ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
ELEKTRON RESURSLARDAN FOYDALANISHDA MUALLIFLIK
HUQUQLARI: MUHIM JIHATLAR.
Xalikova Muxabbat Akbar qizi
TDYU ARM yetakchi mutaxassis
Kolokina Irina Vladimirovna
TDYU ARM bo‘lim mudiri
Abdujalilova Durdona Alisher qizi
TDYU ARM bibliograf
https://doi.org/10.5281/zenodo.15009594
Annotatsiya:
Maqolada elektron resurslardan foydalanishda mualliflik huquqlarini
hurmat qilishning ahamiyati, kutubxonalarda elektron resurslardan
foydalanishning afzalliklari va qonuniy jihatlari ko'rib chiqiladi. Mualliflik
huquqining asosiy tamoyillari, elektron resurslardan foydalanishda duch
kelinadigan muammolar va ularni hal qilish usullari yoritilgan. Maqola
kutubxonalar, ta'lim muassasalari va shaxslar uchun elektron resurslardan
qonuniy va samarali foydalanish bo'yicha amaliy tavsiyalar beradi.
Annotation:
The article discusses the importance of respecting copyright when using
electronic resources, the advantages of using electronic resources in libraries,
and the legal aspects of their use. The basic principles of copyright, the
challenges faced when using electronic resources, and ways to address them are
covered. The article provides practical recommendations for libraries,
educational institutions, and individuals on the legal and effective use of
electronic resources.
Kalit So'zlar:
mualliflik huquqi, elektron resurslar, kutubxona, litsenziya
shartlari, adolatli foydalanish, raqamli kutubxona.
Keywords:
copyright, electronic resources, library, license terms, fair use,
digital library.
Zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan kutubxonalar
an'anaviy kitoblar va jurnallardan tashqari elektron resurslarni ham o'z
fondlariga kiritishni boshladilar. Elektron resurslar — bu elektron kitoblar, ilmiy
maqolalar, ma'lumotlar bazalari, audiovizual materiallar va boshqa raqamli
kontentlar bo'lib, ular orqali foydalanuvchilar tez va qulay tarzda ma'lumotga
erisha oladilar. Biroq, kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanish
mualliflik huquqlari, litsenziya shartlari va qonuniy cheklovlar bilan bog'liq bir
qator murakkab masalalarni keltirib chiqaradi. Kutubxonalarda elektron
resurslardan foydalanishning afzalliklari quyidagilardan iborat. Elektron
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
resurslar orqali kutubxona foydalanuvchilari dunyoning turli burchaklaridagi
ilmiy maqolalar, kitoblar va boshqa ma'lumotlarga kirish imkoniyatiga ega
bo'lishadi. Elektron resurslarga kirish va ularni qidirish an'anaviy usullarga
qaraganda ancha tez va qulay. Foydalanuvchilar kerakli ma'lumotni bir necha
soniyada topishlari mumkin. Elektron resurslar fizik joyni egallamaydi va ularni
saqlash uchun katta xonalar yoki javonlar kerak emas. Elektron kitob yoki
maqolani bir vaqtning o'zida bir necha foydalanuvchi o'qishi mumkin, bu
an'anaviy kitoblarda imkonsiz.
Kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanishda mualliflik huquqlari
Kutubxonalarda
elektron
resurslardan
foydalanishda
mualliflik
huquqlarini hurmat qilish juda muhim. Bu quyidagi jihatlarni o'z ichiga oladi:
1.
Litsenziya shartlariga rioya qilish
: Kutubxonalar elektron resurslarni
sotib olganda yoki ulardan foydalanish huquqini olishda muayyan litsenziya
shartlariga rioya qilishlari kerak. Bu shartlar resursdan qanday foydalanish
mumkinligini, uni qaytarish yoki nusxa ko'chirish mumkinligini belgilaydi.
2.
Foydalanuvchilarni ma'lumotlash
: Kutubxonalar foydalanuvchilarga
elektron resurslardan foydalanishda mualliflik huquqlarini buzmaslik haqida
ma'lumot berishlari kerak. Bu foydalanuvchilarning qonuniy talablarga rioya
qilishiga yordam beradi.
3.
Cheklangan foydalanish
: Ba'zi elektron resurslar faqatgina kutubxona
ichida yoki ma'lum bir tarmoq orqali foydalanish uchun ruxsat etilgan bo'lishi
mumkin. Kutubxonalar bunday cheklovlarga rioya qilishlari kerak.
4.
Nusxa ko'chirish cheklovlari
: Elektron resurslardan nusxa ko'chirish
mualliflik huquqlari bilan cheklangan bo'lishi mumkin. Kutubxonalar
foydalanuvchilarga faqatgina qonuniy miqdorda nusxa ko'chirishga ruxsat
berishlari kerak.
Kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanishning qonuniy jihatlari
Kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanish bir qator qonuniy
jihatlarni o'z ichiga oladi:
1.
Adolatli foydalanish
: Ba'zi kutubxonalarda "adolatli foydalanish"
tamoyili asosida mualliflik huquqi ostidagi asarlardan cheklangan miqdorda
foydalanishlari mumkin. Bu xususiyat ta'lim, tadqiqot yoki tanqid maqsadlarida
foydalanishni o'z ichiga oladi.
2.
Ta'lim va ilmiy maqsadlar
: Ko'pgina mamlakatlarda kutubxonalar ta'lim
va ilmiy maqsadlarda elektron resurslardan foydalanishga ruxsat berilgan. Bu
xususiyat ilmiy tadqiqotlar va ta'lim jarayonlarini qo'llab-quvvatlash maqsadida
joriy etilgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
117
3.
Jamoat mulki
: Mualliflik huquqi muddati tugagan asarlar jamoat mulkiga
aylanadi va kutubxonalar ularni erkin tarqatishlari mumkin. Bu xususiyat
klassik adabiyotlar va tarixiy hujjatlarni o'z ichiga oladi.
Kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanishning kelajagi
Kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanishning kelajagi yanada
rivojlanishi kutilmoqda. Quyidagi tendentsiyalar kuzatilmoqda:
1.
Raqamli kutubxonalarning ko'payishi
: Ko'pgina kutubxonalar o'z
fondlarini raqamlashtirish va elektron resurslarni kengaytirish bo'yicha
loyihalarni amalga oshirmoqda. Bu foydalanuvchilarga masofadan turib
ma'lumotga kirish imkoniyatini beradi.
2.
Ochiq kirish harakati
: Ochiq kirish harakati ilmiy maqolalar va boshqa
resurslarni bepul va cheklovlarsiz tarqatishni maqsad qilgan. Bu harakat
kutubxonalar uchun elektron resurslarni kengaytirish imkoniyatini yaratadi.
3.
Sun'iy
intellekt
va
avtomatlashtirish
:
Sun'iy
intellekt
va
avtomatlashtirish texnologiyalari kutubxonalarda elektron resurslarni
boshqarish va foydalanuvchilarga xizmat ko'rsatish jarayonlarini yanada
samarali qiladi.
Kutubxonalarda elektron resurslardan foydalanish zamonaviy axborot
jamiyatining ajralmas qismiga aylangan. Bu resurslar foydalanuvchilarga keng
doiradagi ma'lumotlarga tez va qulay tarzda kirish imkoniyatini beradi. Biroq,
elektron resurslardan foydalanishda mualliflik huquqlarini hurmat qilish,
litsenziya shartlariga rioya qilish va qonuniy cheklovlarni hisobga olish juda
muhim. Kutubxonalar elektron resurslardan foydalanishni tashkil etishda
foydalanuvchilarni ma'lumotlash, litsenziya shartlariga rioya qilish va qonuniy
talablarga amal qilish orqali bilim va madaniyatning erkin va adolatli
tarqalishini ta'minlashlari mumkin. Raqamli texnologiyalarning rivojlanishi
bilan kutubxonalar yangi imkoniyatlar va qiyinchiliklarni yengib, ijtimoiy
taraqqiyotga muhim hissa qo'shishda davom etadilar.
Mualliflik huquqi nima?
Mualliflik huquqi — bu intellektual mulk huquqlarining muhim qismi bo'lib,
muallifning o'zining ijodiy asarlariga nisbatan huquqlarini himoya qilish
tizimidir. Bu huquqlar muallifga asarni nashr etish, tarqatish, o'zgartirish va
undan foydalanishni nazorat qilish imkoniyatini beradi. Mualliflik huquqi
qonunlari dunyo bo'ylab turli mamlakatlarda qo'llaniladi va ularning asosiy
maqsadi muallifning huquqlarini himoya qilish, shuningdek, ijodkorlarni yangi
asarlar yaratishga rag'batlantirishdir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
118
Mualliflik huquqining asosiy tamoyillari
1.
Asarning Muallifligi
: Mualliflik huquqi muallifga asarning yaratilishi bilan
birga avtomatik ravishda beriladi. Asarni rasmiy ro'yxatdan o'tkazish yoki
mualliflik huquqini qayd etish shart emas. Biroq, ba'zi mamlakatlarda mualliflik
huquqini qo'llab-quvvatlash uchun ro'yxatdan o'tish tavsiya etiladi.
2.
Huquqlarning Muddati
: Mualliflik huquqi cheklangan muddatga beriladi.
Odatda, bu muddat muallifning hayoti davomida va uning vafotidan keyin 50 yil
yoki undan ko'proq (mamlakat qonunlariga qarab) davom etadi. Muddati
tugagach, asar jamoat mulkiga aylanadi va har kim tomonidan erkin foydalanishi
mumkin.
3.
Huquqlarning Turli Turlari
: Mualliflik huquqi bir qator huquqlarni o'z
ichiga oladi:
o
Nashr etish huquqi
: Asarni nashr etish yoki tarqatish huquqi.
o
Foydalanish huquqi
: Asarni tijorat yoki shaxsiy maqsadlarda foydalanish
huquqi.
o
O'zgartirish huquqi
: Asarni o'zgartirish yoki unga qo'shimchalar kiritish
huquqi.
o
Tarqatish huquqi
: Asarning nusxalarini tarqatish huquqi.
4.
Ijodiy Asarning Himoyasi
: Mualliflik huquqi faqatgina ijodiy asarlarni
himoya qiladi. Bu asarlar ilmiy maqolalar, adabiy asarlar, musiqiy
kompozitsiyalar, filmlar, fotosuratlar, dasturiy ta'minot va boshqa ijodiy ishlarni
o'z ichiga olishi mumkin. Mualliflik huquqi g'oyalarni, faktlarni yoki usullarni
himoya qilmaydi.
Mualliflik huquqining global jihatlari
Mualliflik huquqi qonunlari mamlakatlar bo'ylab farq qilishi mumkin,
biroq ko'pgina mamlakatlar mualliflik huquqlarini himoya qilish bo'yicha
xalqaro shartnomalarga qo'shilgan. Eng mashhur xalqaro shartnomalardan biri
—
Bern Konvensiyasi
bo'lib, u mualliflik huquqlarini avtomatik himoya qilish
va muallifning huquqlarini xalqaro miqyosda tan olishni ta'minlaydi.
Mualliflik huquqini buzishning oqibatlari
Mualliflik huquqini buzish jiddiy huquqiy va moliyaviy oqibatlarga olib
kelishi mumkin. Bu quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
Jarimalar
: Mualliflik huquqini buzgan shaxs yoki tashkilot muallifga
moddiy tovon to'lashga majbur bo'lishi mumkin.
Nusxalarni yo'q qilish
: Mualliflik huquqini buzgan nusxalar sud qarori
bilan yo'q qilinishi mumkin.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
119
Jinoyat javobgarligi
: Qasddan mualliflik huquqini buzish jinoyat deb
hisoblanadi va qamoq jazosiga olib kelishi mumkin.
Mualliflik huquqi — bu ijodkorlarning huquqlarini himoya qilish va ularni
yangi asarlar yaratishga rag'batlantirishning muhim vositasi. Elektron
resurslardan foydalanishda mualliflik huquqlarini hurmat qilish, litsenziya
shartlariga rioya qilish va asarning manbasini ko'rsatish har bir foydalanuvchi
uchun muhim vazifadir. Mualliflik huquqini buzmaslik nafaqat qonuniy talab,
balki insoniyatning intellektual merosini saqlash va rivojlantirish uchun ham
muhimdir. Mualliflik huquqi qonunlarini tushunish va ularga rioya qilish orqali
biz, bilim va madaniyatning erkin va adolatli tarqalishini ta'minlashimiz
mumkin.
Elektron resurslardan foydalanishda mualliflik huquqlarini hurmat qilish
Elektron resurslardan foydalanishda quyidagi jihatlarga e'tibor berish
kerak:
1.
Asarning manbasini ko'rsatish
: Elektron resurslardan foydalanganda,
asarning muallifi va manbasini ko'rsatish shart. Bu nafaqat muallifning
huquqlarini hurmat qilish, balki foydalanuvchining o'z ishonchliligini saqlab
qolish uchun ham muhimdir.
2.
Litsenziya shartlariga rioya qilish
: Ko'pgina elektron resurslar muayyan
litsenziya shartlari asosida taqdim etiladi. Masalan, Creative Commons
litsenziyasi ostida tarqatilgan asarlar muallifning ko'rsatilishi sharti bilan bepul
foydalanishga ruxsat berilishi mumkin. Biroq, ba'zi litsenziyalar tijorat
maqsadlarida foydalanishni taqiqlashi yoki asarni o'zgartirishni cheklashi
mumkin.
3.
Nusxa ko'chirish va tarqatish cheklovlari
: Mualliflik huquqi
qonunlariga ko'ra, asarning nusxasini ko'paytirish yoki tarqatish muallifning
roziligisiz mumkin emas. Bu xususiyat elektron kitoblar, ilmiy maqolalar,
musiqiy kompozitsiyalar va boshqa raqamli kontentlar uchun ham amal qiladi.
4.
O'zgartirishlar kiritish cheklovlari
: Ba'zi elektron resurslarni
o'zgartirish yoki ularga qo'shimchalar kiritish mualliflik huquqlarini buzishi
mumkin. Muallifning roziligisiz asarning mazmunini o'zgartirish yoki uning asl
nusxasini buzish qonuniy javobgarlikni keltirib chiqarishi mumkin.
5.
Tijorat maqsadlarida foydalanish
: Agar elektron resurs tijorat
maqsadlarida foydalanish uchun mo'ljallanmagan bo'lsa, uni reklama yoki
boshqa tijorat maqsadlarida ishlatish mualliflik huquqlarini buzishi mumkin.
Mualliflik huquqlarini buzishning oqibatlari
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
120
Mualliflik huquqlarini buzish jiddiy huquqiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin. Bu quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
Jinoyat javobgarligi
: Mualliflik huquqlarini qasddan buzish jinoyat deb
hisoblanadi va jarima yoki hatto qamoq jazosiga olib kelishi mumkin.
Fuqarolik javobgarligi
: Mualliflik huquqlarini buzgan shaxs muallifga
moddiy tovon to'lashga majbur bo'lishi mumkin.
Ijtimoiy obro'ning pasayishi
: Mualliflik huquqlarini buzganlikda
ayblangan shaxs yoki tashkilotning ijtimoiy obro'si pasayishi mumkin.
Xulosa
Elektron axborot-resurslaridan foydalanish zamonaviy dunyoda bilim va
ma'lumot olishning muhim vositasi hisoblanadi. Biroq, bu resurslardan
foydalanishda mualliflik huquqlarini hurmat qilish va qonuniy talablarga rioya
qilish zarur. Mualliflik huquqlarini buzmaslik, litsenziya shartlariga amal qilish
va asarning manbasini ko'rsatish har bir foydalanuvchi uchun muhim vazifadir.
Faqatgina qonuniy va axloqiy me'yorlarga rioya qilgan holda elektron
resurslardan foydalanish bilimlarimizni boyitish va ijtimoiy taraqqiyotga hissa
qo'shish imkoniyatini beradi. Mualliflik huquqlarini hurmat qilish nafaqat
qonuniy talab, balki insoniyatning intellektual merosini saqlash va rivojlantirish
uchun ham muhimdir. Mualliflik huquqi qonunlarini tushunish va ularga rioya
qilish orqali biz bilim va madaniyatning erkin va adolatli tarqalishini
ta'minlashimiz mumkin. Kutubxonalar esa elektron resurslardan foydalanishni
tashkil etishda foydalanuvchilarni ma'lumotlash, litsenziya shartlariga rioya
qilish va qonuniy talablarga amal qilish orqali ijtimoiy taraqqiyotga muhim hissa
qo'shishda davom etadilar.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
RISTAU, H. Librarians from TCUs Formalize Association. Tribal College
Journal, [s. l.], v. 16, n. 3, p. 48, 2005.
2.
TENG, J. et al. Libraries & Copyright. Strawberry Hills, NSW, Australia:
Australian Copyright Council, 2016.
3.
JESSICA COATES; VICTORIA OWEN; SUSAN REILLY. Navigating Copyright
for Libraries : Purpose and Scope. Berlin: De Gruyter Saur, 2022.
4.
О., У. Авторське Право В Діяльності Бібліотек Та Архівів. Uzhhorod
National University Herald Series Law, [s. l.], v. 84, n. 1, p. 405–410, 2024.
5.
CHATURVEDI, A. Law libraries, copyright and digital lending. Journal of
World Intellectual Property, [s. l.], v. 27, n. 3, p. 515–531, 2024.
6.
RAMABINA, M. T.; NSIBIRWA, Z. Copyright knowledge of library staff and
students in an academic library. South African Journal of Libraries & Information
Science, [s. l.], v. 90, n. 1, p. 1–12, 2024.
