Лингвистическая характеристика терминологии географических объектов

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
CC BY f
238-244
1

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Исакулова, Н. (2024). Лингвистическая характеристика терминологии географических объектов. in Library, 22(4), 238–244. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/35055
Нилуфар Исакулова, Узбекский государственный университет мировых языков
Профессор, доктор педагогических наук
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

В данной статье описана методика преподавания терминов, связанных с географическими объектами, на английском языке. Терминология каждой области знаний основана на понятийных связях профессионального знания. Также были рассмотрены особенности, разнообразие типов, значение, применение и тенденции топонимов, связанных с географическими объектами.

Похожие статьи


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

238

3.

Садовский B.H. Основания общей теории систем. Логико-

методологический анализ /; Отв. ред.: Уемов А.И. - М.: Наука, 1974. - 279 с.

4.

Юдин Э.Г., Методология науки. Системность. Деятельность, М.,

«Эдиотриал УРСС» 1997, с. 412.

5.

Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. М.: Политиздат,

1975.-304 с.

6.

Гальперин П.Я. Введение в психологию: Учебное пособие для вузов .

— М.: Книжный дом «Университет», 1999. - 332 с.

7.

Хуторский А.В. Дидактическая эвристика. Теория и технология

креативного обучения. - М.: Изд-во МГУ, 2003. - 416 с.

8.

Зимняя И.А. Ключевые компетенции - новая парадигма результата

образования // Высшее образование сегодня. 2003. № 5.

9.

Байденко В.И. Вывлание состава компетенций выпускников вузов как

необходимый этап проектирования ГОС ВПО нового поколения: Методические
пособие СПб., 2006. С 5, 54-55.

10.

Леднев В.С., Никандров Н.Д., Рыжаков М.В. Государственные

образовательные стандарты в системе общего образования: теория и практика. М.,
2002, С. 24.

11.

Педагогика и психология высшего образования: от деятельности к

личности. Смирнов С.Д. 2-е изд., перераб. и доп. - М.: Академия, 2005 - 400 с.

GEOGRAFIK OBYEKTLARGA OID TERMINOLOGIYASINING

LINGVISTIK XUSUSIYATLARI

Isakulova N.J. - O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti professori,

pedagogika fanlari doktori

Annotatsiya.

Mazkur maqolada geografik obyektlarga oid terminlarni ingliz

tilida o‘qitish metodikasi yoritilgan. Наг bir bilim sohasining terminologiyasi kasbiy
bilimlarning konseptual bogdanishlariga asoslanadi. Shuningdek, geografik obyektlarga
oid toponimlarning xususiyatlari, turlari xilma-xilligi, ma’nosi, qoTlanishi, mayllari
ko‘rib chiqilgan.

Kalit so‘zlar:

geografik obyektlar, terminologiya, tarmoq terminologiyasi,

kasbiy yo‘naltirilgan matnlar, toponim.

ЛИНГВИСТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ТЕРМИНОЛОГИИ

ГЕОГРАФИЧЕСКИХ ОБЪЕКТОВ

Исакулова Н.Ж. - профессор Узбекского государственного

университета мировых языков доктор педагогических наук


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

239

Аннотация.

В данной статье описана методика преподавания терминов,

связанных с географическими объектами, на английском языке. Терминология
каждой области знаний основана на понятийных связях профессионального
знания. Также были рассмотрены особенности, разнообразие типов, значение,
применение и тенденции топонимов, связанных с географическими объектами.

Ключевые слова:

географические объекты, терминология, терминология,

отраслевая терминология, профессионально ориентированные тексты, топоним.

LINGUISTIC CHARACTERISTICS OF THE TERMINOLOGY OF

GEOGRAPHICAL OBJECTS

Isakulova N.J. - professor-teacher of Uzbekistan State World Languages

University doctor of pedagogical sciences

Annotation.

This article describes the methodology of teaching terms related to

geographical objects in English. The terminology of each field of knowledge is based on
the conceptual connections of professional knowledge. Also, the characteristics, variety
of types, meaning, use, and trends of toponyms related to geographical objects were
considered.

Keywords:

geographic

objects,

terminology,

sectoral

terminology,

professionally oriented texts, toponym.

Terminologiya

(termin va ... logiya) — 1) leksikanutg bir sohasi; muayyan fan,

texnika, ishlab chiqarish. tarmog‘ining , san’at, ijtimoiy faoliyat sohasining tegishli
tushunchalar tizimi bilan bogTiq terminiari majmui; 2) tilshunoslikning terminlami
oTganuvchi sohasi. Terminologiya tor ma’noda ma’lum bir sohaga oid maxsus leksika.
Masalan, fizika terminologiyasi, ijtimoiysiyosiy terminologiya, mashinasozlik
terminologiyasi kabi. Terminologiya umumxalq tilining leksikasi negizida vujudga
keladi, boyiydi. O'z navbatida u, umumxalq tilining boyishi uchun xizmat qiladi.
Terminologik leksika umumxalq tili leksikasining ajralmas qismi sifatida u bilan birga
rivojlanadi, jamiyat va til taraqqiyotidagi barcha jarayonlami boshdan kechiradi.
Ma’lum bir soha yoki fan yuqori darajada taraqqiy etgandagina o‘sha tilda maxsus
terminologiya vujudga keladi.

Terminologiyaning rivojlanishi, boyish yoTlari har xil: boshqa tillardan so‘z

olish, yangi so‘z yasash, ayrim fammatik kategoriyalarning leksikalashuvi, so‘z
birikmasining semantik bir butun holga kelib qolishi va boshqa Bugungi kunda o‘zbek
terminologiyasining boyishi, asosan, boshqa tillardan so‘z olish va ichki so‘z yasash
hisobiga ro‘y bermoqda. U yoki bu soha terminologik tizimining barkarorligini
belgilovchi

asosiy

omil

uning

tartibga

solinganligi

va

muntazamligidir.

Terminologiyaning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Masalan, umumadabiy tilda


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

240

sinonimiya, omonimiya va kup ma’nolilik tilning boyligi bo‘Isa, terminologiyada bular
salbiy hodisa hisoblanadi. Masalan, birgina tushunchani ifodalash uchun o‘zbek tilida
yarimo‘tkazgich - chalaoTkazgich - nimoTkazgich terminlari qoTlanmoqda. Bu, o‘z
navbatida, o‘qish, o‘qitish va axborot almashish jarayonini qiyinlashtiradi. Shu sababli
ham terminologiy si ma’lum darajada barqarorlashgan barcha tillarda terminlar doimiy
tartibga solib turiladi. Tartibga solish ma’lum terminologik me’yorlar asosida amalga
oshiriladi. Terminologiya rivojida fan sohalariga oid maxsus lug‘atlami nashr qilib turish
ham muhim ahamiyatga ega [1].

Termin grekcha terminus so‘zidan olingan boTib, chek, chegara degan ma’noni

bildiriadi. U fan-texnika, qishloq xo‘jaligi, san’at va madaniyat sohasigaxos so‘z
hisoblanadi. Terminologiya - terminlar haqidagi ta’limot va terminlar majmui degan
ma’nolami anglatadi. Termin so‘zi o‘mida ba’zan atama, istiloh so‘zlarini ishlatish
hollari uchrab turadi. Ammo bu to‘g‘ri emas. Atama termin so’ziga nisbatan tor
tashunchani ifodalaydi. Istiloh so’zi esa arabchadir. Uni xalq tushunmaydi va meyorga
aylangan emas. Terminologiya masalalari hamisha tilshunoslikning dolzarb
masalalaridan biri boTib kelgan. Chunki terminlaming sohalar lug‘aviy qatlamlaridagi
о‘mi va vazifasini belgilash, tushunchaning mazmun-mohiyatini to‘g‘ri anglash
imkonini beradi. Terminologiy aga bag‘ishlangan ishlaming barchasida u yoki bu
sohaning muayyan tushunchalarini anglatadigan, definitsiyaga ega bo‘lgan va, asosan,
nominativ funktsiyani bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi.
Terminologiyaga bag‘ishlangan ishlaming barchasida u yoki bu sohaning muayyan
tushunchalarini anglatadigan, definitsiyaga ega bo‘lgan va, asosan, nominativ
funktsiyani bajaradigan birliklar termin hisoblanadi deb qaraladi. A.Reformatskiy
terminga ta’rif berar ekan, “... terminlar - bu maxsus so‘zlardir” degan xulosaga keladi
[2].

Bugungi kunda qoTlanilayotgan terminlaming aksariyat qismi sohaviy terminlar

hisoblanadi. Sohaviy terminologiyaning rivojlanishida mazkur soha mutaxassislari va
tarjimonlaming rli muhim boTib, terminni qanday darajada boTishi terminning
yaratilishiga muvofiqdir. Geografik obyektlarga oid terminlarning 3 ta asosiy guruhga
ajratish mumkin:

sof terminlar: oronimlar, speleonimlar, xoronimlar, urbanonimlar, agoronimlar,

godonimlar, doronimlar, oykonimlar, komonimlar, astionimlar, gidronimlar;

sohalararo terminlar: suv (kimyo, fizika, geografiya), shahar (tibbiyot, tabiiy

fanlar, tarix), qishloq (tabiiy fanlar, tarix, adabiyot, tibbiyot), mahalla (tabiiy fanlar,
tarix, adabiyot, tibbiyot, pedagogika), tog‘ (kimyo, fizika, geografiya).

umumiste’moldagi terminlar: suv, tog‘. Boshqa ilmiy sohalarda ham

qoTlanilishi mumkin.

Geografik obyektlar(GO)ga oid terminlami o‘zbek va ingliz tillarida terminlar

shakllanishi, rivojlanishi va takomillashuvi davrida tilning ichki imkoniyatlari muhim


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

241

ahamiyatga ega. O‘zbek tilining ichki imkoniyatlaridan samarali foydalangan holda
inglizcha GOga oid terminlari zaminida o‘zbekcha ekvivalentlarini yaratish muhim.
GOga oid terminlaming yasalishida so‘z yasash usullaridan foydalaniladi:

affiksatsiya usuli;
kompozitsiya usuli;
abbreviatsiya usuli;
konversiya usuli;
leksik-semantik usul.
A.A.Reformatskiy ta’kidlashicha, terminologiyadagi guruhlanish fan yoki

sohaning tizimidan kelib chiqqan holda amalga oshiriladi va alohida paradigmatikani
hosil qiladi. O‘zbek tilshunos olimi R.Doniyorov mavzuiy guruhlami aniqlashning
asosiy maqsadini quiydagicha ajratgan:

1)

ohganilayotgan tizimning umumtermin boyligi haqida tasawur hosil qilish;

2)

ohganilayotgan tizimning so‘z yasash imkoniyatlari haqida ma’lumot berish;

3)

ohganilayotgan tizimning har qaysi tematik guruhdagi o‘ziga xos yasash

modeli qanday ekanligini aniqlab berish [3; 31-32-b.J.

Geografiya sohasiga oid terminlarning mavzuiy guruhlarini quyidagicha

ohgandik (1-jadvalga qarang):

1-

jadval.

Geografiya sohasiga oid terminlarning mavzuiy guruhlari

Mavzuiy guruhlar

Terminlar

1.

Aholi punktlari turi

area, capital, city, country, district, region, state, town

village

2.

Geografik nuqtalar

cape,

cliff, glacier,

lull,

mountain,

mountain range / mountain chain, pass, peak, plain,
plateau, summit, valley, volcano

3.

Yeming turlari

desert, equator, forest, highlands, jungle, lowlands ,
oasis, swamp, tropics, tundra.

4.

Suv omborlari

canal, lake, ocean, ocean current, pool /pond, river, sea,
spring, stream

5.

Sohil, qirg‘oqlar

bay, beach, coast, continent, estuary, gulf


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

242

island, peninsula.

6.

Qatag‘onlar

(volcanic) eruption, conflagration, earthquake, fire,
flood,

hurricane, tornado twister, tsunami

CTzbekiston GOga oid terminlaming mavzuiy guruhlarini belgilashda

O‘zbekiston viloyatlari kesimida o‘rgandik (2-jadvalga qarang):

2-

jadv

al.

Geografik obyektlarga oid terminlaming mavzuiy guruhlari

GOga mavzuiy
guruhlari

O‘zbek tilida misollar

Ingliz tilida misollar

1.

Andi] on viloyati

Abdubiy, Abdurahmon
Mingboshi, Avangard,
Avulmat

Abdubiy, Abdurahmon
Mingboshi, Avangard,
Avulmat

2.

Buxoro viloyati

Afshona,

Bichoqchi,

Buyrak, Burqut

Afshona,

Bichoqchi,

Buyrak, Burqut

3.

Farg‘ona viloyati

Beshkapa, Beshsari,
Beshterak, Boltako’l

Beshkapa, Beshsari,
Beshterak, Boltakul

4.

Jizzax

Gulbahor, Tuzkon, Alamli,
Baxmal

Gulbahor, Tuzkon, Alamli,
Baxmal

5.

Xorazm

Bekenchilar, Gurlan,
Ichanqala, Ko‘nazey

Bekenchilar, Gurlan,
Ichanqala, Kunazey

6.

Namangan

Anjirzor, Baliqko‘1,
Buloq, Varzigon

Anjirzor, Baliqkul, Buloq,
Varzigon

7.

Navoi

Zambar, Karmana, Keriz,
Nurota

Zambar, Karmana, Keriz,
Nurota

8.

Samarqand

Boldir, Buransov,
Galabotir, Davlatobod

Boldir, Burunsov,
Galabotir, Davlatobod

9.

Qashqadaryo

Alaqarg‘a, Varganza,
Govxona, Dapsan

Alaqarga, Varganza,
Govxona, Dapsan

10. Surxondaryo

Jayilma, Jartepa, Zarabog’,
Ilonsoy

Jayilma, Jartepa,
Zarabog, Ilonsoy


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

243

11. Sirdaryo

Usmonobod,
Qoraqishloq, Sho‘ro‘zak,
To‘qboy

Usmonobod,
Qoraqishloq, Shuruzak,
Tuqboy

12. Toshkent viloyati va

Toshkent shahri

Angren, Bekobod, Bo'ka,
Bo'stonliq, CHInoz,
CHIrchiq

Angren, Bekobod, Buka,
Bustonliq, CHInoz,
CHIrchiq

13. Qoraqalpoghston

Respublikasi

Ayteke, Badayto‘qay,
Beksiyiq, Yestek

Ayteke, Badaytuqay,
Beksiyiq, Yestek

CXzbekiston GOga oid terminlarning mavzuiy guruhlarini belgilashda shahar,

tuman, qishloq, mahallalar kesimida o‘rgandik (3-j advalga qarang):

3-

jadval.

Geografik obyektlarga oid terminlarning mavzuiy guruhlari

Shahar

Tuman

Qishloq

Mahalla

1.

Beruniy

Yeshkili

Burlaq

Zaxoki moron

2.

Ardaxushmitan

Xiva

Avshar

Nartibaland

3.

Namangan

Qo‘shko‘pir

Avsharbadoq

Balandariq

4.

Farg‘ona

Xonqa

Ardaxiva

Beshbuloq

5.

Toshkent

To‘raqo‘rg‘on

Axcha

Anjirzor

Lug‘at materiallarini tahlil qilish jarayonida GO terminlarini har ikki tilda, ya’ni

ingliz tilidagi asliyat shakli strkuturasi va semantikasi o‘zbek tilida yaratilgan shakl
strukturasiga va ma’no mazmun jihatiga ko‘ra qiyosiy tarzda o‘rganib chiqdik. Har ikki
tilda ham ushbu terminlar qatori shakl strkuturasiga ko‘ra bir-biriga o‘xshash jihatlari
aniqlandi. Awalo, ingliz va o‘zbek tillarida to‘plangan GOga oid sohaviy terminlami
strkuturasiga xos o‘xshashligi tasnif etildi.

Ingliz tilida:
1)

sodda (o‘zak-so‘z) terminlar:

Mashhad, Kalvak, Zang, Vodiy, Buloq, Bilol,

Arbag ‘ish;

2)

qo‘shma terminlar:

Balandariq, Baliqko‘1, Beshbuloq, Kosonsoy, Ko

‘Ibuqon, Chorkesar, Marjonbuloq;

3)

gibrid qo’shma terminlar:

Sho‘raqo‘rg‘on, Avg'onqishloq, Zargarguzar,

Kampirchorbog Katmonchovdi;

4)

juft terminlar:

Soz-soy, cross-current, intra-annual, intra-seasonal.


background image

TOSHKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETIILMIY AXBOROTLARI 2022/10 - SON

244

GO terminologiyasi tizimini lingvistik tadqiq etishda qo‘shma terminlaming

morfologik strukturasi yasalishi va material jihati umumiy asosda qo‘shma so‘zga
nisbatan o‘rganildi. Qo‘shma terminlar yasalish materialiga ko‘ra asosan quyidagi
turlarga bodinadi:

1.

Ot+Ot (N+N):

Kosonsoy, Kulbuqon, farmhouse, countryside;

2.

Sifat+Ot (Adj.+N):

Balandariq, Marjonbuloq, lighthouse, longitude,

rainforest, highlands, earthquake;

3.

Son+Ot (Num.+N):

Beshbuloq, Chorkesar;

4.

Ot+Fe’l (N+V):

Katmonchovdi, livestock.

Geografiya sohasiga od terminlar bir, ikki, uch, to‘rt va ko‘p komponentli

so‘zlardan tashkil etilishi o‘rganildi. Ular quyidagichatasniflanadi:

bir komponentli terminlar:

area, wetlands, ground, sanctuary, zoning,

variability, plant, position, support, facilities, flood, foothills;

ikki komponentli terminlar:

airline hub, road transport, administrative unit,

geographic range, water use, return migration, spring flood, geocryological survey,
geocryological prospecting, geological survey, geoinformation mapping, hydropower
scheme;

uch komponentli terminlar:

inland water div, million plus city, freight railcar

manufacturing, national power grid, restricted nature reserve, engineering
geocryological survey, estate park complex, the northern hemisphere, the southern
hemisphere, the mountain range;

to‘rt komponentli terminlar:

the former Soviet republics, beyond the Polar

Circle, tourism and recreation resources, environmental and economic monitoring;

ko‘p komponentli terminlar:

unified transport and energy system, a subject of

the Russian Federation, a region of the Russian Federation.

Xulosa qilib aytganda, terminalogiya ma’lum darajada barqarorlashgan barcha

tillarda terminlar doimiy tartibga solib turiladi. Tartibga solish ma’lum terminologik
me’yorlar asosida amalga oshiriladi. Teiminalogiyaning rivojida fan sohalariga oid
maxsus lug‘atlami nashr qilib turish ham muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar

1.

Temiinologiya.

Elektron

resurs:

Terminologiya

-

Vikipediya

(wikipedia.org).

Murojaat sanasi: 18.03.22.

2.

Temiinologiya va til. Elektron resurs:

Til va terminologiya reja Til va

terminologiya (azkurs.org).

Murojaat sanasi: 18.03.22.

3.

Кадирбекова Д.Х. Инглиз ва ўзбек тилларида ахборот технологиялари

терминологиясининг лингвистик хусусиятлари. - Тошкент: Фан ва технология,
2016. - 128 б. - Б. 31-32.

Библиографические ссылки

Temiinologiya. Elektron resurs: Terminologiya - Vikipediya (wikipedia.org). Murojaat sanasi: 18.03.22.

Temiinologiya va til. Elektron resurs: Til va terminologiya reja Til va terminologiya (azkurs.org). Murojaat sanasi: 18.03.22.

Кадирбекова Д.Х. Инглиз ва ўзбек тилларида ахборот технологиялари терминологиясининг лингвистик хусусиятлари. - Тошкент: Фан ва технология, 2016. - 128 б. - Б. 31-32.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов