganish zaruratga
aylanmoqda. Ayniqsa, bolalik davri — til o‘rganishga eng qulay va samarali
bosqichlardan biridir. Ammo bolalarda chet tilini o‘rganishga bo‘lgan ichki rag‘bat
— motivatsiya shakllantirish har doim ham oson emas. Ushbu maqolada erta
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
404
yoshdagi bolalarda chet tiliga bo‘lgan motivatsiyani shakllantirishda samarali
pedagogik yondashuvlar yoritiladi.O ‘rta umumiy ta ’lim maktablarida chet til
o'qitish metodikasi fani erishgan yutuqlarni egallash talabalar uchun quyidagi
imkoniyatlami yaratadi: kelajak kasbiy faoliyatlariga puxta nazariy zamin
tayyorlaydi; ta ’limning zamonaviy metodlari,tashkiliy formalari va vositalari bilan
atroflicha tanishtiradi; talabalaming olgan metodik bilimlarini amaliyotda samarali
qo‘llay olishlari uchun ko‘nikma va malakalar hosil qiladi;barcha fanlardan o
‘zlashtirgan nazariy bilim va amaliy malakalarini maktab ta’lim-tarbiya ishida
ijodiy tatbiq etishga ko‘maklashadi. Ona tili va ikkinchi til ta’limidagi qoidalar
sistemali (uzviy) lingvistik mazmun kasb etadi. Chunki tilni tabiiy m uhitda amaliy
o ‘rganish va unga ajratiladigan vaqt (soatlar) m iqdori m ukam m al qoidalar berish
im koniyatini yaratadi. Chet til o ‘rgatish sharoiti (sun’iy m uhit va ajratilgan kam
soatlar) qoidalam i oddiylashtirish va sonini ozaytirish muammosini ko‘ndalang
qilib qo‘yadi.Til birligi, bir tom ondan, sezgilar yordamida idrok etilsa, ikkinchi
tomondan, faqat tafakkur hosilasi, mantiqiy jarayon natijasi bo‘lib ro‘yobga
chiqadi.
N utq faoliyati nazariyasidan m a’lumki, faoliyat mazmunini harakatlar tashkil
etadi (akademik Aleksey Nikolayevich Leontyev). Subyekt harakati oriyentir
(yo‘llovchi) va ijro qism laridan iborat. M as. gram m atik harakatlarni egallash
nutqning grammatik shakUanishida avtomatlashgan malakaning hosil bo‘lishi dem
akdir (prof. Valentina Samoylovna Setlin ilmiy kashfiyoti). Harakat, o‘z navbatida,
operatsiyalardan tuziladi. Operatsiya harakatning ro ‘yobga chiqish vositasidir.
Operatsiyalar sistemasi — harakat modeli, uni bajarish algoritmidir. Til o ‘rgatish
metodikasida algoritm bilan qoidani chalkashtirish yaram aydi. Algoritm deganda,
oddiy operatsiyalarni muayyan izchillikda bajarish haqidagi aniq ko‘rsatmani
tushunamiz. H ar qanday algoritm — bu qoidadir, lekin har qanday qoida algoritm
emas. Qoida nomi bilan odatda nutqiy grammatik ko‘nikma hosil qilish jarayonida
qoilaniladigan ko‘rsatmalar yoki um um lashm alar majmuasini atash ma’quldir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
405
Statistik ma'lumotlarga ko'ra, yarim soatdan ko'proq vaqt davomida bolalarning
e'tiborini jalb qilish mumkin emas. 20 daqiqa yoki yarim soat o'tgach, bola
avtomatik ravishda chalg'iydi. Shuning uchun bolalarni o'yin orqali o'qitish usuli
ham juda sa-marali. Misol uchun, agar bolalarga rasmlar berilsa va inglizcha
nomlarini topsa, qiziqarli bo'ladi. Buning uchun bizga hayvonlarning rasmlari
bo'lgan kartalar yoki varaqlar kerak. O'qituvchi hayvonlarning nomlarini aytishga
yordam beradi. Aksari-yat bolalarda ko'rgan narsalarini eslab qolish qobiliyati
yaxshi rivojlanganligi sababli, bu usul juda samarali bo'lishi mumkin. Kattalardan
asosiy farqi shundaki, bolalar ingliz tilini o'qimaydilar, o'rganadilar, o'ynaydilar.
Ya'ni, ular o'qitiladi albatta, lekin ular bunday deb o'yla-maydilar. Bu yoshda ularni
biror narsani o'rganishga majburlash befoyda - bolalarda beixtiyor yodlash ustunlik
qiladi, ya'ni ijobiy his-tuyg'ular zarur. Va agar o'yinlarda bo'lmasa, ularni qayerdan
olish kerak?] Yosh bolalarga chet tilini samarali o'rgat-ishning yana bir usuli - bu
rolli o'yin. O'qituvchi ba'zi ma'lumotlarni, masalan, hayvonlar yoki qushlarning
nomlarini o'rgatishda bolalarga rol o'ynatishi yoki uni sahnalashtirishi kerak.
Masalan: bir o'quvchi itning vovillashini, mushukning miyovlashini va sherning
na'rasini ko'rsatsa, boshqa o'quvchi bu tovushlar qaysi hayvonga tegishli ekanligini
bilib, uning inglizcha nomini aytishi kerak. Bolalar tezda o'rganadilar, lekin tezda
unutishadi. Shuning uchun nutqni bir necha marta tak-rorlash, bir mavzu bo'yicha
o'yinlar yoki tarqatma materiallar orqali darslar tashkil qilish bolalarni
o'rganayotgan narsalarini eslab qolishiga yordam beradi. Takrorlash chet tilini
o'rgatishning ajralmas qismi bo'ishi kerak. Bolalarga chet tilini muvaffa-qiyatli
o'rgatish o'qituvchidan turli xildagi usullardan foydalanishni talab qiladi. Yana bir
misol, bolalarga ingliz tilini o'rgatishda "listening", ya'ni eshittirishlar qilish va bu
bolaga qanday ta'sir qilishini kuzatish kerak. Agar bu eshittirishlar ularga
tushunarsiz bo'lsa, unda osonroqlarini tanlay bilish kerak. Masalan, turli xildagi
qo'shiqlar bolalarni ham raqsga tushib, ham kuylashiga yordam beradi.Yana bir
samarali usul bolalarning qiziqishlaridan kelib chiqqan holda ular o'ynaydigan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
406
narsalardan foydalanib o'rgatishdir. Ma'lumki, ota-onalar farzandlar uchun zarur
bo'lgan birinchi raqamli insonlardir. Shuning uchun ular birinchi navbat-da
ularning ta'lim olishi uchun javobgardirlar. Biror narsaga qiziqish uyg'otish,
ma'lum bir yo'nalishga boshlash katta ahamiyatga ega. Bola hamma narsadan ko'ra
o'z o'yinchog'i yoki kitobiga qiziqadi deylik va bola yangi so'z yoki atamani o'rga-
nayotganda, unga yoqadigan narsa o'sha sevimli o'yinchoq orqali o'rgatilsa, bu so'z
ham o'inchoqqa qo'shilib sevimli va yoddan chiqmas so'zga aylanadi. Bolalarga
ikkinchi tilni o’rganish va ularga til o’rganish uchun qulayliklar yaratish bizning
ularga beradigan eng katta tuhfalarimizdan biridir. Hozirgi kunda bir nechta tilni
bilish nafaqat ishda, balki ijtimoiy, aqliy va madaniy jihatdan ham ko’p eshiklarni
ochadi. Yoshlikdan til o’rganish bolalarni o’z tengqurlari orasida ajralib turishiga
imkon beradi va shu bilan birgalikda, ulardagi ijodkorlikni, tanqidiy fikrlashni va
muammolarni hal qila olish imkoniyatini taqdim etadi.Ammo … bu jarayonni
kichkintoylar uchun qanday qilib yoqimli va sodda qilishimiz mumkin? Quyida
bolalarga ko’ngilochar usullar yordamida til o’rganishga yordam beradigan 5 usul
haqida so’zlaymiz:1. O’rganilishi maqsad qilingan tilda musiqa tinglash Chet tilini
o’rganish davomida o’rganilayotgan tilda musiqa tinglash o’sha tildagi talaffuzni
yaxshilaydi va shu bilan birgalikda, ulardagi yaratuvchanlikni, o’ziga bo’lgan
ishonchni orttiradi va xotirani mustahkamlaydi. Bolalarga ikkinchi tilni o’rgatish
uchun bunday qo’shiqlarni Songs online for kids saytidan topishingiz mumkin. Bu
yerda ularga til o’rganishga yordam beradigan asosiy narsa — ular eshitayotgan
qo’shiqlarini ekranda qiziqarli va rangli taglavhalar orqali o’qib, yodlashlari ham
mumkinligidir. Bundan tashqari, Facebookdagi LAE Kids sahifasida bolalarga
bilim olishlari uchun yordam beradigan ko’plab musiqiy videolar joylashtirib
boriladi.2. O’rganilayotgan til ona tilisi bo’lgan va o’sha tilda gaplashadigan
enagani yollang. Ko’pgina yoshlar, odatda talabalar, chet elga sayohat qilib, boshqa
mamlakat madaniyatini, ikkinchi tilni o’rganish uchun yoki qo’shimcha pul topish
uchun boshqa mamlakatlarda ishlashadi va bu ularga til o’rganish uchun qulay va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
407
juda yaxshi muhitdir. O’zingizning ona tilingizda gaplashmaydigan yosh, kuchga
to’la va quvnoq odamni enaga sifatida yollash bu — sizning bolalaringizni istirohat
bog’iga borayotganda, o’yin o’ynayotganda, maktabdan qaytib kelayotganda yoki
enaga bilan ovqat pishirayotganda til o’rganish uchun ajoyib imkoniyatdir.3.
Multfilm tomosha qilish Chet tilini o’rganish uchun multfilmlarni tomosha qilish
juda samarali usuldir. Hatto, bolalarga chet tilini o’rganishda yordam berish uchun
mo’ljallangan ba’zi multfilmlar ham mavjud. Ushbu turdagi shoularda bolalarni
televizor oldida shunchaki o’tkazib qo’yish o’rniga, multfilmlar orqali bolani
suhbat jarayoniga olib kirish tavsiya etiladi. Ushbu g’oya interaktiv o’quv
multfilmlarida uchraydi va bu bolalarning tinglash va talaffuz qilish ko’nikmalarini
yaxshilashga yordam beradi. Siz bunday televizion ko’rsatuvlarni Netflix saytidan
topishingiz mumkin. Unda bolalar uchun ko’plab teledasturlar mavjud va bu sizga
taglavhalar qo’shish va tillarni almashtirish imkoniyatini beradi.4. Bolalar uchun
mo’ljallangan dasturlar Hozirda kichik yoshdagi bolalar ham iPadni kattalardan
ko’ra ko’proq mahorat bilan ishlata oladi. Xo’sh, nima uchun uni ta’lim
maqsadlarida ishlatmaslik kerak? Qurilmaga til ko’nikmalarini oshirishga yordam
beradigan dasturni yuklab oling. Quyidagi havola orqali siz farzandingizga til
o’rganishi uchun yordam beradigan ko’plab dasturlarni topishingiz mumkin:
language app 5. Sinfxonalarda o’yinli darslardan foydalanib, til o’rganishni va
ularning tilga bo’lgan qiziqishlarini qo’llab-quvvatlash Til maktablari nihoyatda
samarali ekanligining ham o’z sabablari bor: agar bolangiz ikkinchi tilni
o’rganishini xohlasangiz, ularni o’yin orqali til o’rgatiladigan darslarga jalb qiling.
Shunda farzandingiz yana shu yerga qaytib kelishni va darsni intiqlik bilan kutadi,
bundan kelib chiqadiki, ular ham til o’rganishga xohish bildira boshlashadi.
Bunday usulda bolalarga til o’rgatish ko’p yillar davomida sinalgan va juda
samarali usul hisoblanadiXulosa qilib shuni aytish kerakki, bolalar hayotda
qilayotgan ishlari va o'yinlari asosida ularning kundalik hayotiga qiziqishadi.
Demak, yo'nalishni kundalik ishlarga bog'lab o'rgatish pedagogning mas'uliyatiga,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
408
qiziqtirish esa mahoratga bog'liq. Bolalarda til o'rganishga qiziqish uyg'ota olish
o'qituvchidan yuksak malaka va mahorat talab qiladi. Bundan tashqari, kichik
yoshdagi o'quvchilarning qiziqish va qobiliyati-ni hisobga olgan holda tashkil
etilgan darslar bolalarning ko'proq bilim olishiga, o'qituvchilarning samarali
ishlashiga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Vygotsky, L.S. (1978). *Mind in Society*. Harvard University Press.
2. Krashen, S. (1985). *The Input Hypothesis*. Longman.
3. Cameron, L. (2001). *Teaching Languages to Young Learners*. CUP.
4. G‘ulomov, H. (2020). *Bolalar psixologiyasi va pedagogikasi*. Toshkent.
5. Nazarova, Z. (2023). "Erta yoshdagi til o‘rganish". *Pedagogik tadqiqotlar*,
№2.
6. Ellis, R. (1994). *The Study of Second Language Acquisition*. Oxford.
7. MEB (2021). *O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim strategiyasi*.
