ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
138
ZAMONAVIY ILMIY IZLANISHLARDA AXBOROT-RESURS
MARKAZLARINING O‘RNI VA XALQARO BAZALARNING
AHAMIYATI
Sharipova Gulshan Asad qizi
TDYU ARM
Xorijiy axborot-kutubxona resurslari bilan ishlash bo‘limi mudiri
Sharipova Shamsiya Jahongir qizi
TDYU ARM
Ilmiy-uslubiy va axborot-ma’lumot (davriy nashrlar) bo’limi yetakchi
mutaxassisi
Xalikova Muxabbat Akbar qizi
TDYU ARM
Axborot kutubxona texnologiyalari bo‘yicha yetakchi mutaxassis
https://doi.org/10.5281/zenodo.15599605
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy axborot-resurs markazlarida
xalqaro axborot bazalari va chet el adabiyotlaridan foydalanish orqali ilmiy
izlanishlarni samarali amalga oshirish yo‘llari yoritilgan. Ilmiy tadqiqotda
axborot texnologiyalarining tutgan o‘rni, xalqaro ma’lumotlar omborlari
imkoniyatlari va ularning tadqiqotchilar uchun ahamiyati muhokama qilinadi.
Annotation: This article explores the modern functions of Information
Resource Centers (IRCs), highlighting their transition from traditional libraries
to digital research support hubs. It emphasizes the significance of using
international information databases and foreign scientific literature in
conducting effective academic research. The paper discusses the methods of
accessing, analyzing, and applying foreign resources and databases such as
Scopus, Web of Science, and JSTOR. Moreover, it underlines the importance of
translation, adaptation, and systematic organization of information for scientific
purposes. Practical approaches to improving the efficiency of research through
intelligent use of global academic sources are also provided. The article is
intended for students, researchers, and academic staff who aim to enhance the
quality and depth of their scientific studies using modern digital tools and
international knowledge.
Kalit so‘zlar:
axborot-resurs markazi, xalqaro axborot bazalari, chet el
adabiyotlari, ilmiy izlanish, elektron kutubxona.
Keywords: Information Resource Centers, scientific research, international
databases, foreign literature, academic search, translation, digital library,
research methods, academic sources, electronic information tools.
Bugungi raqamli axborot asrida ilmiy izlanishlar jarayoni tubdan o‘zgarib
bormoqda. An’anaviy kutubxonalarning o‘rnini zamonaviy axborot-resurs
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
markazlari (ARM) egallab bormoqda. Bu markazlar nafaqat bosma adabiyotlarni
saqlash va ulardan foydalanish imkonini beradi, balki global axborot tarmog‘iga
ulanib, xalqaro miqyosdagi ilmiy manbalarga keng yo‘l ochadi. Ilmiy izlanish
bilan shug‘ullanuvchi tadqiqotchilar, doktorantlar, magistrantlar va talabalar
uchun chet el adabiyotlari, zamonaviy ilmiy maqolalar, statistik ma’lumotlar va
tahliliy hisobotlar bilan ishlash ko‘nikmalari nihoyatda muhim hisoblanadi.
Xususan, xalqaro ilmiy bazalardan – Scopus, Web of Science, JSTOR,
ScienceDirect, SpringerLink va boshqa manbalardan foydalanish orqali ilmiy
izlanishlarning dolzarbligini, chuqurligini va yangiligi ta’minlanadi. Bunday
manbalarda e’lon qilingan maqolalar, odatda, yuqori impakt faktorli, ya’ni ilmiy
jamoatchilik tomonidan tan olingan va qimmatli ilmiy xulosalarni o‘z ichiga
oladi. Shuningdek, chet el adabiyotlari bilan ishlash orqali tadqiqotchilar o‘z fan
sohasi bo‘yicha xalqaro tajriba va yondashuvlar bilan tanishadilar, bu esa
ularning ilmiy salohiyatini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Bu jarayonda
axborot-resurs markazlari asosiy vositachilardan biri sifatida xizmat qiladi.
Ushbu maqolada aynan shu mavzuga e’tibor qaratilib, ilmiy izlanishda xalqaro
axborot bazalari va chet el adabiyotlaridan foydalanishning samarali yo‘llari
tahlil qilinadi.
1. Axborot-resurs markazlarining zamonaviy vazifalari
Axborot-resurs markazlari (ARM) bugungi kunda zamonaviy ta’lim va ilmiy
faoliyatning ajralmas tarkibiy qismiga aylangan. Ilgari oliy ta’lim muassasalarida
kutubxonalar faqat bosma adabiyotlar, darsliklar va jurnallarni yig‘ish, saqlash
va foydalanuvchilarga taqdim etish vazifasini bajargan bo‘lsa, hozirgi kunda
ARMlar bu faoliyat doirasini ancha kengaytirgan. Ular faqatgina an’anaviy
kutubxona bo‘lib qolmasdan, balki axborot texnologiyalari asosida ishlovchi
innovatsion markazga aylangan.
Kutubxona va axborot-resurs markazi o‘rtasidagi asosiy farqlardan biri –
xizmat ko‘rsatish shakli va imkoniyatlaridir. Oddiy kutubxonada foydalanuvchi
odatda faqat mavjud bosma manbalar bilan cheklanadi. Bunday tizimda ilmiy
yangiliklarga tezkor kirish imkoni cheklangan bo‘lishi mumkin. Axborot-resurs
markazlari esa foydalanuvchilarga nafaqat mahalliy, balki xalqaro elektron
resurslarga, ilmiy ma’lumotlar bazalariga, raqamli kutubxonalarga kirish
imkonini beradi. Ular ko‘p hollarda internet tarmog‘i orqali obuna qilingan
axborot bazalari, onlayn darsliklar, ilmiy maqolalar arxivi, statistik ma’lumotlar
to‘plami, xalqaro standartlar va boshqa ilmiy kontentlarni taklif etadi.
ARMlarning zamonaviy vazifalariga quyidagilar kiradi:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
Ilmiy-axborot bazalariga obuna bo‘lish.
Bugungi kunda Scopus, Web of
Science, Springer, JSTOR, ScienceDirect kabi xalqaro bazalarga obuna bo‘lish
orqali ilmiy-tadqiqot faoliyatini yuqori sifatda olib borish mumkin. ARMlar
foydalanuvchilarga ushbu bazalardan foydalanish imkoniyatini yaratadi.
Chet el adabiyotlarini tarjima va raqamli shaklda taqdim etish.
ARMlar xorijiy manbalarni o‘zbek tiliga tarjima qilish, ularni elektron formatga
o‘tkazish, saqlash va ulardan tezkor foydalanishni ta’minlash orqali
tadqiqotchilarga katta yordam beradi.
Elektron kutubxona xizmatlarini tashkil etish.
Zamonaviy ARMlarda
foydalanuvchilar elektron kataloglar, raqamli darsliklar, multimedia
ma’lumotlar, videodarslar, onlayn ma’lumotnomalar orqali o‘zlariga kerakli
axborotni mustaqil tarzda qidirish va undan foydalanish imkoniga ega.
Talaba va ilmiy xodimlarni ilmiy izlanish metodlari bilan
tanishtirish.
ARMlar seminar-treninglar, vebinarlar, o‘quv mashg‘ulotlari orqali
foydalanuvchilarni ilmiy maqola yozish, iqtibos keltirish, plagiatni aniqlash kabi
muhim ko‘nikmalar bilan tanishtiradi.
Shu tarzda, axborot-resurs markazlari zamonaviy ilmiy hamjamiyatda
nafaqat ma’lumot manbai, balki bilimlar almashinuvi va tahliliy fikrlash markazi
sifatida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ularning mavjudligi va to‘g‘ri tashkil
etilishi har qanday oliy ta’lim muassasasi yoki ilmiy markaz uchun strategik
ustuvor yo‘nalish sanaladi.
2. Xalqaro axborot bazalari imkoniyatlari
Ilmiy-tadqiqot
faoliyatining
samaradorligi
zamonaviy
axborot
texnologiyalaridan va ayniqsa, xalqaro axborot bazalaridan foydalanish
darajasiga bevosita bog‘liqdir. Bu bazalar bugungi kunda ilmiy yangiliklarni
izlash, tahlil qilish va ularni qo‘llash jarayonida o‘ta muhim vosita hisoblanadi.
Xalqaro axborot bazalari tadqiqotchilarga keng qamrovli, chuqur va ishonchli
manbalarni taqdim etadi. Bu esa ilmiy izlanishlarni global standartlarga mos olib
borish, plagiat xavfini kamaytirish va yangilik yaratish imkonini beradi.
Xalqaro bazalar ko‘pincha pullik bo‘lsa-da, ko‘plab oliy ta’lim va ilmiy
muassasalar ularga korporativ obuna asosida ulanish imkoniyatiga ega. Ulardan
eng mashhurlari quyidagilardir:
Scopus
– Elsevier nashriyoti tomonidan yuritiladigan eng yirik ilmiy-
bibliografik ma’lumotlar bazasi bo‘lib, millionlab maqola, konferensiya
materiallari va patentlarni o‘z ichiga oladi. Scopus indeksatsiyasi maqolalarning
ilmiy qiymatini aniqlashda keng qo‘llaniladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
Web of Science (WoS)
– Clarivate Analytics kompaniyasiga tegishli ushbu
baza orqali yuqori impakt-faktorli jurnallarda chop etilgan maqolalarni izlash
mumkin. WoS ilmiy reytinglar va indeksatsiya tizimlarida asosiy mezonlardan
biri hisoblanadi.
ScienceDirect
– bu platforma texnika, tabiiy fanlar, tibbiyot, ijtimoiy
fanlar va boshqa yo‘nalishlarda eng nufuzli ilmiy maqolalarni to‘plagan raqamli
kutubxona bo‘lib, asosan Elsevier nashriyoti tomonidan chiqarilgan jurnallarni
qamrab oladi.
JSTOR
– gumanitar, ijtimoiy fanlar va san’at sohalariga oid boy arxivni
taqdim etuvchi xalqaro elektron kutubxona. Unda qadimiy davrlardan boshlab
to hozirgi kungacha chop etilgan jurnallar, kitoblar va ilmiy hujjatlar saqlanadi.
SpringerLink
– bu platformada asosan texnika, kompyuter fanlari, fizika,
tibbiyot va pedagogika sohalariga oid ilmiy maqolalar, monografiyalar va
darsliklar mavjud. Springer’ning ko‘plab maqolalari ochiq kirish (Open Access)
asosida taqdim etiladi.
LexisNexis (NexisUni)
- xalqaro axborot xizmatlari kompaniyasi bo’lib,
ko'p tarmoqli ma'lumotlar bazalariga onlayn kirishni ta'minlaydi. U 1977 yilda
Donald Wilson tomonidan asos solingan. Asosiy manbalar Lexis.com huquqiy
ma'lumotlar bazasi va Nexis.com yangiliklar va biznes ma'lumotlar bazasi.
Huquqiy, arxiv va biznes ma'lumotlarining dunyodagi eng katta onlayn
kutubxonasi. Markaziy ofis Daytonda joylashgan, 2013 yil holatiga ko'ra, 100 ta
davlatda ofislar ochilgan.
Nexis Uni
- qayta ishlangan raqamli akademik tadqiqotlar elektron
ma’lumot bazasi. Nexis Uni akademik tadqiqot maʼlumotlar bazasida 17 000 dan
ortiq yangiliklar, biznes va yuridik manbalar mavjud.
HeinOnline
- dunyodagi eng yirik yuridik tadqiqotlar ma'lumotlar bazasi.
HeinOnline faoliyati ko'proq huquq kutubxonalarini huquqiy axborot bilan
ta'minlashga qaratilgan. Materiallar matnli versiyada mavjud emas, faqat PDF
formatida (OCR texnologiyasi tufayli to'liq matnli qidirish funksiyasi bilan).
HeinOnline yuridik davriy nashrlarning dunyodagi eng yirik distribyutori
hisoblanadi.
Ushbu bazalar orqali tadqiqotchilar nafaqat dolzarb ilmiy muammolar
yechimini topadilar, balki o‘zlarining maqolalarini joylashtirish, ularning sitata
keltirilishini (citation) kuzatish va shaxsiy ilmiy profil yaratish imkoniga ham ega
bo‘ladilar. Masalan, Scopus’da H-indeks orqali olimning ilmiy salohiyati
baholanadi, bu esa grant olish, ilmiy martaba olish jarayonida muhim mezon
hisoblanadi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
Bundan tashqari, xalqaro axborot bazalari ilmiy tarmoq (scientific network)
yaratish, turdosh sohalardagi mutaxassislar bilan hamkorlik qilish imkonini ham
beradi. Bu esa ilg‘or ilmiy tajribalarni o‘zlashtirish, transchegaraviy tadqiqotlar
olib borish va natijalarni xalqaro miqyosda e’lon qilishga zamin yaratadi.
Shuningdek, bunday bazalarning ko‘pchiligi foydalanuvchilarga maqolalarni
avtomatik tarjima qilish, bibliografik ma’lumotlarni turli formatlarda yuklab
olish, avtomatik iqtibos keltirish (citation generators) kabi qulayliklarni ham
taklif etadi. Bu esa ilmiy ish yozishda vaqtni tejaydi va sifatni oshiradi.
Xulosa qilib aytganda, xalqaro axborot bazalari zamonaviy ilm-fan
taraqqiyotining asosi bo‘lib xizmat qilmoqda. Ular orqali tadqiqotchilar global
ilmiy maydonning to‘laqonli ishtirokchisiga aylanishi, o‘z izlanishlarini xalqaro
mezonlarga muvofiq olib borishi va yuqori natijalarga erishishi mumkin.
3. Chet el adabiyotlaridan foydalanish
Ilmiy izlanishlarning sifatli va chuqur bo‘lishi, avvalo, keng qamrovli,
ishonchli va zamonaviy axborot manbalariga asoslanishiga bog‘liq. Shu nuqtai
nazardan qaralganda, chet el adabiyotlaridan foydalanish bugungi ilmiy
faoliyatda muhim ahamiyat kasb etadi. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida
yaratilgan ilmiy asarlar, monografiyalar, maqolalar va statistik hisobotlar
ko‘pincha ilg‘or ilmiy g‘oyalarga, tajribalarga asoslanadi va xalqaro tan olingan
uslubiy yondashuvlarni o‘zida mujassam etadi. Shuning uchun chet el
adabiyotlariga murojaat qilish tadqiqotga chuqur ilmiy asos berish bilan birga,
yangi yo‘nalishlar ochilishiga ham xizmat qiladi.
Chet el adabiyotlaridan foydalanishda birinchi navbatda ularni izlab topish
va tahlil qilish jarayoni muhim. Ilmiy tadqiqotchi xalqaro elektron kutubxonalar,
axborot bazalari, onlayn jurnallar hamda ochiq ilmiy platformalardan
foydalangan holda kerakli materiallarni topa oladi. Bu jarayonda Google Scholar,
ResearchGate, Academia.edu, SpringerLink kabi manbalar keng qo‘llaniladi.
O‘qilgan adabiyotlar mazmunan tahlil qilinadi, asosiy g‘oyalar va ilmiy
yondashuvlar ajratib olinadi, so‘ngra o‘z tadqiqot mavzusi bilan bog‘lanadi.
Ko‘plab chet el adabiyotlari xorijiy tillarda – asosan ingliz, nemis, fransuz
yoki rus tillarida bo‘lishi sababli, ularni o‘zbek tiliga tarjima qilish zarurati
tug‘iladi. Bu jarayonda ilmiy terminologiyani to‘g‘ri ifodalash, muallif fikrini
buzmasdan yetkazish muhim hisoblanadi. Shu bois, tarjima bilan
shug‘ullanuvchi mutaxassislar yoki avtomatik tarjima vositalaridan foydalanish
keng tarqalgan. Zamonaviy tarjima tizimlari – DeepL, Google Translate kabi
platformalar tarjimani dastlabki bosqichda amalga oshirishda yordam beradi,
lekin ularni tahrirlash va ilmiy jihatdan to‘g‘rilash muhim sanaladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
Bundan tashqari, chet el adabiyotlari orqali tadqiqotchi boshqa
mamlakatlar tajribasi, siyosati, texnologik yechimlari bilan tanishadi va ularni
mahalliy sharoitga moslashtiradi. Bu esa ilmiy ishning yangiligi, dolzarbligi va
amaliy ahamiyatini oshiradi. Shuningdek, u yoki bu muammo bo‘yicha boshqa
olimlar qanday yondashuvlardan foydalangani, qanday usullarni sinab ko‘rgani
haqidagi ma’lumotlar ilmiy asoslar barpo etishda katta yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, chet el adabiyotlaridan foydalanish – bu faqatgina
tarjima jarayoni emas, balki global ilmiy tajribalarni o‘rganish, tahlil qilish va o‘z
izlanishlariga tatbiq etish demakdir. Bunday manbalar asosida tayyorlangan
ilmiy ishlar har tomonlama chuqur, dolzarb va xalqaro mezonlarga mos bo‘ladi.
4. Ilmiy izlanishda samarali foydalanish usullari
Zamonaviy ilmiy izlanishlar nafaqat mavzuga oid ma’lumotlarni yig‘ish,
balki ularni tahlil qilish, solishtirish, umumlashtirish va yangi g‘oya yaratish
jarayonlarini ham qamrab oladi. Shuning uchun axborot manbalaridan samarali
foydalanish har qanday tadqiqotning muhim bosqichidir. Ayniqsa, xalqaro ilmiy
bazalar va chet el adabiyotlari asosida olib boriladigan tadqiqotlar uchun
maqsadga yo‘naltirilgan, tizimli va metodik yondashuv talab etiladi.
Birinchi va eng asosiy qadam –
izlanish mavzusini aniq belgilash
dir.
Mavzuning chegaralarini belgilab olish, kalit so‘zlarni aniqlash va ularni ingliz
tilida ifodalash xalqaro bazalarda izlashni osonlashtiradi. Masalan, "ta’lim
texnologiyalari" mavzusi
bo‘yicha
izlanayotgan bo‘lsa, "educational
technologies", "e-learning tools", "digital pedagogy" kabi so‘zlar yordamida keng
doiradagi maqolalarni topish mumkin.
Keyingi bosqichda –
ilmiy bazalarda tizimli izlash
amalga oshiriladi.
Bunda Scopus, Web of Science, ScienceDirect, JSTOR kabi platformalarda
mavzuga doir maqolalar, hisobotlar va konferensiya materiallari izlanadi.
Foydalanuvchi har bir maqolaning sarlavhasi, muallifi, chop etilgan sanasi,
annotatsiyasi va kalit so‘zlariga e’tibor qaratishi zarur. Bu tez va aniq ma’lumot
topishga yordam beradi.
Uchinchi muhim jihat –
axborotni saralash va tahlil qilishdir
. Har qanday
topilgan manba darhol foydalanishga yaramaydi. Maqolalarning dolzarbligi,
ilmiy asosliligi, muallifning tajribasi va ishlatilgan uslubiyat baholanadi. Ayniqsa,
oxirgi 5 yil ichida chop etilgan maqolalarga ustuvorlik beriladi. Chunki ilm-fan
tez yangilanadigan soha bo‘lib, eskirgan manbalar noaniq yoki dolzarb
bo‘lmagan xulosalarga olib kelishi mumkin.
Shuningdek,
mantiqiy reja asosida konspekt tuzish
ham muhim. Har bir
maqoladan kerakli iqtiboslar, g‘oyalar, statistik ma’lumotlar va metodik
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
yondashuvlar alohida yozib olinadi. Bu ilmiy ish yozishda havolalarni to‘g‘ri
keltirish va plagiatdan saqlanish imkonini beradi.
Tarjimadan oqilona foydalanish
ham samarali izlanishning bir qismidir.
Chet el adabiyotlarining asosiy qismlarini tarjima qilish, tushunilmagan joylarni
terminlar lug‘atlari yoki mutaxassislar yordami bilan aniqlashtirish kerak.
Tarjima faqat til darajasini oshirish emas, balki ilmiy mazmunga chuqur kirib
borish vositasi sifatida qaralishi kerak.
Bundan tashqari,
axborot-resurs markazlari tomonidan tashkil etilgan
trening va konsultatsiyalarda ishtirok etish
, ilmiy rahbarlar va tajribali
tadqiqotchilar bilan fikr almashish, referat va maqola yozish bo‘yicha metodik
qo‘llanmalarni o‘rganish ham izlanishni samarali tashkil etishda muhim rol
o‘ynaydi.
Xulosa qilib aytganda, ilmiy izlanishda samarali foydalanish usullari – bu bir
necha bosqichli, chuqur tahlil va yondashuvlarga asoslangan murakkab, ammo
zarur jarayon bo‘lib, tadqiqot natijalarining ishonchliligi va ilmiy yutuqlarga
erishish garovi hisoblanadi.
Xulosa
Zamonaviy ilmiy izlanishlar jarayonida axborot-resurs markazlari, xalqaro
axborot bazalari hamda chet el adabiyotlaridan samarali foydalanish muhim
ilmiy ehtiyojga aylangan. An’anaviy kutubxona faoliyatidan farqli o‘laroq,
ARMlar bugungi kunda elektron axborot manbalariga keng yo‘l ochib beruvchi,
raqamli platformalarga asoslangan, ilg‘or ilmiy xizmatlarni taqdim etuvchi
markazlarga aylangan. Ayniqsa, Scopus, Web of Science, JSTOR kabi xalqaro
bazalar orqali eng dolzarb ilmiy maqolalarga, tajribalarga va statistik
ma’lumotlarga tezkor kirish imkoniyati tadqiqotchilar uchun katta qulaylik
yaratmoqda. Chet el adabiyotlari esa global ilmiy tafakkur, ilg‘or g‘oyalar va
yondashuvlar bilan tanishish, o‘z tadqiqotlariga chuqur asos yaratish uchun
muhim manbadir. Ularni o‘rganish, tarjima qilish va tahlil qilish ilmiy ishlarga
chuqurlik va yangilik olib kiradi.
Shu sababli, ilmiy izlanishlar samaradorligini ta’minlash uchun mazkur
manbalar bilan tizimli, maqsadli va metodik ishlash, shuningdek, zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llash zarur. Bu esa yuqori sifatli, xalqaro talabga mos ilmiy
ishlarni yaratishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, S. (2020). Zamonaviy axborot markazlarining tashkil etilishi va
boshqaruvi. Toshkent: Fan va Texnologiya.
2.
Tursunova, D. (2019). Chet el ilmiy adabiyotlaridan foydalanish
imkoniyatlari. O‘zbekiston Milliy kutubxonasi axborotnomasi, 2(5), 14–19.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
3.
Uzbekistan Research and Education Network (UzREN). (2023). Ilmiy
bazalarga ulanish bo‘yicha hisobot. https://uzren.uz
4.
Zokirov, I., & Abdullayev, A. (2021). Elektron kutubxona xizmatlarini
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari. Axborot texnologiyalari va kutubxona
ishi jurnali, 3(1), 22–28.
5.
Mukhamedov, A. (2021). Axborot-resurs markazlarining innovatsion roli.
Oliy ta’limda axborot texnologiyalari, 1(2), 8–13.
6.
UNESCO Institute for Information Technologies in Education (IITE).
(2022). Digital Libraries in Education: Best Practices. https://iite.unesco.org
