“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
463
O‘SIMLIKLARDA UGLEVODLAR MANBASI VA UNING ROLI
Tuxtaboyeva Feruza Muratovna b.f.n., dotsent, Andijon davlat universiteti
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li, o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
ibroximismoilov05@gmail.com
Qorasheva Dilbaroy Murodjon qizi
dilbaroymurodovna@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15578696
Annotatsiya:
O‘simliklar hayotiy faoliyatining barcha jarayonlari o‘sish, rivojlanish, stressga
chidamlilik va modda almashinuvi energiyaga bog‘liq. Bu energiya manbai sifatida, asosan,
fotosintez natijasida hosil bo‘lgan uglevodlar xizmat qiladi. Uglevodlar o‘simlik hujayralarida
nafaqat zahira moddalari, balki energiya manbai sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Ularning
parchalanish jarayoni dissimilatsiya deb ataladi.
Kalit so‘zlar:
uglevod, fotosintez, energiya, dissimilatsiya, stress.
Аннотация
:
от
энергии
зависят
все
процессы
жизнедеятельности
растений
-
рост
,
развитие
,
стрессоустойчивость
и
обмен
веществ
.
Источником
этой
энергии
служат
в
основном
углеводы
,
образующиеся
в
результате
фотосинтеза
.
Углеводы
важны
в
растительных
клетках
не
только
как
резервные
вещества
,
но
и
как
источник
энергии
.
Процесс
их
распада
называется
диссимиляцией
.
Ключевые
слова
:
углевод
,
фотосинтез
,
энергия
,
диссимиляция
,
стресс
.
Abstract:
all processes of vital activity of plants depend on energy for growth, development,
stress resistance and metabolism. It serves as a source of energy, mainly carbohydrates, which are
formed as a result of photosynthesis. Carbohydrates are important in plant cells not only as reserve
substances, but also as a source of energy. Their decomposition process is called dissimilation.
Keywords:
carbohydrate, photosynthesis, energy, dissimilation, stress
.
Uglevodlar o‘simlik hujayralarida, asosan, fotosintez jarayoni natijasida hosil bo‘ladi. Bu
jarayonda quyosh nuri ishtirokida karbonat angidrid (CO
₂
) va suv (H
₂
O) birikib, xloroplastlarda
glukoza (C
₆
H
₁₂
O
₆
) va kislorod (O
₂
) hosil qiladi:
6CO
₂
+ 6H
₂
O
→
C
₆
H
₁₂
O
₆
+ 6O
₂
Bu reaksiya o‘simliklarda organik moddalarning asosiy manbai hisoblanadi. Hosil bo‘lgan
glukoza va boshqa monosaxaridlar kraxmalga yoki saxaroza kabi disaxaridlarga aylantiriladi va turli
fiziologik ehtiyojlar uchun ishlatiladi. Fotosintezda hosil bo‘lgan uglevodlar o‘simlikning barcha
to‘qimalariga floema orqali tashiladi. Ayniqsa, saxaroza ko‘chma shakl bo‘lib, u energiya va uglerod
manbai sifatida boshqa hujayralarga yetkaziladi. Uglevodlarning o‘simlikdagi funksiyalari
uglevodlar o‘simlik organizmida bir nechta muhim biologik funksiyalarni bajaradi energiya manbai
sifatida, uglevodlar, ayniqsa glyukoza, hujayra nafas olish (dissimilatsiya) jarayonida parchalanib,
energiya (ATF) ajratib beradi. Bu energiya hujayra bo‘linishi, aktiv transport, biosintez va boshqa
hayotiy jarayonlarga sarflanadi. Zahira modda sifatida o‘simliklar ortiqcha uglevodlarni kraxmal
ko‘rinishida plastidlarda (xususan, leykoplastlarda) saqlaydi. Ushbu zaxiraviy modda vegetatsion
o‘sish yoki stress holatida qayta ishlatish uchun xizmat qiladi. Qurilish materiali sifatida uglevodlar,
ayniqsa sellyuloza, o‘simlik hujayra devorining asosiy komponentidir. Sellulozalar, pektinlar va
boshqa polisaxaridlar hujayra tuzilmasini mustahkamlab turadi. Osmotik bosimni tartibga solishda
uglevodlar hujayradagi osmotik muvozanatni saqlashda ishtirok etadi. Xususan, vakuoladagi
shakarlar osmotik bosimni ushlab turadi va suv harakatini tartibga soladi. Metabolik oraliq
mahsulotlar sifatida uglevodlar ko‘plab boshqa organik birikmalar (aminokislotalar, yog‘ kislotalari,
nukleotidlar) sintezi uchun oraliq metabolitlarni beradi. Masalan, glyukoza-6-fosfat va fruktoza-6-
fosfat biosintetik yo‘llar uchun substrat bo‘lib xizmat qiladi. Himoya va signal rolida ayrim
uglevodlar yoki ularning hosilalari (masalan, oligosaxaridlar) o‘simliklarning himoya reaksiyalarini
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
464
faollashtiradi va signal moddalari sifatida stress holatlarida muhim rol o‘ynaydi. Uglevodlar
almashinuvi va atrof-muhit bilan bog‘liq bunda uglevodlar sintezi va parchalanishi muhit
sharoitlariga juda sezuvchan: yorug‘lik intensivligi, harorat, suv yetishmovchiligi va oziqa moddalar
miqdori bu jarayonlarga ta’sir qiladi. Shu sababli, uglevodlarning manbai va roli nafaqat o‘simlikning
normal rivojlanishida, balki ekologik moslashuv va hosildorlikda ham beqiyos ahamiyatga ega [1, 2].
Energiya manbai sifatida glyukoza va boshqa oddiy shakarlar o‘simlik hujayralarida ATF
sintezi uchun asosiy substrat hisoblanadi. Ular glikoliz, Krebs sikli va oksidlovchi fosforillanish
orqali energiyaga aylantiriladi. Ayniqsa o‘suvchan to‘qimalarda va urug‘ unishida uglevodlarning
energiya manbai sifatidagi roli muhimdir. Strukturaviy komponentlar Uglevodlar, xususan sellyuloza
va gemisellyulozalar, o‘simlik hujayra devorining asosiy komponentlari hisoblanadi. Bu
polisaxaridlar hujayralarning mexanik mustahkamligini ta’minlab, o‘simliklarning tik turishiga
yordam beradi. Zaxira modda sifatida kraxmal - asosiy zaxira polisaxarid bo‘lib, xloroplastlarda (kun
davomida) va amiloplastlarda (tunda) to‘planadi. Zarurat tug‘ilganda u gidrolizlanib, glyukoza yoki
boshqa shakarlar ko‘rinishida ishlatiladi. Transport shakli saxaroza o‘simliklarning floemasi orqali
fotosintetik organlardan (masalan, barglar) heterotrof organlarga (masalan, ildiz, urug‘, meva)
transport qilinadi. Bu modda o‘simlik ichidagi asosiy energiya tashuvchidir. Signal molekulalar
sifatida ba’zi uglevodlar hujayra ichida signal molekula sifatida xizmat qiladi. Masalan, glyukoza
konsentratsiyasi o‘zgarishi hujayra metabolizmini va gen ekspressiyasini boshqaruvchi signal
zanjirlarini ishga tushiradi. Shuningdek, oligosaxaridlar himoya javoblari, o‘sish va differensiasiyani
boshqarishda ishtirok etadi. Stressga qarshilikda roli quruqlik, sovuq, sho‘rlanish kabi stress
sharoitlarida uglevodlar osmoprotektant sifatida ishlaydi. Masalan, trehaloz, mannitol, sorbitol kabi
uglevodlar hujayra ichidagi osmotik bosimni saqlab, oqsillar va membranalarni barqarorlashtiradi.
Biosintez uchun substrat uglevodlar lipidlar, nuklein kislotalar, fenol birikmalar va boshqa ikkilamchi
metabolitlar biosintezida substrat sifatida ishtirok etadi. Masalan, shakarlar shuningdek flavonoidlar,
lignin va gormonlar (masalan, auxinlar) sintezida ham muhimdir. Reproduktiv jarayonlarda roli
uglevodlar gul ochilishi, changlanish, urug‘ va mevalarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Saxaroza va boshqa shakarlar gul to‘qimalariga energiya yetkazib berish orqali generativ
organlarning rivojlanishini ta’minlaydi. O‘simliklardagi uglevodlar ko‘plab muhim fiziologik
funksiyalarni bajaradi. Ular o‘sish, rivojlanish, energiya ta’minoti, stressga chidamlilik va signal
uzatishda beqiyos ahamiyatga ega. Shuning uchun, uglevodlarning fiziologik rolini chuqur o‘rganish
o‘simlik fiziologiyasi, agronomiya va biotexnologiyada muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb
etadi [3,4].
Xulosa
qilib aytamizki, Uglevodlar o‘simlik hujayralarida asosiy organik birikmalar bo‘lib,
ular fotosintez jarayonida hosil bo‘ladi. Ular nafaqat energiya manbai, balki strukturaviy komponent,
metabolizm vositachisi va signal molekulalari sifatida ham muhim ahamiyatga ega. O‘simlik
organizmida uglevodlar turli xil fiziologik funksiyalarni bajaradi va o‘sish, rivojlanish, stressga
qarshilik va modda almashinuvida asosiy rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. A. Beknazarov O‘simliklar fiziologiyasi -2009.
2.
Вторичные
метаболиты
растений
:
физиологические
и
биохимические
аспект
.
Часть
2
Алкалоиды
-
КАЗАНЬ
-2009
3. S.X.Sulliyeva, F.A.Tojiyeva, U.B.Ravshanva “O‘simliklar fiziologik faol moddalari”
fanidan amaliy mashg‘ulotlar –– Termiz- 2023.
4.
Ж
.
Х
.
Хожаев
“
Ўсимликлар
физиологияси
” – 2004.
