ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
189
OILA SHAROITIDA BOLALARGA EKOLOGIK TARBIYA BERISHNING
SAMARALI USULLARI.
Xalikova Muxabbat Akbar qizi
TDYU ARM axborot kutubxona texnologiyalari bo‘yicha
yetakchi mutaxassis
Abdujalilova Durdona Alisher qizi
TDYU ARM Bibliograf
Sharipova Shamsiya Jahongir qizi
TDYU АRM yetakchi mutaxassis
https://doi.org/10.5281/zenodo.15790789
Annotatsiya.
Mazkur maqolada oila sharoitida ekologik tarbiya berishning ahamiyati,
maqsad va vazifalari hamda bolalarda ekologik madaniyatni shakllantirishga
xizmat qiluvchi samarali pedagogik-uslubiy yondashuvlar yoritilgan. Shaxsiy
namuna, amaliy mashg‘ulotlar, interaktiv o‘yinlar, kuzatuv, tajriba va
mas’uliyatli topshiriqlar orqali ekologik ong va xulq-atvorni shakllantirish
imkoniyatlari tahlil qilingan.
Annotation.
This article explores the importance, objectives, and tasks of environmental
education within the family setting. It highlights effective pedagogical-
methodological approaches that contribute to developing children's
environmental culture. The paper analyzes the potential of methods such as
personal example, practical activities, interactive games, observation,
experimentation, and assigning responsibility to shape environmental
awareness and behavior in children.
Kalit so‘zlar:
Ekologik tarbiya, oila, bola, ekologik madaniyat, kuzatuv,
tajriba, mas’uliyat, metodika.
Keywords:
Environmental education, family, child, environmental culture,
observation, experiment, responsibility, methodology.
Global ekologik muammolarning kuchayishi insoniyatdan atrof-muhitga
nisbatan ongli va mas’uliyatli munosabatni talab qilmoqda. Ekologik
muammolarning oldini olishda ta’lim-tarbiyaning, xususan, erta yoshdan
boshlab ekologik tarbiya berishning ahamiyati katta. Bu borada
oila eng muhim
ijtimoiy institut
sifatida birinchi o‘rinda turadi. Zero, bolaning tabiatga bo‘lgan
munosabati, ko‘nikmalari va qadriyatlari aynan oilada shakllanadi.
XXI asrda insoniyat taraqqiyoti bilan birga ekologik muammolar ham
tobora dolzarb tus olmoqda. Atmosfera ifloslanishi, global isish, suv tanqisligi,
chiqindilar muammosi, o‘rmonlarning kesilishi kabi ekologik tahdidlar nafaqat
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
190
yirik davlatlar, balki har bir insonning kundalik hayoti bilan bevosita bog‘liq
holatga aylangan. Bunday sharoitda ekologik muammolarning yechimi faqat
texnologik vositalar, qonunchilik yoki xalqaro bitimlar bilan emas, balki ijtimoiy
ong va madaniyat darajasining yuksalishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Shu
sababli ekologik madaniyat va tarbiyaning ahamiyati ortib bormoqda.
Ekologik tarbiya — bu insonda atrof-muhitga nisbatan ongli, ehtiyotkor,
mas’uliyatli va hurmatli munosabatni shakllantirishga qaratilgan ijtimoiy-
pedagogik jarayondir. Bu jarayon, ayniqsa, yosh avlod vakillarida erta
bosqichdan boshlanishi lozim. Farzandlar tabiatga do‘stona munosabatni,
chiqindilarni boshqarishni, suv va energiyani tejashni, jonli tabiatga mehr-
muhabbatni yoshligidanoq o‘zlashtirgan taqdirdagina, ular voyaga yetganida
ekologik mas’uliyatli shaxs sifatida jamiyatda faol ishtirok eta oladilar.
Bu borada
oila
eng birlamchi va asosiy ijtimoiy tarbiya muassasasi sifatida
e’tiborga loyiqdir. Aynan oilada bola ilk marta tabiat bilan muloqotga kirishadi,
hayvonot va o‘simlik olami haqida ma’lumot oladi, suv, havo, tuproq kabi
manbalar haqida bilib oladi. Ota-onaning kundalik turmush tarzidagi har bir
harakati — chiqindilarni qanday tashlashi, energiyani qanday sarflashi,
o‘simliklarga qanday g‘amxo‘rlik qilishi — bolaning ongida ekologik xulq-
atvorning shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi.
Oila sharoitida ekologik tarbiya faqat og‘zaki tushuntirish yoki ta’lim bilan
emas, balki bola ishtirok etadigan
amaliy mashg‘ulotlar, tajribalar, o‘yinlar,
kuzatuvlar va mas’uliyatli topshiriqlar
orqali olib borilishi kerak. Bunday
yondashuv bolada ekologik tafakkur, kuzatuvchanlik, sintez va tahlil
ko‘nikmalarini rivojlantirish bilan birga, uni mustaqil fikrlaydigan va tabiatga
hurmat bilan qaraydigan yetuk shaxs etib tarbiyalaydi.
Shu bois ushbu maqolada oila sharoitida bolalarga ekologik tarbiya
berishning ahamiyati, asosiy maqsad va vazifalari, shuningdek, bu yo‘lda
samarali pedagogik metodlar keng yoritiladi. Maqolaning asosiy maqsadi — ota-
onalar va pedagoglarni bolalarda ekologik madaniyatni shakllantirish borasida
ilmiy asoslangan, amaliy yondashuvlar bilan tanishtirishdan iboratdir.
Oilada ekologik tarbiya berishning asosiy maqsadi.
Ekologik tarbiya – bu insonda atrof-muhitga ongli, mas’uliyatli va hurmatli
munosabatni shakllantirishga qaratilgan tarbiya turi bo‘lib, u insonning ekologik
madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Ekologik madaniyat esa faqat
tabiatni asrash to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lish emas, balki amalda bu
bilimlarni qo‘llay olish, o‘z hayot tarzini ekologik xavfsiz va barqaror usulda
tashkil eta bilish qobiliyatidir. Shu nuqtai nazardan, ekologik tarbiyaning eng
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
191
muhim bosqichi bu —
oilada boshlanadigan tarbiyadir
. Zero, bola hayotga ilk
qadamlarini tashlayotgan paytdan boshlab u o‘zini o‘rab turgan muhit bilan
tanishadi va bu boradagi ilk tasavvurlari aynan oila orqali shakllanadi.
Oilada ekologik tarbiya berishning asosiy maqsadi — bola ongida tabiatni
asrash zarurati haqida dastlabki tushunchalarni shakllantirish, atrof-muhitga
nisbatan e’tiborli va ehtiyotkor bo‘lishga o‘rgatish, ekologik qadriyatlarni
bolalikdan singdirishdir. Boshqacha aytganda, bola o‘zining kundalik xatti-
harakatlari orqali ekologik madaniyatga ega bo‘lishi uchun ota-onaning to‘g‘ri
yondashuvi, namunalari va tizimli tarbiyaviy faoliyati muhim o‘rin tutadi.
Oiladagi ekologik tarbiyaning quyidagi
asosiy maqsad va vazifalari
ni
ajratib ko‘rsatish mumkin:
1. Ekologik ongni shakllantirish
Ekologik ong – bu tabiatga zarar yetkazmaslik, uni saqlash, uning bir qismi
sifatida yashash haqidagi barqaror qarashlar majmuidir. Bola atrofdagi har bir
mavjudotning tabiatda tutgan o‘rni, ularning o‘zaro bog‘liqligi, inson
faoliyatining ekologiyaga ta’siri haqida ilk tasavvurlarni oilada oladi.
2. Ekologik xulq-atvorni rivojlantirish
O‘rgatilgan bilimlar xatti-harakatga aylangandagina haqiqiy natija yuzaga
chiqadi. Shuning uchun bola ekologik jihatdan to‘g‘ri xatti-harakatlar —
masalan, chiqindilarni ajratib tashlash, suvni isrof qilmaslik, daraxtlarga zarar
yetkazmaslik kabi odatlarni kundalik hayotda qo‘llay olishni oilada o‘rganadi.
3. Mas’uliyat hissini shakllantirish
Oila bolaga tabiat oldida o‘z javobgarligini anglashga yordam beradi. Bu
orqali bola faqat o‘z uyini emas, balki mahallasini, shahrini va butun sayyorani
o‘zining yashash makoni deb biladi. Shu bilan u o‘zining har bir xatti-harakatini
ongli ravishda nazorat qilishga o‘rganadi.
4. Tarbiyaviy mustahkamlikni ta’minlash
Oilada boshlanadigan ekologik tarbiya maktabda, bog‘chada va boshqa
ijtimoiy muassasalarda davom ettiriladi. Agar oila bu borada kuchli poydevor
qoya olsa, bola o‘zining ekologik odatlarini boshqa joylarda ham osonlik bilan
mustahkamlab boradi.
5. Bolaning hissiy-estetik munosabatini shakllantirish
Bola tabiatni faqat bilimlar asosida emas, balki yurakdan his etishi kerak.
Go‘zal manzaralardan zavqlanish, qushlar sayrashidan rohatlanish, gul yoki
daraxtni parvarish qilish orqali o‘zida tabiatga nisbatan mehr hissini uyg‘otishi
mumkin. Bu esa ekologik madaniyatning eng chuqur qatlamidir.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
192
6. Ota-onaning o‘rnak bo‘lishi
Oila tarbiyasining eng ta’sirchan usuli bu – shaxsiy namuna. Bola suvni tejab
ishlatadigan, chiqindilarni ajratib tashlaydigan, tabiatni ifloslantirmaydigan ota-
onani ko‘rib, o‘zida ham shunday xatti-harakatlarni rivojlantiradi. Bu esa
ekologik qadriyatlarning avloddan-avlodga o‘tishini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytganda
, oilada ekologik tarbiya berishning asosiy maqsadi –
farzandda ekologik tafakkur, mas’uliyat, ijobiy xulq-atvor va tabiatga mehr-
muhabbatni shakllantirishdir. Ekologik tarbiya tizimli va uzluksiz olib borilsa,
bola o‘zini tabiatning bir qismi deb his qiladi hamda kelajakda ekologik xavfsiz
va barqaror jamiyat qurilishiga munosib hissa qo‘shadi.
Oila sharoitida qo‘llaniladigan ekologik tarbiya usullari.
Ekologik tarbiya jarayonining samaradorligi ko‘p jihatdan qanday usullar
qo‘llanilishiga bog‘liqdir. Ayniqsa, oila sharoitida bu usullar bolaga yaqin, sodda
va qiziqarli bo‘lishi bilan birga, ularning ongli ekologik xulq-atvorini
shakllantirishga xizmat qilishi kerak. Oilaviy tarbiya boshqa tarbiya shakllaridan
farqli ravishda hissiy yaqinlik, shaxsiy namuna, amaliy mashg‘ulotlar va doimiy
takrorlash imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Quyida oila sharoitida bolalarda
ekologik madaniyatni shakllantirishda samarali hisoblangan asosiy metod va
yondashuvlar yoritiladi.
1. Shaxsiy namuna metodi
Oila tarbiyasining eng kuchli vositasi bu – ota-onaning o‘z xatti-harakatlari
orqali namunali bo‘lishidir. Bola kattalarning harakatlarini takrorlaydi. Masalan,
ota-onaning plastik chiqindilarni ajratib to‘plashi, suvni ochiq qoldirmasligi,
ovqatni isrof qilmasligi bolada shunga o‘xshash odatlarni shakllantiradi. Bunday
usul bolaga bevosita “ekologik to‘g‘ri hayot tarzini” namoyon etadi.
2. Kuzatish va muhokama usuli
Bolaning tabiatga nisbatan ongli munosabatini rivojlantirishda muntazam
kuzatish ishlari muhim o‘rin tutadi. Ota-ona bolasi bilan birgalikda daraxt
bargining to‘kilishini, qushlarning harakatini, ob-havo o‘zgarishini, yomg‘irdan
so‘nggi o‘simliklarning gullashini kuzatadi va bu haqda suhbat quradi. Bu usul
orqali bola tabiatdagi hodisalarni anglaydi, sabab-oqibat munosabatlarini
tushunadi va fikrlash qobiliyati rivojlanadi.
3. Amaliy mashg‘ulotlar va tajribalar
Oila ichida o‘tkaziladigan amaliy tajribalar — ekologik bilimlarni
mustahkamlashning eng samarali yo‘llaridan biridir. Misol uchun, o‘simlik ekish,
kompost tayyorlash, chiqindilarni qayta ishlash kabi faoliyatlar orqali bola
o‘rganayotgan ekologik tushunchalar amaliyotda sinovdan o‘tadi. Gul parvarishi,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
193
chorva hayvonlariga g‘amxo‘rlik qilish, yerga g‘amxo‘rlik ko‘rsatish bola qalbida
javobgarlik va mehr hissini oshiradi.
4. Interaktiv o‘yinlar va rolli sahna ko‘rinishlari
Kichik yoshdagi bolalar uchun ekologik tushunchalarni berishda o‘yin
metodikasi nihoyatda samaralidir. Masalan, “Toza hovli”, “Yashil sayyora”,
“Suvni tejaymiz” kabi rolli o‘yinlar bolada tabiatni muhofaza qilish g‘oyasini
zavqli va quvnoq usulda yetkazadi. Shuningdek, sahna ko‘rinishlarida bola o‘zini
“daraxt”, “qush”, “shamol” yoki “tabiat” sifatida tasavvur qilib, tabiatning
qiymatini chuqurroq anglaydi.
5. Mas’uliyatli topshiriqlar usuli
Bolaga kichik mas’uliyatlar berish orqali uning ekologik xulq-atvorini
mustahkamlash mumkin. Masalan: har kuni gulga suv quyish, plastik
butilkalarni yig‘ib turish, uydagi elektr jihozlarini o‘chirib yurishni nazorat
qilish. Bunday topshiriqlar bola o‘z harakati natijasini ko‘ra oladigan, real
hayotiy ahamiyatga ega bo‘lgan faoliyatlardir. U orqali bola o‘zini muhim va
foydali his qiladi.
6. Ekologik ertak va kitoblar orqali ta’lim
Bolalar uchun yozilgan ekologik mazmundagi ertaklar va hikoyalar bolada
tabiatga nisbatan hissiy yaqinlikni rivojlantiradi. Masalan, “Gullar shohi”, “Toza
suv sultoni”, “O‘rmondagi do‘stlik” kabi obrazlar orqali tabiat elementlari
jonlantiriladi va bola tabiatga insoniy munosabatda bo‘lishni o‘rganadi. Kitob
o‘qishdan so‘ng savollar berish va muhokama qilish metodikasi ham bola
fikrlash doirasini kengaytiradi.
7. Sayr va tabiatda kuzatuv mashg‘ulotlari
Dam olish kunlari ota-ona bola bilan birga bog‘, dala, o‘rmon yoki suv
havzalariga sayr uyushtiradi. Sayr chog‘ida jonli tabiat bilan bevosita muloqot
qilish, barglar to‘plash, qushlarni kuzatish, suyak to‘plamlarini tayyorlash
ekologik tarbiya uchun o‘ziga xos “laboratoriya” vazifasini bajaradi.
8. Ekologik kundalik yuritish
Oilada bola bilan birgalikda “ekologik kundalik” yuritilishi mumkin. Unda
har kuni qanday chiqindilar chiqqani, qancha suv ishlatilgani, qanday yangi
ekologik harakat bajarilgani yozib boriladi. Bu bola uchun nafaqat intizom, balki
tahlil qilish ko‘nikmasini ham rivojlantiradi.
Demak, oila sharoitida ekologik tarbiya metodlari rang-barang, bolaga
moslashtirilgan va real hayot bilan uyg‘un holda bo‘lishi lozim. Ular nafaqat
bilim berishga, balki ekologik qadriyat va ko‘nikmalarni bolaga singdirishga
xizmat qiladi. Bu jarayon uzluksiz va ota-ona ishtirokida kechgan taqdirdagina
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
194
kutilgan natija beradi — ya’ni tabiatni sevuvchi, asrovchi va uni kelajak
avlodlarga yetkazuvchi shaxs tarbiyalanadi.
Xulosa.
Bugungi kunda insoniyat duch kelayotgan ekologik muammolarni hal
etishda ekologik tarbiya alohida o‘rin tutadi. Bu tarbiya jarayoni qanchalik erta
boshlansa, uning natijasi shunchalik samarali bo‘ladi. Ayniqsa, ekologik
tarbiyaning birinchi bosqichi — oila sharoitida tashkil etilishi kelajak avlodning
atrof-muhitga nisbatan ongli munosabatini shakllantirishda muhim ahamiyatga
ega. Oila ekologik madaniyatni singdiruvchi birlamchi ijtimoiy muhit bo‘lib, unda
farzandlar ota-onaning harakatlarini kuzatish, ularni takrorlash, amaliy
faoliyatda ishtirok etish orqali tabiatni asrash, resurslardan tejamli foydalanish,
chiqindilarni to‘g‘ri boshqarish kabi ko‘nikmalarni o‘zlashtiradilar.
Tadqiqot davomida aniqlanishicha, oila sharoitida qo‘llaniladigan usullar —
shaxsiy namuna, kuzatish, tajriba, o‘yin, mas’uliyatli topshiriqlar, ekologik
ertaklar va sayrlar — bolalarda ekologik ong va hissiy-estetik dunyoqarashni
shakllantirishda katta rol o‘ynaydi. Bu metodlar orqali bola faqat bilim emas,
balki ongli xulq-atvor egasi sifatida shakllanadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, oilada ekologik tarbiya uzluksiz va tizimli
yo‘lga qo‘yilsa, ekologik muammolarga befarq bo‘lmagan, tabiatni asrashni
shaxsiy burch deb biladigan, ekologik madaniyatga ega yosh avlodni voyaga
yetkazish mumkin. Shu bois, har bir oila bu borada mas’uliyatli yondashuvi bilan
jamiyatda barqaror ekologik madaniyatni shakllantirishga hissa qo‘shadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bolangizni bilasizmi: ommabop nashr/ Ahmadjon Xolmurodov
Abdumurod Tilavov. - Toshkent: Yangi asr avlodi, 2023. - 176 b.
2.
Жазосиз тарбия/Адем Гунеш. Таржимон Ж.Осмон. - Тошкент. Янги
аср авлоди, 2023. – 272 6.
3.
Даҳолар қандай улғаяди? Оммабоп нашр / Эрдинч Гуллу. Таржимон:
У.Адизова. Тошкент: Янги аср авлоди, 2024. – 240 б.
4.
Virtual dunyoda ota-onalik mashaqqati: ma'rifiy-ommabop nashr / Solih
Uyan. Tarjimon: Dilnoza Yusuvaliyeva. Toshkent Yangi asr avlodi, 2023. - 352 b.
5.
Men bilan o'ynaysizmi, ona/Ali Chankirili. Tarjimon: Dilnoza
YUSUVALIYEVA 2024.-240 b. Toshkent: Yangi asr avlodi,
6.
Бола эшитганини эмас, кўрганини қилади [Матн] / Жантен Кая;
таржимонлар: Саида Илҳомзода, Насиба Саноева. -Тошкент: Spectrum
Media Group, 2023. – 272 б.
7.
O'qituvchi, ota-ona, farzand: ma'rifiy-ommabop nashr /R. Andersen.
Tarjimon: S.Samandarova. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2024. 304 b.
