ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
101
KUTUBXONALARDA ERGONOMIK TA'MINOT:
FOYDALANUVCHILAR VA XODIMLAR UCHUN QULAYLIK.
Xalikova Muxabbat Аkbar qizi
TDYU АRM axborot texnologiyalari boʼyicha yetakchi mutaxassis.
Sharipova Shamsiya Jahongir qizi
TDYU ARM yetakchi mutaxassis
Abdujalilova Durdona Alisher qizi
TDYU АRM Bibliograf.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14771213
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kutubxonalarda ergonomik ta’minotning
ahamiyati va foydalanuvchilar hamda xodimlar uchun qulay sharoit yaratish
muhimligi tahlil qilinadi. Ergonomik dizayn kutubxonadagi ish samaradorligini
oshirish, sog‘liqni saqlash va qulaylikni ta’minlashga xizmat qiladi. Maqolada
mebel tanlovi, yoritish, ish joylarini tashkil etish va akustik muhit kabi muhim
jihatlar yoritiladi.
Annotation.
This article analyzes the importance of ergonomic support in
libraries and the necessity of creating a comfortable environment for both users
and staff. Ergonomic design enhances work efficiency, promotes health, and
ensures convenience. The article discusses key aspects such as furniture
selection, lighting, workspace organization, and acoustic environment.
Kalit so‘zlar:
Ergonomika, kutubxona, foydalanuvchilar, xodimlar, qulaylik,
mebel, yoritish, ish joyi, akustika, samaradorlik.
Keywords:
Ergonomics, library, users, staff, comfort, furniture, lighting,
workspace, acoustics, efficiency.
Kutubxonalarda ergonomika ta'minoti muhim masaladir, chunki u
foydalanuvchilar va xodimlar uchun qulay va samarali muhit yaratishga
qaratilgan. Ergonomika yordamida ish joylarini shunday tashkil etish mumkinki,
u insonning sog‘lig‘i va unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Kutubxonalar
bilim va madaniyat markazlari sifatida insonlar uchun qulay va samarali muhitni
ta'minlashi kerak. Ergonomika — bu insonning fizik, psixologik va fiziologik
ehtiyojlarini hisobga olib, ular uchun eng qulay sharoitlarni yaratish fanidir.
Kutubxonalarda ergonomik yondashuvni qo‘llash orqali foydalanuvchilar va
xodimlar uchun samarali ishlash imkoniyatlarini oshirish mumkin.
Mebel va jihozlarning ergonomik dizayni:
Kutubxonalarda stollar,
stullar, stelajlar va boshqa mebellar foydalanuvchilar va xodimlar uchun qulay
bo‘lishi kerak. Masalan, stullar orqali qo‘llab-quvvatlovchi va posturani to‘g‘ri
saqlaydigan modellardan foydalanish, stollar balandligini sozlash imkoniyati va
yorug‘likni to‘g‘ri joylashtirish muhim ahamiyatga ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
102
Kutubxonalarda mebel va jihozlarning ergonomik dizayni foydalanuvchilar
va xodimlar uchun qulay va samarali muhit yaratishning asosiy omilidir.
Ergonomik mebel va jihozlar nafaqat ish jarayonini osonlashtiradi, balki sog‘liq
muammolarining oldini olishga ham yordam beradi.
Kutubxonalarda Mebel va Jihozlarning Ergonomik Dizayni:
Kutubxonalarda mebel va jihozlarni tanlash va joylashtirishda ergonomik
tamoyillarga amal qilish kerak. Bu nafaqat foydalanuvchilarning qulayligini
ta'minlaydi, balki xodimlarning ish unumdorligini oshirishga ham yordam
beradi. Quyida ergonomik mebel va jihozlarni tanlash va ularni joylashtirishning
asosiy tamoyillari keltirilgan:
1. Stollar va stullarning ergonomik dizayni
Stol balandligi:
Stol balandligi foydalanuvchi yoki xodimning bo‘yi va
o‘lchamlariga mos kelishi kerak. Odatda, stol balandligi 70-80 sm oralig‘ida
bo‘lishi tavsiya etiladi. Agar stol balandligi sozlanishi mumkin bo‘lsa, bu yanada
qulaylik yaratadi.
Stulning ergonomik dizayni:
Stul orqasi qo‘llab-quvvatlovchi va belni
to‘g‘ri holatda ushlab turadigan bo‘lishi kerak. Stul balandligi sozlanishi va
oyoqlar polga tekis yoki oyoq qo‘yiladigan platformaga tayanishi kerak. Stulning
o‘rindiq qismi yumshoq va qulay bo‘lishi kerak.
Stulning aylanishi va harakatchanligi:
Stul aylanishi va g‘ildiraklari
bo‘lishi foydalanuvchi yoki xodimga qulaylik yaratadi. Bu ularga harakatlanish
va turli tomonga burilish imkoniyatini beradi.
2. Kitob stelajlari va javonlarning ergonomik joylashtirilishi
Stelajlar balandligi:
Kitob stelajlari va javonlarning balandligi
foydalanuvchilar uchun qulay bo‘lishi kerak. Eng ko‘p foydalaniladigan kitoblar
va materiallar ko‘z darajasida yoki bir oz pastroqda joylashgan bo‘lishi kerak. Bu
foydalanuvchilarning ortiqcha egilish yoki cho‘zilishini oldini oladi.
Stelajlar orasidagi masofa:
Stelajlar orasidagi masofa keng bo‘lishi
kerak, shunda foydalanuvchilar qulay harakatlanishi mumkin. Bu ayniqsa
nogironlar va bolalar uchun muhimdir.
Materiallarning sifati:
Stelajlar va javonlar mustahkam va barqaror
materiallardan yasalgan bo‘lishi kerak. Bu ularning xavfsizligini ta'minlaydi.
3. O‘qish stollari va stullari
O‘qish stollari:
O‘qish stollari keng va qulay bo‘lishi kerak. Stol ustida
kitob, daftar va boshqa materiallarni joylashtirish uchun yetarli joy bo‘lishi
kerak.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
103
O‘qish stullari:
O‘qish stullari qulay va orqasi qo‘llab-quvvatlovchi
bo‘lishi kerak. Foydalanuvchilar uzoq vaqt o‘tirishlari mumkin, shuning uchun
stullar yumshoq va ergonomik bo‘lishi kerak.
4. Kompyuter stollari va stullari
Kompyuter stollari:
Kompyuter stollari keng bo‘lishi kerak, shunda
monitor, klaviatura, sichqoncha va boshqa qurilmalarni qulay joylashtirish
mumkin. Stol ustida qo‘llar uchun qulay joy bo‘lishi kerak.
Kompyuter stullari:
Kompyuter stullari balandligi sozlanishi va orqasi
qo‘llab-quvvatlovchi bo‘lishi kerak. Bu foydalanuvchilarning to‘g‘ri posturani
saqlashiga yordam beradi.
5. Dam olish joylari va qulayliklar
Dam olish stullari va divanlar:
Kutubxonalarda dam olish joylari ham
muhimdir. Dam olish stullari va divanlar yumshoq va qulay bo‘lishi kerak. Bu
foydalanuvchilarga dam olish va qayta energiya to‘plash imkoniyatini beradi.
Stol ustidagi yoritish:
Har bir stol ustida individual yoritish manbalari
bo‘lishi kerak. Bu foydalanuvchilarga yorug‘likni o‘ziga moslashtirish
imkoniyatini beradi.
6. Nogironlar uchun qulayliklar
Nogironlar uchun stollar va stullar:
Kutubxonalarda nogironlar uchun
maxsus stollar va stullar bo‘lishi kerak. Bu stollar va stullar keng va qulay
bo‘lishi kerak, shunda nogironlar ularni qulay foydalanishlari mumkin.
Liftlar va rampalar:
Nogironlar uchun liftlar va rampalar bo‘lishi kerak.
Bu ularning kutubxonada qulay harakatlanishini ta'minlaydi.
Kutubxonalarda mebel va jihozlarning ergonomik dizayni foydalanuvchilar
va xodimlar uchun qulay va samarali muhit yaratishning asosiy omilidir.
Ergonomik mebel va jihozlar nafaqat ish jarayonini osonlashtiradi, balki sog‘liq
muammolarining oldini olishga ham yordam beradi. Kutubxonalarda ergonomik
yondashuvni qo‘llash orqali foydalanuvchilar va xodimlar uchun samarali
ishlash imkoniyatlarini oshirish mumkin.
Yoritish va tovush muhiti:
Kutubxonalarda yorug‘lik to‘g‘ri tanlanishi va
joylashtirilishi kerak. Tabiiy yorug‘likdan maksimal foydalanish va sun‘iy
yorug‘likni sozlash orqali ko‘z charchashini kamaytirish mumkin. Shuningdek,
ovoz izolyatsiyasi va tovushni yumshatish choralari foydalanuvchilarga diqqatni
jamlashga yordam beradi.
Xodimlar uchun ergonomik sharoitlar:
Kutubxona xodimlari uchun
ergonomik ish stansiyalari, qulay stullar va jihozlarni ta'minlash ularning
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
104
sog‘lig‘i va ish unumdorligini oshiradi. Xodimlarning muntazam ravishda tana
harakatlarini amalga oshirishi va dam olish vaqtlarini rejalashtirishi ham
muhimdir.
Foydalanuvchilarni ergonomikadan xabardor qilish:
Kutubxona
foydalanuvchilariga ergonomik qoidalar haqida ma'lumot berish orqali ularning
o‘z salomatligini saqlashga yordam berish mumkin. Masalan, kitob o‘qiyotganda
yoki kompyuterda ishlayotganda to‘g‘ri o‘tirish haqida qo‘llanmalar taqdim etish
foydalidir.
To‘g‘ri o‘tirish usullari.
Ekran va klaviatura joylashuvi.
Dam olish va harakatlanishning ahamiyati.
Kutubxonalarda Kompyuter va Texnologiyalardan Foydalanishda
Ergonomika:
Kompyuter va texnologiyalardan foydalanish zamonaviy
kutubxonalarning ajralmas qismiga aylangan. Bu texnologiyalar nafaqat
foydalanuvchilarga bilim olish jarayonini osonlashtiradi, balki xodimlar uchun
ham ishni samarali tashkil etish imkoniyatini beradi. Biroq, ularni noto‘g‘ri
foydalanish salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin. Shuning uchun
kutubxonalarda kompyuter va texnologiyalardan foydalanishda ergonomik
tamoyillarni qo‘llash juda muhimdir.
Kompyuterlar, planshetlar, printerlar, skanerlar va boshqa zamonaviy
qurilmalar kutubxonalarda keng qo‘llaniladi. Biroq, ularni uzoq vaqt davomida
noto‘g‘ri usulda foydalanish ko‘z charchashi, bo‘yin va yelka og‘rig‘i, qo‘l va
bilaklardagi muammolar kabi sog‘liq muammolariga olib kelishi mumkin. Shu
sababli, kutubxonalarda kompyuter va texnologiyalardan foydalanishda
quyidagi ergonomik tamoyillarga amal qilish kerak:
1. Kompyuter stoli va stulini to‘g‘ri tanlash va joylashtirish
Stol balandligi:
Stol balandligi foydalanuvchi yoki xodimning bo‘yi va
o‘lchamlariga mos kelishi kerak. Kompyuter stoli balandligi odatda 70-80 sm
oralig‘ida bo‘lishi tavsiya etiladi.
Stulning ergonomik dizayni:
Stul orqasi qo‘llab-quvvatlovchi va belni
to‘g‘ri holatda ushlab turadigan bo‘lishi kerak. Stul balandligi sozlanishi va
oyoqlar polga tekis yoki oyoq qo‘yiladigan platformaga tayanishi kerak.
Joylashtirish:
Stol va stulni shunday joylashtirish kerakki, foydalanuvchi
yoki xodim ekranga qarab o‘tirganda bo‘ynini bukmasligi va ko‘zlari ekranning
yuqori qismi bilan bir darajada bo‘lishi kerak.
2. Monitorning to‘g‘ri joylashtirilishi
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
105
Monitor balandligi:
Monitorning yuqori qismi foydalanuvchining ko‘z
darajasida yoki bir oz pastroqda bo‘lishi kerak. Bu bo‘yin va yelka
mushaklarining charchashini kamaytiradi.
Masofa:
Foydalanuvchi va monitor orasidagi masofa 50-70 sm oralig‘ida
bo‘lishi kerak. Bu ko‘zlarga haddan tashqari yuklanmaslikka yordam beradi.
Nur aks etishi:
Monitor yorug‘lik manbalaridan (deraza, lampa) aks
etmasligi uchun joylashtirilishi kerak. Aks holda, ko‘zlar tez charchashi mumkin.
3. Klaviatura va sichqonchaning ergonomik joylashtirilishi
Klaviatura joylashuvi:
Klaviatura stol ustida qo‘llar uchun qulay
balandlikda joylashgan bo‘lishi kerak. Qo‘llar va bilaklar stol ustida tekis yotishi
va katta kuch sarflamasligi kerak.
Sichqoncha joylashuvi:
Sichqoncha klaviaturadan yaqin joyda joylashgan
bo‘lishi kerak. Bu qo‘llarning ortiqcha harakatlanishini oldini oladi.
Ergonomik qurilmalar:
Agar foydalanuvchi yoki xodim uzoq vaqt
kompyuterda ishlayotgan bo‘lsa, ergonomik klaviatura va sichqonchalardan
foydalanish tavsiya etiladi. Bu qo‘l va bilaklardagi zo‘riqishni kamaytiradi.
4. Yoritish va ekran parametrlari
Yoritish:
Kompyuter stoli yaqinidagi yorug‘lik ekran yorug‘ligi bilan
muvozanatda bo‘lishi kerak. Yorug‘lik juda yorqin yoki juda xira bo‘lmasligi
kerak.
Ekran parametrlari:
Ekran yorqinligi va kontrastni foydalanuvchining
ko‘zlariga qulay bo‘ladigan darajada sozlash kerak. Shuningdek, ekranni tez-tez
tozalash orqali undagi chang va izlarni olib tashlash kerak.
5. Dam olish va harakatlanish
Dam olish vaqti:
Har 20-30 daqiqada bir marta 2-3 daqiqa davomida
ko‘zlarini dam olish va uzoq narsalarga qarab ko‘z mushaklarini bo‘shatish
kerak.
Tana harakatlari:
Uzoq vaqt o‘tirishdan qochish uchun har 1 soatda bir
marta turib, bir necha daqiqa davomida tana harakatlarini amalga oshirish
kerak. Bu qon aylanishini yaxshilaydi va mushaklarning charchashini
kamaytiradi.
Xulosa.
Kutubxonalarda kompyuter va texnologiyalardan foydalanishda ergonomik
tamoyillarga rioya qilish foydalanuvchilar va xodimlarning sog‘lig‘ini saqlashga
yordam beradi. Bu nafaqat ularning ishlash samaradorligini oshiradi, balki uzoq
muddatli salomatlik muammolarining oldini oladi. Ergonomik yondashuv
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
106
zamonaviy kutubxonalarning muvaffaqiyatli rivojlanishining asosiy omillaridan
biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
UŞMA, G.; GÜRSOY, Ö. A Comparative Analysis on Ergonomics of University
Libraries: A Case Study. Online Journal of Art & Design, [s. l.], v. 10, n. 3, p. 245–
262, 2022.
2.
AGUSTINA, M. M.; MUTIA, F.; AZIZI, N. A. N. The Influence of Workstations
and Ergonomic Work Postures on Employee Job Satisfaction in the Academic
Library. International Journal of Information Science & Management, [s. l.], v. 22,
n. 1, p. 93–105, 2024.
3.
SILVA, A. Computer ergonomics related health problems of Library staff: a
case study at the University of Colombo. Journal of University Librarians
Association of Sri Lanka, [s. l.], v. 24, n. 1, p. 57–75, 2021.
4.
CHAO, S. J.; CHANG, C.; CHIANG, B. Planning and implementing a library
ergonomics program: case study at Queens College Library, the City University
of New York. Electronic Library, [s. l.], v. 19, n. 5, p. 327–341, 2001.
