“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
409
4- YO’NALISH. BIOKIMYO MOLEKULYAR BIOLOGIYA
O`SIMLIK HUJAYRASINING KIMYOVIY TARKIBI
Tuxtaboyeva Feruza Muratovna b.f.n., dotsent,
Andijon davlat universiteti
feruzatoxtaboyeva1971@gmail.com
Ismoilov Ibroximjon Xakimjon o‘g‘li,
o‘qituvchi, Andijon davlat universiteti
ibroximismoilov05@gmail.com
Mamajonova Zulfiyaxon Sherali qizi
mamajonovazulfiyaxon1@gmail.com
Abdusalomova Sarvinoz Xabibullo qizi
sabdusalomova05@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15577776
Annotatsiya.
Ushbu tezis o`simlik hujayrasining kimyoviy tarkibini o`rganadi. Uning asosiy
komponentlari suv, organik va noorganik birikmalarni tahlil qiladi. O`simlik hujayrasining funksional
xususiyatlari va kimyoviy tarkibining fiziologik jarayonlardagi roli ko‘rib chiqiladi. Tezisda hujayra
devori, vakuola va sitoplazmaning kimyoviy tuzilishi alohida e’tibor beriladi. Ushbu ma’lumotlar
o‘simliklar fiziologiyasi sohasida fundamental bilimlarni kengaytirishga xizmat qiladi. Tadqiqot
ilmiy adabiyotlarga asoslangan bo‘lib, o‘simlik hujayrasining hayotiy faoliyatini tushunishga yordam
beradi.
Kalit so‘zlar:
o‘simlik hujayrasi, kimyoviy tarkib, organik moddalar, noorganik moddalar,
hujayra devori, fiziologik jarayonlar.
Аннотация
.
Тезис
посвящен
изучению
химического
состава
растительной
клетки
,
включая
анализ
основных
компонентов
:
воды
,
органических
(
углеводы
,
белки
,
липиды
)
и
неорганических
(
минеральные
соли
)
веществ
.
Рассматриваются
функциональные
особенности
растительной
клетки
и
роль
химического
состава
в
физиологических
процессах
.
Особое
внимание
уделяется
химической
структуре
клеточной
стенки
,
вакуолей
и
цитоплазмы
.
Данные
тезиса
способствуют
углублению
знаний
в
области
физиологии
растений
.
Исследование
основано
на
научной
литературе
и
помогает
понять
жизнедеятельность
растительной
клетки
.
Ключевые
слова
:
растительная
клетка
,
химический
состав
,
органические
вещества
,
неорганические
вещества
,
клеточная
стенка
,
физиологические
процессы
.
Abstract.
This thesis examines the chemical composition of plant cells, analyzing key
components such as water, organic (carbohydrates, proteins, lipids) and inorganic (mineral salts)
substances. It explores the functional properties of plant cells and the role of their chemical
composition in physiological processes. Special attention is given to the chemical structure of the cell
wall, vacuoles, and cytoplasm. The thesis enhances fundamental knowledge in plant physiology.
Based on scientific literature, it aids in understanding the vital activities of plant cells.
Keywords:
plant cell, chemical composition, organic substances, inorganic substances, cell
wall, physiological processes.
1. O‘simlik hujayrasining umumiy tuzilishi va kimyoviy tarkibi.
O‘simlik hujayrasi
sitoplazma, hujayra devori, vakuola va organellalardan iborat. Uning kimyoviy tarkibi suv (80-90%),
organik moddalar (uglevodlar, oqsillar, lipidlar) va noorganik moddalardan (mineral tuzlar) tashkil
topgan. Suv hujayra turgorini ta’minlaydi, organik moddalar esa energiya va strukturaviy
funksiyalarni bajaradi. Noorganik moddalar fermentativ jarayonlarda ishtirok etadi. Hujayra devori
asosan selluloza, gemiselluloza va pektindan iborat bo‘lib, mexanik mustahkamlikni ta’minlaydi.
2. Suvning o‘simlik hujayrasidagi roli.
Suv o‘simlik hujayrasining eng muhim komponenti
bo‘lib, uning massasining 80-90% ni tashkil qiladi. U erituvchi sifatida kimyoviy reaksiyalarni
ta’minlaydi, moddalar transportida ishtirok etadi va turgor bosimini saqlaydi. Suvning fizik-kimyoviy
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
410
xususiyatlari, masalan, kapillyarlik va yopishqoqlik, o‘simlikning suv ta’minotidagi muhim
omillardir. Suv yetishmasligi hujayra metabolizmini buzadi.
3. Organik moddalar: uglevodlar, oqsillar, lipidlar.
Uglevodlar (selluloza, kraxmal)
hujayra devori va energiya zaxirasini tashkil qiladi. Oqsillar fermentlar va strukturaviy komponentlar
sifatida muhimdir. Lipidlar membrana tuzilishida va energiya saqlashda ishtirok etadi. Ushbu
moddalar fotosintez, nafas olish va boshqa metabolik jarayonlarda asosiy rol o‘ynaydi. Organik
moddalar hujayra funksiyalarining barqarorligini ta’minlaydi.
4. Noorganik moddalar va ularning ahamiyati.
Noorganik moddalar (kaliy, kalsiy, magniy,
fosfor va boshqalar) hujayra ichidagi ion muvozanatini ta’minlaydi. Ular fermentlar faolligini
rag‘batlantiradi va osmotik jarayonlarda ishtirok etadi. Masalan, kalsiy hujayra devori
mustahkamligini oshiradi, fosfor esa nuklein kislotalar tarkibiga kiradi. Mineral moddalar
o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishi uchun zarurdir. O‘simliklar hujayrasining kimyoviy tarkibi
O‘simlik hujayrasi organik va noorganik moddalardan iborat bo‘lib, ularning har biri
fiziologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi:
1. Suv (70-90%):
- Rol: Suv hujayra turgorini ta’minlaydi, moddalar almashinuvida erituvchi sifatida ishtirok
etadi va fotosintez kabi jarayonlar uchun muhimdir. U kimyoviy reaksiyalar uchun muhit yaratadi.
- Fiziologik ahamiyati: Suvsiz hujayra metabolizmi to‘xtaydi, o‘simlik so‘lib qoladi.
2. Organik moddalar:
- Uglevodlar (sellyuloza, kraxmal, shakarlar):
- Sellyuloza: Hujayra devorining asosiy komponenti bo‘lib, mexanik mustahkamlik beradi.
- Kraxmal va shakarlar: Energiya zaxirasi sifatida ishlatiladi, masalan, respiratsiya jarayonida
ATF sintezi uchun.
- Oqsillar:
- Fermentlar sifatida kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi.
- Strukturaviy oqsillar hujayra organoidlarining qurilishida ishtirok etadi.
- Lipidlar:
- Hujayra membranalarining asosiy tarkibiy qismi (fosfolipidlar).
- Energiya zaxirasi sifatida (masalan, urug‘lardagi yog‘lar).
- Nuklein kislotalar (DNK, RNK):
- Genetik ma’lumotni saqlaydi va oqsillar sintezida ishtirok etadi.
3. Noorganik moddalar:
- Mineral tuzlar (azot, fosfor, kaliy, kalsiy va boshqalar):
- Kaliy: Osmozdan moddalar transportiga ta’sir qiladi.
- Fosfor: ATF va nuklein kislotalar tarkibida bo‘lib, energiya almashinuvida muhim.
- Kalsiy: Hujayra devori mustahkamligini ta’minlaydi.
- Mikroelementlar (temir, magniy va boshqalar):
- Magniy: Xlorofill molekulasining tarkibiy qismi bo‘lib, fotosintezda muhim.
- Temir: Fermentlar faoliyatida va kislorod tashishda ishtirok etadi.
4. Pigmentlar:
- Xlorofill: Fotosintezda yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi.
- Kartenoidlar va antotsianlar: Yorug‘likni qabul qilishda yordam beradi va o‘simlikni
ultrabinafsha nurlardan himoya qiladi.
Kimyoviy tarkibning fiziologik jarayonlardagi o‘rni
1. Fotosintez:
- Xlorofill va magniy yorug‘lik energiyasini qabul qiladi.
- Suv vodorod va kislorod manbai sifatida ishlatiladi.
- Karbonat angidrid (CO
₂
) va suv uglevodlar (glyukoza) hosil qilish uchun ishlatiladi.
2. Respiratsiya:
- Uglevodlar (kraxmal, glyukoza) oksidlanib, ATF hosil qiladi.
- Oqsillar va lipidlar zaxira sifatida energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi.
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
411
3. Moddalar transporti:
- Kaliy va suv osmos va turgor bosimini tartibga soladi.
- Lipidlar membrana orqali moddalar o‘tishini boshqaradi.
4. O‘sish va rivojlanish:
- Nuklein kislotalar hujayra bo‘linishi va genetik ma’lumot uzatilishini ta’minlaydi.
- Oqsillar va sellyuloza hujayra devori va organoidlarning shakllanishida ishtirok etadi.
5. Himoya va moslashuv:
- Pigmentlar (antotsianlar, kartenoidlar) o‘simlikni ultrabinafsha nurlardan va oksidlovchi
stressdan himoya qiladi.
- Kalsiy hujayra devorini mustahkamlaydi, mexanik shikastlanishdan saqlaydi.
5. Hujayra devori va vakuolaning kimyoviy xususiyatlari.
Hujayra devori selluloza,
gemiselluloza va pektindan iborat bo‘lib, o‘simlikka strukturaviy mustahkamlik beradi. Vakuola suv,
ionlar, pigmentlar va zaharli moddalarni saqlaydi. Vakuolaning kimyoviy tarkibi o‘simlikning turiga
va atrof-muhit sharoitlariga bog‘liq. Ushbu tuzilmalar o‘simlikning moslashuvchanligini oshiradi.
6. Kimyoviy tarkibning fiziologik jarayonlardagi roli.
O‘simlik hujayrasi organik va
noorganik moddalardan iborat bo‘lib, ularning har biri fiziologik jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi:
1. Suv (70-90%):
- Rol: Suv hujayra turgorini ta’minlaydi, moddalar almashinuvida erituvchi sifatida ishtirok etadi va
fotosintez kabi jarayonlar uchun muhimdir. U kimyoviy reaksiyalar uchun muhit yaratadi.
- Fiziologik ahamiyati: Suvsiz hujayra metabolizmi to‘xtaydi, o‘simlik so‘lib qoladi.
2. Organik moddalar:
- Uglevodlar (sellyuloza, kraxmal, shakarlar):
- Sellyuloza: Hujayra devorining asosiy komponenti bo‘lib, mexanik mustahkamlik beradi.
- Kraxmal va shakarlar: Energiya zaxirasi sifatida ishlatiladi, masalan, respiratsiya jarayonida ATF
sintezi uchun.
- Oqsillar:
- Fermentlar sifatida kimyoviy reaksiyalarni tezlashtiradi.
- Strukturaviy oqsillar hujayra organoidlarining qurilishida ishtirok etadi.
- Lipidlar:
- Hujayra membranalarining asosiy tarkibiy qismi (fosfolipidlar).
- Energiya zaxirasi sifatida (masalan, urug‘lardagi yog‘lar).
- Nuklein kislotalar (DNK, RNK):
- Genetik ma’lumotni saqlaydi va oqsillar sintezida ishtirok etadi.
3. Noorganik moddalar:
- Mineral tuzlar (azot, fosfor, kaliy, kalsiy va boshqalar):
- Kaliy: Osmozdan moddalar transportiga ta’sir qiladi.
- Fosfor: ATF va nuklein kislotalar tarkibida bo‘lib, energiya almashinuvida muhim.
- Kalsiy: Hujayra devori mustahkamligini ta’minlaydi.
- Mikroelementlar (temir, magniy va boshqalar):
- Magniy: Xlorofill molekulasining tarkibiy qismi bo‘lib, fotosintezda muhim.
- Temir: Fermentlar faoliyatida va kislorod tashishda ishtirok etadi.
4. Pigmentlar:
- Xlorofill: Fotosintezda yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi.
- Kartenoidlar va antotsianlar: Yorug‘likni qabul qilishda yordam beradi va o‘simlikni ultrabinafsha
nurlardan himoya qiladi.
Kimyoviy tarkibning fiziologik jarayonlardagi o‘rni.
1. Fotosintez:
- Xlorofill va magniy yorug‘lik energiyasini qabul qiladi.
- Suv vodorod va kislorod manbai sifatida ishlatiladi.
- Karbonat angidrid (CO
₂
) va suv uglevodlar (glyukoza) hosil qilish uchun ishlatiladi.
2. Respiratsiya:
“ZAMONAVIY BIOLOGIYANING DOLZARB MUAMMOLARI VA
RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI”
xalqaro ilmiy-amaliy anjuman materiallari
adu.uz
universaljurnal.uz
412
- Uglevodlar (kraxmal, glyukoza) oksidlanib, ATF hosil qiladi.
- Oqsillar va lipidlar zaxira sifatida energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi.
3. Moddalar transporti:
- Kaliy va suv osmos va turgor bosimini tartibga soladi.
- Lipidlar membrana orqali moddalar o‘tishini boshqaradi.
4. O‘sish va rivojlanish:
- Nuklein kislotalar hujayra bo‘linishi va genetik ma’lumot uzatilishini ta’minlaydi.
- Oqsillar va sellyuloza hujayra devori va organoidlarning shakllanishida ishtirok etadi.
5. Himoya va moslashuv:
- Pigmentlar (antotsianlar, kartenoidlar) o‘simlikni ultrabinafsha nurlardan va oksidlovchi stressdan
himoya qiladi.
- Kalsiy hujayra devorini mustahkamlaydi, mexanik shikastlanishdan saqlaydi.
Xulosa.
O‘simlik hujayrasining kimyoviy tarkibi uning hayotiy faoliyatida asosiy rol
o‘ynaydi. Suv, organik va noorganik moddalar hujayra tuzilishi va funksiyalarini ta’minlaydi.
Hujayra devori va vakuola o‘simlikning mustahkamligi va moslashuvchanligini oshiradi. Kimyoviy
tarkibning muvozanati fotosintez, nafas olish va boshqa fiziologik jarayonlarning samarali kechishiga
yordam beradi. Ushbu tadqiqot o‘simliklar fiziologiyasidagi fundamental bilimlarni (kengaytiradi va
o‘simliklarning atrof-muhitga moslashish mexanizmlarini tushunishga xizmat qiladi. Kelgusida
kimyoviy tarkibning molekulyar darajada o‘rganilishi yanada chuqur tahlilga imkon beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Taiz, L., & Zeiger, E. (2010). Plant Physiology (5th ed.). Sunderland: Sinauer Associates.
2. Salisbury, F. B., & Ross, C. W. (1992). Plant Physiology (4th ed.). Belmont: Wadsworth
Publishing.
3. Raven, P. H., Evert, R. F., & Eichhorn, S. E. (2005). Biology of Plants (7th ed.). New York:
W.H. Freeman and Company.
4. Buchanan, B. B., Gruissem, W., & Jones, R. L. (2015). Biochemistry & Molecular Biology
of Plants (2nd ed.). Wiley-Blackwell.
5. Xoldobekova, S. (2018). O‘simliklar fiziologiyasi. Toshkent: Universitet nashriyoti.
6. Nobel, P. S. (2009). Physicochemical and Environmental Plant Physiology (4th ed.).
Academic Press.
