SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4
164
кенглик
ўзига
хос
хусусиятлари
билан
ажралиб
туришини
таъкидлаш
жоиз
.
Хусусан
,
демократик
давлатда
ирқи
,
миллати
,
дини
,
тили
,
ижтимоий
келиб
чиқиши
ва
бошқа
фарқловчи
белгиларидан
қатъи
назар
,
барча
фуқаролар
учун
қонун
асосида
тенг
ҳуқуқ
,
мажбурият
ва
имкониятлар
ҳуқуқий
кафо
-
латланади
.
Бундан
ташқари
,
давлатнинг
бағрикенг
муносабати
ҳар
бир
ин
-
сон
ва
ижтимоий
гуруҳнинг
иқтисодий
фаровонлиги
ва
ижтимоий
ривож
-
ланиши
учун
зарур
шарт
-
шароитларни
яратиш
,
шунингдек
,
турли
миллат
ва
дин
вакилларига
нисбатан
тоқатсизлик
,
ҳурматсизлик
ва
таҳқирлашларнинг
олдини
олишга
қаратилган
тизимли
ишларни
мунтазам
равишда
олиб
боришда
яққол
намоён
бўлади
.
Умуман
олганда
,
жамият
ҳаётининг
барча
соҳаларида
бағрикенгликни
барқарор
қилиш
,
энг
аввало
,
бу
борада
дунё
халқлари
маданияти
тарихидаги
тоқатлилик
,
дўстлик
,
ҳамжиҳатлик
,
муроса
,
ўзаро
фойдали
ҳамкорлик
каби
юксак
бағрикенглик
намуналари
акс
этган
бой
меросни
фундаментал
тадқиқ
этишга
бағишланган
илмий
ишларни
самарали
йўлга
қўйишни
тақозо
этади
.
ХУДАЙБЕРГАНОВ
РАВШАН
Кичик
илмий
ходим
,
ТошДШИ
ҳузуридаги
Абу
Райҳон
Беруний
номидаги
ШҚМ
Мирзо
Бедил
“
Нукот
”
асарида
фалсафий
масалаларнинг
баъзи
жиҳатлари
Аннотация
.
Мақола
Ўрта
О
сиё
халқлари
ижтимоий
-
фалсафий
қарашларига
ижобий
таъсир
ўтказган
аллома
Мирзо
Бедилнинг
66
нукотдан
иборат
асари
таҳлилига
бағишланган
.
Асардаги
баъзи
ҳикматлар
эса
,
ўзига
хослиги
билан
муал
-
лиф
фалсафий
қарашларининг
қанчалар
аҳамиятли
эканини
кўрсатиб
берди
.
Таянч
сўз
ва
иборалар
:
Мирзо
Бедил
,
Нукот
,
ҳикматлар
,
фалсафий
қараш
,
Ўрта
О
сиё
.
Аннотация
.
Данная
статья
посвящена
анализу
сочинения
Мирзы
Бедилья
сос
-
тоящего
из
66
нукатов
,
взгляды
которого
оказали
большое
положительное
влияние
на
общественно
-
философскую
мысль
народов
Средней
Азии
.
А
ннекоторые
остроумные
высказывания
автора
говорят
о
ценности
его
философских
взглядов
.
Опорные
слова
и
выражения
:
Мирза
Бедиль
,
Нукат
,
остроумные
замечания
,
философский
взгляд
,
Средняя
Азия
.
Abstract.
The article is dedicated to study the work of the great scholar Mirza Bedil,
which consists of 66 nukat. The author’s convictions had big positive influence to the
social-philosophical view of Central Asian nations. Some wisdoms of the author shows,
the particular value of his philosophical view.
Keywords and expressions:
Mirza Bedil, Nukat, witty sayings, philosophical view,
Central Asia.
SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4
165
XVIII
асрнинг
машҳур
адиби
,
мутасаввиф
шоири
,
файласуфи
ﺪﺒﻋ
ازﺮﯿﻣ
ل
ﺪ
ﯿﺑ
ردﺎﻘﻟا
Мирзо
Абдулқодир
Бедилнинг
(1644–1721)
бутун
ҳаёти
ва
ижоди
Ҳиндистонда
кечган
.
Унинг
фалсафий
қарашлари
нафақат
Ҳиндистонда
,
балки
Ўрта
Осиё
ва
Эрон
халқларининг
маънавий
ҳаётига
ҳам
ўзининг
ижобий
таъсирини
кўрсатган
.
Бедилни
Туркистонда
“
Абулмаъоний
”
(“
Маънолар
отаси
”)
деган
ном
билан
аташган
.
Унинг
китобларини
ўқиб
берувчилар
“
бедилхонлар
”
дейилган
.
Бедил
фалсафий
қарашларининг
айнан
қайси
жиҳатлари
Ўрта
Осиё
халқ
-
лари
томонидан
қабул
қилингани
масаласи
эса
ҳали
етарлича
ўрганилмаган
соҳалардан
бўлиб
қолмоқда
.
Хусусан
,
Бедил
ижодидан
“
Нукот
” (“
Ҳикматли
сўзлар
”)
асари
ҳам
кам
ўрганилган
мавзулардандир
.
Биргина
Тошкент
давлат
шарқшунослик
институти
ҳузуридаги
Абу
Райҳон
Беруний
номидаги
Шарқ
қўлёзмалари
маркази
фондининг
ўзида
“
Нукот
”
асарининг
XVIII–XX
асрларда
кўчирилган
қўлёзмаларидан
100
га
яқин
, XIX–
ХХ
асрларда
тош
-
босма
китобларнинг
нафақат
минтақада
,
шу
билан
бир
қаторда
Ҳиндистонда
чоп
этилган
нашрларидан
50
га
яқин
нусхаси
сақланади
.
Бу
Бедил
қараш
-
ларининг
Ўрта
Осиёда
қанчалар
оммалашганига
далолат
қилади
.
Бедил
“
Нукот
”
асарида
муаллиф
ўз
таълимотининг
асосларини
жуда
қисқа
равишда
баён
қилган
.
Хусусан
,
Иброҳим
Мўминов
“
Нукот
”
борасида
“
жуда
ҳам
муҳим
фалсафий
асар
”
деб
баҳо
берган
1
.
Мирзо
Абдулқодир
Бедилнинг
“
Нукот
”
асари
форс
тилида
ёзилган
бўлиб
,
унда
насрдаги
ҳикматлар
ораси
назмий
ғазал
,
рубоий
ва
бошқа
жанрдаги
шеърлар
,
баъзан
турли
ҳикоялар
билан
тўлдирилган
.
Умуман
олганда
,
асар
66
ҳикматдан
ташкил
топган
.
Асар
билан
танишар
эканмиз
,
унда
муаллифнинг
баён
услуби
юксак
бадиий
эканига
ва
бир
ҳикматнинг
ўзида
бир
қанча
маъноларни
жамлаб
берганига
гувоҳ
бўламиз
.
Бунга
олимнинг
қуйидаги
ҳикматини
мисол
кел
-
тиришимиз
мумкин
. “
Мажоз
,
яъни
олам
ақлий
назарияга
кўра
якуний
тасав
-
вур
қилинадики
, [
ёнғоқ
]
уруғи
ҳақиқатнинг
бир
қисми
эмас
. [
Чунки
]
ниҳол
ҳолида
уруғни
умуман
билиб
бўлмайди
.
Худди
шунингдек
,
кўз
[
ёнғоқ
уруғ
ҳолида
бўлганида
унинг
]
шохи
ва
баргини
ҳеч
ажрата
олмагани
каби
”
2
.
Бу
ўринда
Бедил
ажойиб
сўз
ўйинини
амалга
оширади
.
Бунинг
учун
“
мажоз
”
сўзидан
фойдаланади
. “
Мажоз
”
сўзи
бир
неча
маънога
эга
бўлиб
,
унда
“
истиора
” (
метафора
)
3
ва
“
ёнғоқзор
”
маънолари
ҳам
бор
4
.
Ҳикматнинг
биринчи
метафора
маъносидан
фойдаланиб
унга
изоҳ
беради
ва
қоидани
шарҳлаш
учун
кейинги
ёнғоқ
маъносини
ҳам
ҳикматга
жамлаб
юборади
.
1
Мўминов
И
.
Мирза
Бедилнинг
фалсафий
қарашлари
.
Ўзбекистон
ССР
Фанлар
академияси
нашриёти
. –
Т
., 1958. 36-
б
.
2
ل
ﺪ
ﯿﺑ
.
تﺎ
ﻜ
ﻧ
.
راﻮﺸ
ﻛ
لﻮﻧ
.
ﻮﻨ
ﮭﻜ
ﻟ
.
ص
-
3
(
Нукот
).
3
Истиора
(
араб
. –
қарзга
олиш
),
метафора
–
бадиий
тасвир
воситаси
,
кўчим
.
Истиора
икки
нарса
ўртасидаги
ўхшашликка
асосланади
.
У
ўхшатилган
ва
ўхшаган
унсурлардангина
таш
-
кил
топади
.
Қараннг
:
Ўзбекистон
миллий
энциклопедияси
.
Ж
. 4. –
Т
., 2003. 276-
б
. (
ЎзМЭ
)
4
Ан
-
На
`
йм
.
Арабча
-
ўзбекча
луғат
.
Абдулла
Қ
одирий
номидаги
халқ
мероси
нашриёти
. –
Т
.,
2003. 149-
б
.
SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4
166
Бедил
ўз
асарини
“
агар
пайғамбарликни
инкор
қилгувчи
бўлмасанг
,
жазава
1
хатари
бор
ҳолда
менинг
олдимга
тиз
чўкиб
келмагин
.
Барқ
урган
иймонинг
бўлса
,
ахлоқсиз
томонга
кўз
ташлама
”
2
жумласи
билан
бошлайди
.
Асарнинг
биринчи
жумласиданоқ
муаллиф
ўзининг
қайси
қарашлари
китобида
устувор
аҳамият
касб
этишини
намоён
қилади
.
Бунга
кўра
,
асарда
ислом
дини
,
хусусан
,
тасаввуфий
қарашлар
билан
бир
қаторда
одоб
-
ахлоқ
,
яъни
этика
масаласи
алоҳида
ажратиб
кўрсатилмоқда
.
Бедилнинг
мусулмон
олими
сифатида
фалсафий
қарашлари
борасида
тўхталиб
ўтадиган
бўлсак
,
бу
мавзуга
доир
қатор
ҳикматларни
китобида
келтирган
.
Улардан
баъзиларини
кўриб
чиқамиз
.
Асардаги
бир
ҳикмат
ти
-
рикчилик
талаб
қилишга
бағишланган
.
У
ислом
динидаги
қазо
ва
қадар
(
инсон
иродаси
эркинлигига
оид
қараш
)
масаласи
билан
уйғунлашиб
кетади
.
Бедилга
кўра
,
ризқ
топиш
фақатгина
инсоннинг
ўзига
боғлиқ
бўлмай
,
ғайб
3
олами
билан
боғлангани
айтилади
.
Унинг
фикрича
,
ғайб
олами
га
ишониш
-
лик
инсонни
қашшоқликдан
сақлаб
қолади
.
Ишонмаган
одамни
гуноҳкор
санаб
,
уни
умидсизлик
чулғаб
олишини
айтади
4
.
Бу
ерда
шахснинг
ўз
ихтиё
-
рини
бутунлай
ғайб
олами
га
топширишлик
назарда
тутилмаган
.
Бедил
инсонга
ихтиёр
қолдирмоқда
.
Ўз
замонасида
кенг
тарқалган
тарки
дунё
5
қилиб
дарвешлик
да
6
ҳаёт
кечиришни
маъқулламайди
.
Ғ
айб
олами
дан
бутун
-
лай
узилиб
ҳам
кетмайди
.
Демак
,
тирикчилик
ташвиши
ҳаётнинг
асосий
мақсади
эмас
,
унинг
бир
воситаси
экан
.
Бунга
файласуфнинг
кейинги
ҳикмати
далолат
қилмоқда
.
Бедил
жисм
,
ақл
ва
руҳ
7
ҳақидаги
фалсафий
тушунчаларини
ҳам
ўзига
хос
усулда
ёритган
.
Файласуф
бу
тушунчалар
маъносини
келтириб
ўтирмайди
,
балки
бевосита
ҳар
бирининг
асл
мақсади
ҳақида
тўхталади
.
Унга
кўра
,
инсон
жисм
қувватини
ибодатга
сарфлаш
,
ақл
қувватини
илм
ва
ҳикматни
қўлга
киритиш
ҳамда
руҳ
қувватини
ваҳдат
сифатига
кўтарилиш
учун
йўнал
-
тириши
керак
.
Шу
тариқа
инсон
ўз
вазифасининг
олий
даражасига
етиша
олади
.
Айнан
шу
қувватлар
бўлмас
экан
,
мазкур
уч
тушунча
ўзининг
ҳақиқий
1
Жазава
–
кучли
асаб
қўзғалиши
,
ўз
хатти
-
ҳаракатларини
назорат
қилолмай
қолиш
,
хаёлот
ва
воқелик
ўртасидаги
мувозанатнинг
йўқолиши
натижасида
юзага
келадиган
ҳолат
.
ЎзМЭ
.
Ж
. 3. –
Т
., 2002. 524-
б
.
2
Нукот
. 2-
б
.
3
Ғайб
(
араб
. –
инсондан
ғойиб
нарсалар
) –
инсон
сезги
аъзолари
билан
ҳис
эта
олмайдиган
,
билиш
имконлари
билан
идрок
эта
олмайдиган
ҳодисалар
.
Ислом
энциклопедияси
. –
Т
.,
2004. 300-
б
. (
ИЭ
)
4
Нукот
. 3-
б
.
5
Таркидунёчилик
–
одамлардан
,
ташқи
дунёдан
,
шунингдек
,
жамият
ва
оиладан
ажралиб
яшаш
,
кимсасиз
жойларга
бош
олиб
кетиш
,
дарбадарликда
ҳаёт
кечириш
. 223-
б
. (
ИЭ
)
6
Дарвиш
,
қаландар
(
араб
.
фақир
) –
тасаввуфдаги
асосий
маъноси
ихтиёрий
фақирлик
ва
озга
қаноат
қилиш
.
Ислам
.
Энциклопедический
словар
ь
. –
М
.:
Наука
, 1991. –
С
. 56;
Дарвиш
,
қаландар
(
форс
. –
туркча
–
қашшоқ
,
камбағал
;
араб
.
фақир
) –
ўзини
Аллоҳ
йўлида
хизмат
қилишга
бағишлаган
ва
ўзини
ўзи
камолотга
етиштириш
йўлига
кирган
инсон
. 69-
б
. (
ИЭ
)
7
Руҳ
(
араб
. –
жон
) –
диний
тушунчага
кўра
,
киши
ҳаётида
у
билан
бирга
,
вафотидан
кейин
эса
,
танадан
чиқиб
абадий
қоладиган
кўзга
кўринмас
нарса
. 200-
б
. (
ИЭ
)
SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4
167
мақсадидан
четлашишини
айтиб
ўтади
. “
Жисм
фақат
тирикчилик
пайида
бўлиб
,
ибодат
завқини
топа
олмайди
.
Ақл
ҳам
тирикчилик
иши
билан
машғул
бўлиб
,
ҳикмат
илмини
қўлга
киритишликдан
маҳрум
бўлади
.
Буларнинг
таъсирида
руҳ
ҳам
жамият
манзили
боши
томон
қайтади
”
1
.
Одоб
-
ахлоқ
масаласи
“
Нукот
”
асарининг
бош
мавзуларидан
эканини
асарнинг
бошидаги
2–3
ҳикматларни
шу
мавзуга
бағишлангани
ҳам
кўр
-
сатиб
турибди
.
Биринчиси
ҳикматда
“
Ё
мон
сўзловчилар
билан
ошно
бўл
-
магин
,
токи
у
яхши
одамларга
бегонадир
.
Ойнанинг
орқа
тарафига
юзла
-
нувчи
бўлмагин
,
токи
ўз
шаклингни
тескари
кўрмайсан
”
2
.
Кейингисида
“
Инсон
табиатида
ёвузлик
ва
душманликка
мойилликни
кўрсанг
,
билгин
-
ки
,
у
улуғларнинг
суҳбатини
топмаган
.
Унинг
ёвуз
табиатидан
одоб
дури
нур
сочмайди
”
3
.
Юқоридаги
ҳикматлардан
,
Бедилнинг
бу
борада
қандай
фикрда
экани
аниқ
кўриниб
турибди
.
Бедил
бирор
ҳикматни
айтар
экан
,
унинг
тушунилиши
осон
бўлиши
учун
ё
табиатдан
,
ё
ҳаётдан
бирор
мисолни
қўшиб
келтиради
.
Хусусан
, “
Ойна
”
мисо
-
лини
“
Нукот
”
асарининг
кўпгина
ҳикматларида
қўллаганини
кўрамиз
.
Мисол
учун
суфийликдаги
риёзат
4
билан
боғлиқ
ҳикматни
кўришимиз
мумкин
.
“
Риёзат
ички
хотиржамликка
ўртачалик
шарти
билан
олиб
келади
.
Қ
ув
-
ватдаги
ожизлик
комилликка
интилишда
ҳаддан
ошишлик
билан
келиб
чиқади
.
Бундан
мурод
фосид
яроқсиз
моддаларни
ислоҳга
олиб
келишдир
.
Соғлом
аъзоларни
ҳам
фосид
яроқсиз
қилишлик
эмас
.
Бу
ерда
[
мақсад
]
идеал
табиатни
тозалашдир
.
Ойнани
сайқал
бераверишлик
билан
яроқсиз
қилиб
қўйиш
эмас
.
Асл
қийматини
билгувчининг
амрига
биноан
набийлар
-
дан
бирор
вужудини
ҳеч
кимса
машаққатли
риёзат
билан
тиклай
олмаган
.
Фақатгина
мизож
ни
тузатиш
ва
уйқусизлик
орқали
[
тиклаган
].
Қ
уёш
ҳам
фақатгина
эҳтиёж
зарурати
миқдорида
порлайди
”
5
.
Бедил
қарашларида
меъёр
муҳим
ўрин
тутишини
юқоридаги
ҳикматдан
ҳам
билиб
олиш
қийин
эмас
.
Комилликка
эришиш
йўлида
ҳаддан
зиёд
уриниш
,
ўзининг
жисмоний
ва
маънавий
имкониятларини
ҳисобга
олмаслик
натижасида
таназзулга
учраш
мумкин
.
Бедил
таъкидлаганидек
, “[
мақсад
]
ойнага
сайқал
бераверишлик
билан
уни
яроқсиз
қилиб
қўйиш
эмас
”.
Файласуфга
кўра
,
меъёр
“
фақатгина
мизож
ни
тузатиш
ва
уйқусизлик
”
дан
иборат
.
Ҳар
бир
сўзида
бир
қанча
маъноларни
жамлаб
ижод
қилган
файласуф
Бедил
мизож
6
масаласида
ҳам
шундай
йўл
тутади
. “
Мизожни
тузатиш
”
деганда
унинг
ҳам
жисмоний
маъносини
,
ҳам
руҳий
ҳолатини
инобатга
олганини
кўрамиз
.
Юқоридаги
ҳикматда
ботиний
ҳолат
(
ички
ҳолат
)
ҳақида
1
Ўша
асар
. 10-
б
.
2
Нукот
. 3-
б
.
3
Ўша
жойда
.
4
Риёзат
(
араб
. – “
қийналиш
”, “
машаққатланиш
”) –
тасаввуфда
тариқатнинг
асосий
шарт
-
ларидан
бири
.
Дарвиш
,
мурид
,
суфийнинг
ўз
истагидан
ўзини
тийиб
,
бу
йўлда
қийналиши
,
машаққат
чекиши
,
азоб
-
уқубатларга
чидаши
. 198-
б
. (
ИЭ
)
5
Нукот
. 12-
б
.
6
Мизож
–
табиат
,
руҳий
ҳолат
,
тан
тузилиши
.
Ан
-
На
`
йм
.
Арабча
-
ўзбекча
луғат
. –
Т
.:
Абдулла
Қ
одирий
номидаги
халқ
мероси
нашриёти
, 2003. 782-
б
.
SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4
168
гапира
туриб
, “
аъзоларни
тузатиш
”
га
ўтиб
кетади
.
Демак
,
Бедил
фикрига
кўра
,
меъёр
инсоннинг
ҳам
руҳий
,
ҳам
жисмоний
соғлом
бўлиб
,
риёзат
чекишда
буларнинг
ҳеч
бирига
зиён
етказиб
қўймаслиги
шарт
қилинади
.
Ҳар
бир
инсоннинг
маъанавий
ва
жисмоний
имкониятларидан
келиб
чиққан
ҳолда
индивидуал
белгиланади
. “
Уйқусизлик
” –
мусулмон
олимлари
учун
одатий
ҳол
бўлиб
,
улар
кечалари
илм
ўрганиш
ва
ибодат
билан
машғул
бўлишгани
,
кундузлари
таҳсил
бериш
ва
тирикчилик
пайида
жамият
билан
бирга
яшашгани
тарихдан
яхши
маълум
.
Бедил
инсоннинг
ҳаётдаги
ихтиёрига
катта
ўрин
берган
.
Бир
ҳикматида
“
Оёқ
-
қўлсиз
бўлишлик
ҳам
тирикликдир
...
Уй
-
жойсиз
бўлишлик
кишининг
беҳурмат
бўлишлигига
яна
бир
сабабдир
”
1
дейди
.
Демак
,
инсоннинг
ҳар
қандай
вазиятда
ҳам
ҳаётдан
воз
кечмаслиги
керак
,
ҳаттоки
унинг
оёқ
ва
қўли
бўлмаса
ҳам
.
У
ҳаётга
интилиши
,
дунё
нематларидан
баҳраманд
бў
-
лиши
,
шу
билан
жамиятда
ўз
ўрнини
топиши
лозим
.
Инсон
ижтимоий
мавжудот
экан
,
у
жамият
билан
бирга
бўлиши
,
унинг
қувонч
ва
ташвишларига
шерик
бўлиши
,
инсонпарвар
бўлиши
,
касб
-
ҳунар
қилиши
ва
ҳаёт
учун
зарур
воситалардан
баҳраманд
бўлиши
,
шу
билан
бир
қаторда
жамиятда
ҳурматли
инсонлардан
бўлиши
шарт
.
Шундай
йўл
тутмас
экан
,
тарки
дунё
қилар
экан
,
у
жамиятда
ўз
ўрнини
ва
ён
атрофдагиларнинг
ўзига
нисбатан
ҳурматини
йўқотади
.
Биргина
уй
-
жойининг
йўқлиги
инсонни
жамиятдан
ажратиб
қўядиган
ҳолатлардан
экан
.
Юқоридаги
ҳикматда
ваҳдат
масаласи
ва
“
Нукот
”
даги
бошқа
ҳикматлар
орқали
Бедилнинг
пантеистик
2
қараш
вакили
бўлгани
маълум
бўлади
.
Фанда
Бедил
пантеистик
ёндашувида
ваҳдати
мавжуд
тарафдори
деб
қаралади
3
.
Шу
ўринда
мусулмон
Шарқи
фалсафасидаги
ваҳдати
вужуд
(
жисмоний
бирлик
)
ва
“
ваҳдати
мавжуд
” (
мавжудот
бирлиги
)
таълимотининг
инсон
қан
-
дай
ҳаёт
кечириши
лозимлиги
масаласига
замонавий
фанда
баҳо
бери
-
лишига
тўхталиб
ўтиш
зарурати
сезилади
.
Ваҳдати
вужуд
–
абадий
ягона
Аллоҳгина
бор
деб
ҳисобловчи
пан
-
теистик
таълимот
.
Бу
таълимотга
кўра
,
жисмоний
олам
,
предметлар
дунёси
ҳақиқий
эмас
,
ҳақиқат
фақат
Аллоҳда
мужассамланган
,
моддий
олам
Аллоҳнинг
нури
,
шуъласидир
.
Ваҳдати
мавжуд
–
Аллоҳ
билан
бирга
ягона
моддий
олам
бор
деб
ҳисоблайдиган
таълимот
.
Бу
таълимот
тарафдорлари
табиатнинг
абадий
-
лигини
тан
оладилар
.
Аллоҳ
оламнинг
ўзида
,
унга
сингиб
кетган
деб
қарайдилар
.
Ваҳдати
мавжуд
да
одам
бу
дунёдан
воз
кечмай
,
тарки
дунё
қилмай
яшашга
интилиши
керак
деган
фикрни
олға
сурадилар
4
.
Иброҳим
Мўминов
ҳам
бу
масалага
қуйидагича
изоҳ
беради
.
Унга
кўра
“
В
аҳдати
вужуд
идеялари
суфий
мистикларнинг
қарашлари
билан
ҳамоҳанг
-
1
Нукот
. 6-
б
.
2
Пантеизм
(
пан
...
ва
юн
. Theos –
худо
) –
худо
билан
табиат
бир
нарса
,
улар
бир
бутунни
ташкил
қилади
деб
ҳисобловчи
диний
ва
фалсафий
таълимот
.
ЎзМЭ
.
Ж
. 6. 670-
б
.
3
ЎзМЭ
.
Ж
. 2. 404-
б
.;
Мўминов
И
.
Мирзо
Бедилнинг
фалсафий
қарашлари
. 38-
б
.
4
ЎзМЭ
.
Ж
. 2. 404-
б
.
SHARQSHUNOSLIK / ВОСТОКОВЕДЕНИЕ / ORIENTAL STUDIES 2015, № 4
169
дир
:
уларнинг
айтишича
,
жисмоний
олам
,
нарсалар
дунёси
ҳақиқий
эмас
,
ҳақиқат
худода
мужассам
этилган
,
шундай
экан
,
бундан
ана
шу
реал
оламга
,
жисмоний
дунёга
нафрат
билан
қараш
зарурияти
мантиқий
равишда
келиб
чиқади
”
1
. “
В
аҳдати
мавжуд
гуруҳидаги
пантеистлар
табиатнинг
абадий
-
лигини
,
унинг
ҳеч
ким
томонидан
яратилмаганлигини
тан
оладилар
,
материя
билан
руҳнинг
бирлигига
ишонадилар
,
худони
оламнинг
ўзида
деб
қарай
-
дилар
,
билимли
бўлишга
,
меҳнат
қилишга
даъват
қиладилар
.
Демак
,
Шарқ
шоирлари
ва
мутафаккирларининг
дунёқарашларида
муҳим
рол
ь
ўйнаган
масала
–
бу
дунёда
яшашга
интилиш
керакми
ёки
ундан
воз
кечиш
керакми
,
тарки
дунё
қилиш
керакми
деган
саволга
ваҳдати
мавжуд
намояндалари
ижобий
жавоб
берадилар
”
2
.
Бедилнинг
жисм
,
ақл
ва
руҳ
ҳақида
айтган
ҳикматида
асосий
мақсад
“
ваҳдат
сифатига
кўтарилиши
”
билан
ўзининг
маъносига
кўра
ваҳдати
вужуд
га
кўпроқ
мос
тушишини
кўрамиз
.
Қ
олаверса
,
Бедил
қарашларида
ваҳдати
мавжуд
таълимотига
кўра
,
билимли
бўлишга
,
меҳнат
қилишга
даъ
-
ват
қилгани
билан
олий
З
от
ни
ҳам
инкор
этмайди
.
Юсуф
Ҳамадоний
(1048–
1141),
Аҳмад
Яссавий
(
ваф
. 1166),
Абдухолиқ
Ғиждувоний
(1103–1179)
қа
-
рашларини
омухта
этган
,
уларга
янги
руҳ
берган
мистик
суфий
бўлган
Хожа
Баҳоуддин
Нақшбанднинг
(1318–1389) “
Дил
баёру
,
даст
бакор
” (“
Кўнгил
худода
бўлсин
-
у
,
қўл
иш
билан
банд
бўлсин
”)
таълимоти
ҳам
юқоридаги
изоҳга
тўлиқ
мос
тушмайди
.
Бу
масала
алоҳида
тадқиқот
талаб
қилиб
,
унда
ваҳдати
вужуд
ва
ваҳдати
мавжуд
таълимоти
вакилларида
материя
,
руҳ
ва
худо
тушунчаларидан
келиб
чиққан
ҳолда
инсоннинг
ҳаётдаги
вазифаси
масаласига
қарашларини
алоҳида
ўрганиш
талаб
этилади
.
Юқорида
кўриб
ўтилган
бир
нечта
ҳикматнинг
ўзидан
шуни
хулоса
қилиб
айтиш
мумкинки
,
Мирзо
Бедилнинг
“
Нукот
”
асари
муаллиф
ижтимоий
-
фал
-
сафий
қарашларининг
мухтасар
шаклидир
.
Асарда
катта
эътибор
одоб
-
ахлоқ
,
илм
-
маърифат
ва
жамиятда
халқпарварлик
тарғиботига
,
инсоннинг
ҳам
жисми
,
ҳам
маънавиятига
мос
келмайдиган
қарашларни
қоралашга
қаратилган
.
Мирзо
Бедил
ижодини
,
хусусан
, “
Нукот
”
асарини
ўрганиш
ва
кенг
жа
-
моатчиликка
маълум
қилиш
бугунги
кунда
амалга
оширилиши
керак
бўлган
муҳим
вазифалардан
бўлиб
қолмоқда
.
Кўриб
ўтганимиздек
,
Бедил
қарашлари
бир
неча
аср
давомида
халқимиз
томонидан
қабул
қилинган
ва
маънавий
-
маърифий
ҳаётида
катта
ўрин
тут
-
ган
.
Бедил
ижодини
ўрганиш
бугунги
кунда
ташқаридан
кириб
келаётган
ёт
ғояларга
ҳам
қарши
туришликда
олиб
борилган
муносиб
ишлардан
бири
бўлиши
,
шубҳасиз
.
1
И
.
Мўминов
.
Мирзо
Бедилнинг
фалсафий
қарашлари
. 39-
б
.
2
Ўша
жойда
.
Яна
қаранг
:
Социал
ь
но
-
утопические
идеи
в
Средней
Азии
. –
Т
.:
Фан
, 1983. –
С
. 83;
Хайруллаев
М
.
Фараби
. –
Т
.:
Ўзбекистон
, 1975. –
С
. 142–143;
Ислам
.
Энциклопедический
словар
ь
. –
М
.:
Наука
, 1991. –
С
. 49.
