https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
409
CHET TILIDA ”FAOL TINGLASH” TEXNIKASI:BOG’CHA
YOSHIDAGI BOLALARNING ESHITISH KO’NIKMALARINI
RIVOJLANTIRISH.
Matqosimova Mohira Erkinbek qizi
ADCHTI,Nemis tili nazariyasi va amaliyoti Kafedrasi o’qituvchisi
Haydaraliyeva Gulsevar Husanboy qizi
ADCHTI,Ingliz filalogiyasi o’qitish metodikasi,Tarjimashunoslik fakulteti
talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqola chet tilini o‘rgatishda “faol tinglash”
texnikasining ah amiyatini va bog‘cha yoshidagi bolalarda eshitish ko‘nikmalarini
rivojlantirish usullarini o‘rganadi. Faol tinglash metodikasi bolalarning eshituv
malakalarini, so‘z boyligini va umumiy til qobiliyatini oshirishda qanday foydali
ekanligi ko‘rsatiladi. Maqolada o‘qitish jarayonida faol tinglashning samarali
qo‘llanilishini ta’minlash uchun amaliy tavsiyalar taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar: faol tinglash, chet tili, eshitish ko‘nikmalari, bog‘cha
yoshidagi bolalar, til o‘rganish, pedagogik usullar, interaktiv metodlar.
Bog‘cha yoshidagi bolalar uchun chet tilini o‘rganish jarayoni qiziqarli va
samarali bo‘lishi zarur. Bu davrda bolalar o‘z atrofidagi olamni anglash, yangi
axborotlarni qabul qilish va o‘z fikrlarini ifoda etish imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
"Faol tinglash" texnikasi esa bolalarni eshitish ko‘nikmalarini rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi. Hayotiy tajribadan ma’lumki, o‘z fikrini og‘zaki bayon etish
(gapirish) ko‘pchilik yoqtiradigan nutq faoliyatining turidir. 0 ‘zga shaxsni tinglab
tushunish orqali turli axborot olinadi. Nutqiy muloqotda bo‘lish odam uchun
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
410
zaruriy ehtiyoj sanaladi. Tinglash jarayonida so‘zlovchining ifoda etmish
mulohazalarini qisman yoki to‘la-to‘kis tushunib yetmaslik hollari bo‘lib turadi.
Buning asosiy sababi tinglab tushunishni o‘rgatishga yetarli e’tibor
berilmasligidadir. Nutqni tinglab tushunish deganda, ovozli nutq (gapirish)
chog‘ida quloq solish, idrok etish va fahmlash anglanadi. Umuman ,,nutq“ deganda
gapirish, tinglab tushunish, o‘qib tushunish va yozuv tushuniladi. Aslida
„gapirishni tinglab tushunish" degan ma’qulroq. Chet til o‘qitish metodikasi
tarixiga nazar tashlasak o‘tgan asming 60-yillariga kelib, tinglash nutq
faoliyatining turi sifatida atroflicha tadqiq etila boshlandi Avvallari unga
gapirishning uzviy qismi deb qarab kelingan edi. Chet til darsida tinglab
tushunishga atayin mashqlar berilmas edi.M a’lum bo‘lishicha, gapirishni
o‘rganishdan ko‘ra tinglab tushunishga erishish qiyinroq kechadi. Ushbu sohaga
oid bir- biriga yaqin ikki terminni farqlash talab qilinadi: ,,tinglash“ — quloq solish
(Oz so‘zla — ko‘p tingla) va ,,eshitish“ — eshitish sezgisi (quloq) yordamida
tovushni qabul qilish Tinglovchi tushunishga intiladi, eshituvchi tinglaganini
tushunmasligi ham mumkin. Eshitish qobiliyatiga molik shaxs muayyan axborotni
tushunish maqsadida so‘zlovchiga quloq soladi, ya’ni tinglash,aniqrog‘i tinglab
tushunish sodir bo‘ladi. Eshitdingmi, deyilganda, tinglab tushunganlikni
aniqlamoqchi bo‘linadi. Xullas,„tinglab tushunish" birikmasi o‘zgalar nutqini
(jonli tarzda yoki mexanik yozuvdagisini) idrok etish hamda mazmunini fahmlab
yetish ma’nosini ifodalaydi. Tinglash va tushunish (fahmlash) vaqt e’tibori bilan
bir paytda (psixologiya tilida simultan) sodir bo‘ladi, bu ikki nutqiy hodisa faqat
ilmiy tahlil uchungina ajratiladi, xolos. Inson ma’naviy kamolotga, odatda,
eshitish, ko‘rish (kuzatish) va, qolaversa, o‘qish tufayli erishadi. Axborot
to‘planishida uchala faoliyat orasida tinglab tushunish eng muhimidir. Qizig‘i
shundaki, falon tilda tinglab tushunasizmi, savoli berilmaydi, gapira olasizmi,
deyiladi. Idrok aqlning o‘lchovidir. Gapirish va tinglab tushunish og‘zaki nutq
demakdir. Ona tilidagi nutqni tinglab tushunishda shakl va mazmun yaxlit ravishda
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
411
idrok qilinadi, chet tilda ifoda vositasi (til materiali) va ifodalanmish mazmun
(matn) uyg‘unlashishi qiyinchilik bilan kechadi. Mazmunni ilg‘ash (payqash)
uchun leksik-grammatik hodisalarni yaxshi o‘zlashtirgan, boshqacha nytganda,
tinglab tushunishning leksik va grammatik ko‘nikmalari puxta shakllangan bo‘lishi
kerak. Shuningdek, chet til tovush tomonini (tovush, tovush birikmalari va
ohangni) farqlay olish ko‘nikmasi hosil qilinmog‘i lozim. Demak, tinglab
tushunishning leksik, grammatik va talaffuz ko‘nikmalari shakllanishi oqibatida
mazkur nutq faoliyati turi bo‘yicha malaka hosil qilinadi. Og‘zaki matn
(audiomatn)ni idrok etib tushunishda leksikani bilish umumiy mazmunni
payqashda,grammatikani egallash mazmunni aniq tafsilotlari bilan fahmlashda
alohida-alohida ahamiyat kasb etadi.Tinglovchi (auditor) va so‘zlovchi (notiq)
qo‘llaydigan til birliklari muvofiq tushsa, tushunish osonlashadi. Bu, o‘z navbatida,
til tajribasi bilan bog‘liq masaladir.Tinglab tushunish uch bosqichli faoliyat bo‘lib,
umumiy eshituv idroki (akustik appersepsiya), so‘zlarning tovush tomonini
(fonematik) farqlash va mohiyatni anglash orqasida nutqdagi mazmun idrok etiladi,
bilib olinadi va tushuniladi. Nutq faoliyatining turi va malaka hisoblanmish tinglab
tushunish ta’lim maqsadi va vositasi ekanligi (III bobdagi „Chet til o'qitishning
amaliy maqsadi" mavzusidan) ma’lum. Bu o‘rinda ikki toifadagi, ya’ni, bir
tomondan, so‘z orqali (tildagi nutqiy tajribaga suyangan holda) va, ikkinchidan,
narsa yordamida (hayotiy tajriba, nutq vaziyatini bilish tufayli) tushuna olishning
tegishli farqiga yetish kerak. Binobarin, chettil ta’limining dastlabki bosqichida
tavsiya qilinadigan nutq, mavzu va vaziyatlari o‘quvchilarga tanish, oldindan
ma’lum, til materiali esa ular uchun butunlay yangi, notanishdir.
Tinglash uchun matn (audiomatn)larni tanlashda yoki yaratishda gap ko‘p.
O’quvchilaming yoshiga mos, qiziqishini uyg‘otadigan, mantiqan aniq, nutqning
monolog va dialog shaklini o‘z ichiga olgan, axborotga boy audiomatn o‘z
tinglovchisiga yoqib tushadi.Eshitish sezgisi va analizatori orqali axborot olishning
asosiy manbalari sifatida muallim nutqi, auditiv texnikaviy qurollardan magnitofon
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
412
va grammofon yozuvi hamda radio eshittirish, audio vizual vositalardan ovozli
diafilm, kinofilm (yoki undan parcha) va televizion ko‘rsatuvlar xizmat qiladi.
Tinglab tushunishning muvaffaqiyatli amalga oshishi uchun quyidagi uch
omil nazarda tutiladi. Tinglovchining o‘ziga bog‘liqlik (eshitish malakasining
rivojlanganligi, xotirasi, diqqati xususiyatlari), tinglash shart-sharoiti (nutq tezligi,
tilmateriali hajmi va shakli hamda so‘zlanayotgan nutqning qan cha vaqt davom
etishi) va, nihoyat, qo‘llangan materialning lingvistik jihatlari (tinglovchi til
tajribasiga mos kelish-kelmasligi) hisobga olinadiMuhim masalalardan yana biri
tinglangan matnni tushunish qay sabablarga ko‘ra osonlik yoki qiyinchilik bilan
ro‘y berishini aniqlashdir. Qiyinchiliklar va ularning sabablarini bilish ham muhim
ahamiyat kasb etadi. Nutq faoliyati turlarining har biriga xos qiyinchiliklar mavjud.
Tinglab tushunishda sodir bo'ladigan qiyinchiliklar birtalay. Ularni bilish chet til
o‘rgatishda hal qiluvchi shartlardandir. Idrok etish, jumladan nutqni idrok etib
tushunish muammolari jahon ruhshunosligida ancha mufassal ishlab chiqilgan.
Chet til o‘qitish metodikasi fani mavjud nazariy mulohazalardan samarali
foydalanadi. Maktab sharoitida o‘quvchilaming tinglab tushunishi sohasidagi
qiyinchiliklar quyidagilardan iborat:
1. Tilga oid shakliy qiyinch iliklar. Ma’nosi har xil,tovush shakli esa o‘xshash
so‘zlami (omofonlami) yoki chet til fe’lining majhul darajasini tinglash va
tushunish murakkablik kasb etadi. Omofon va majhul fe’l bir qarashda tanishga
o‘xshaydi, biroq audiomatnning mazmunini payqashda xiyla qiyinchilik tug‘diradi.
2. Mazmunga doir qiyinchiliklar. Olinayotgan axborot qamrovidagi nima,
qayerda, kim bilan, qachon bo‘lishi kabi dalillami idrok etish bobida yoki ular
orasidagi bog‘lanishni ilg‘ab olish, shuningdek, umumiy g‘oyaga taalluqli
qiyinchiliklar mavjuddir.
3. Nutqiy idrok qilishning shart-sharoitidagi qiyinchiliklar.Bulardan nutq
tezligi, ohangi va mexanik yozilgan audiomatnning murakkabligini eslatish kifoya.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
413
Shu bilan birga audio-matnni bir marta idrok etish, notanish odamni tinglash,
ovozdagi o‘ziga xoslik kabilar ham tushunishda g‘ov bo‘lishi tabiiy.
4. Nutq shakliga oid qiyinchiliklar. Dialog nutqda javob qaytarish, monologni
tinglashda esa uzun jumlalami eshitish xotirasida saqlash o‘quvchi uchun muayyan
qiyinchilik keltirib chiqaradi.
5. Tilshunoslik nuqtayi nazaridan sodir bo’ladigan qiyinchiliklar. Ular lisoniy
— leksik, grammatik va fonetik qiyinchilik deb ataladi. Leksikada juft
tushunchalar ( dunyo tomonlarini ifodalovchi so‘zlar), ko‘p ma’nolilik
(pohsemiya), turg'un birikmalardagi so‘z ma’nosi, yordamchi so‘zlar, grammatik
jihatdan ona tilida yo‘q hodisalar yoki fonetik tarafdan so‘zning yozuvda va
talaffuzda keskin tafovuti, urg‘u va ohangning o‘xshamasligi tegishh
qiyinchiliklarga sabab bo‘ladi.
6. Audiomatn tuzilishiga oid qiyinchiliklar. Audiomatnning tuzilishi
(kompozitsion-mazmuniy strukturasi) ham qiyinchiliklarga olib kelishi
aniqlangan. Chunki bayon etilayotgan axborotni ilg‘ab olishga uning bevosita daxli
bor. Gapning yoki abzasning bir-biriga mantiqan ,,yopishishi“, kontekstning
yuzaki yoki chuqurligi, notanish leksik birliklar ishtiroki va qator o‘xshash
kompozitsion mazmuniy holatlar audiomatnning tushunilish darajasini belgilovchi
omillardir. o ‘quvchi tinglab tushunishda duch keladigan qiyinchiliklami e’tirof
etishdan maqsad ulaming oldini olish choralarini ko‘rishdir. Qiyinchiliklar mehnat
va
vaqt
talab
qiladi,
maxsus
mashqlami
bajarish
zaruriyatini
tug‘diradi.Qiyinchiliklami o‘z vaqtida bartaraf qilish (neytrallash) yo‘li bilan ta’lim
jarayonini jadallashtirish va o'qitishning eng maqbul (optimal) metodikasini ishlab
chiqishga muvaffaq bo‘linadi. O’quv dasturining og‘zaki nutq qismidan joy olgan
umumiy talablardan tashqari faqat tinglab tushunish uchungina mo‘ljallangan
jumlaiar ro'yxati ham keltiriladi. Bular o‘quvchilar faqat o‘qituvchini tinglaganda
bilib olishga beriladigan jumlaiar ekanligini eslatib o‘tish joizdir. Gapirish va
o‘qishda o‘zlashtiriladigan leksik va grammatik materialni tinglab tushunishga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
414
ham oidligi muallimlarga ayon.O ‘quvchilarga tinglash uchun namunaviy bo‘lmish
muallimnutqi katta ahamiyatga molik. Darsni chet tilda olib borishdek metodik
qoidaga rioya qilish zarurdir. Gapirish va o‘qish materialini tinglab tushunish
yordamida mustahkamlash hamda takrorlash ushbu nutq faoliyati turini ta’lim
vositasi maqo-miga kiritadi.Dars boshlanishidagi chet til sun’iy muhitini
yaratishga mo‘ljallangan mashqlarning ko‘p qismi tinglab tushunish bo‘yicha
bajariladi. Darsning asosiy qismi va yakunida ham tinglab tushunish mashqlari
yetakchilik qiladi.Boshqa nutq faoliyati turlaridan farq qilib, tinglab tushunish chet
til o‘rgatish davomida ta’lim maqsadi va vositasi tarzida o‘rganiladi. Maqsad
sifatida uning amaliy o‘rganilishi chet tilda axborot olishni bildiradi. Barcha
og‘zaki nutq va o‘qish mavzulari qamrovidagi mazmun tinglab tushunish orqali
o‘zlashtiriladi. Gapiriladigan va o‘qiladigan paytda o‘zlashtirilgan axborot tinglab
tushunish uchun ham taalluqli.Ta’lim vositasi tarzida qaralganda, tinglabni
o‘rganishda qo‘llash nazarda tutiladi. Yangi nutq birliklarining taqdimotini“ mashq
qilish, qo‘llanilish bosqichlarini tinglab tushunishsiz tasawur etib bo‘lmaydi. nutq
faoliyatining to‘rtala turidan birortasi ushbu darsda mashq qilinmasligi mumkin,
biroq bu qoida tinglab tushunishga tegishli emas. Xohlagan bir mashg‘ulotda
gapirish yoki o‘qish, yoki yozuv mashq qilinmasligi mumkin. Biroq dars bor ekan,
tinglab tushunish bo‘ladi. Chunki Muallim chet tilda gapirish bilan dars boshlaydi,
darsni o'tadi va uni yakunlaydi, demak, tinglovchi sifatida o‘quvchi gavdalanadi.
Nutqni tinglab tushunishni o‘rgatishda nimalarga ahamiyat beramiz. Birinchidan,
nimani o‘rgatish, ikkinchidan, qanday qilib o'rgatish va, nihoyat, tushunganlikni
qaysi yo‘l bilan aniqlashni bilish talab qilinadi. Bu uchala masala alohida-alohida
ko‘rib chiqiladi. O‘quvchiga tinglab tushunish jarayonida quyidagilar o‘rgatiladi:
so‘z va so ‘z birikmalarining shaklini va grammatik strukturalami g‘ayrishuuriy
ravishda farqlay oUsh; nutq namunasi (jumla)ni tinglab, oldindan fahmlay olish;
eshitish xotirasi hajmini o'stirish; o‘rganilgan til materialini turli birikmalarda
tushuna olish; texnikaviy vositalarga yozilgan nutqni tushunish; bir karra aytilgan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
415
fikmi fahmlash; mo‘tadil (o‘quv dasturida qabul qilingan) tezlikdagi nutqni
tushunish; audiomatnda notanish leksik birliklar boMishiga qaramay, uning
umumiy mazmun va mohiyatini ilg‘ab olish; turli yo‘nalishdagi (tasviriy,
ertaknamo, ko‘p planli) audiomatnni tushunish.Turli ta’lim bosqichlarida mazkur
ishlaming o‘mi va bajarilish xususiyati har xil tartibda bo‘ladi. Undan tashqari
erkakva ayol ovozini eshitish, muallim va boshqalarni tinglash,yosh va qarilar
nutqini tinglash, so‘zlovchini ko‘rib va ko‘rmasdan tinglash kabilami amalda
qo‘llash tavsiya etiladi.Tinglab tushunishni o‘rgatish bo‘yicha turli
yo‘nalishlaramaliyotda qo‘llanib kelinadi. Ulardan biri — avvalo til materialini,
keyin nutq faoliyatini o‘rgatishdir. Bu metodikg‘oyaga binoan so‘z, so‘z birikmasi,
gaplarni bilib olishni mashq qilib, so‘ngra o‘quvchilar diqqati o‘rganilgan
materialning mazmun tomoniga tortiladi. Ushbu yo‘l bilan tinglab tushunishni
o‘rgatish samarasi past bo‘ladi, unda ortiqcha vaqt sarflanadi, binobarin, u maqbul
metodik usul deb topilmaydi. Muallimlar qo‘llaydigan ikkinchi yo‘nalishga ko‘ra,
tinglab tushunish nutq malakalarini shakllantirish bilan bevosita bog'liq holda olib
boriladi. Gapirish, o‘qish va yozuvni o‘rgatish jarayonida o‘quvchilar tinglab
tushunish bilan shug‘ullanishadi, shu bilan bir paytda til materialini o‘rgatishga
ham e’tibor berib boriladi. Ushbu metodik usul samaraliroqdir. Ma’lumki, gapirish
va tinglab tushunish jarayoni og‘zaki nutqning ikki uzviy bog‘langan tomonlaridir.
Ularda ishlatiladigan leksik va grammatik hodisalar umumiydir. Shuning uchun
ham tinglab tushunishni o‘rgatishga kirishilar ekan,albatta gapirishni egallash
davrida tinglash bilan ham mashg‘ul bo‘lingani ma’quldir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Hoshimov O’, Yaqubov I. Ingliz tili o’qitish metodikasi, Toshkent, “Sharq”
nashriyoti, 2003.
2.Z.Nishonova; “Bolalar psixologiyasi va uni o’qitish metodikasi”
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-4_ Май-2025
416
3.Jalolov J. Chet til o’qitish metodikasi, Toshkent, “O’qituvchi” nashriyoti,
1996.
4.Pinter A. Teaching Young language Learners. Oxford university Press, 2015.
5. Agzamova D.B. English teaching methodology. Tashkent.: Barkamol fayz
