ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1120
QARAQALPAQ XALQINIŃ MILLIY MÁDENIYATI, FOLKLORI
Nawrızbaeva Xanzada
Maxamatdinova Lola
Qaraqalpaqstan Respublikası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15716034
Anotatsiya.
Bul maqalada Qaraqalpaq xalqınıń milliy mádeniyatı, folklorı jáneda milliy
muzika haqqında sóz etilgen.
Gilt só
zler:
folklor, muziyka, duwtar, mádeniyat, kórkem
-
óner.
NATIONAL CULTURE, FOLKLORE OF THE KARAKALPAK PEOPLE
Annotation.
This article discusses the national culture, folklore of the Karakalpak
people, especially national music.
Keywords:
folklore, music, literature, culture, art.
НАЦИОНАЛЬНАЯ КУЛЬТУРА, ФОЛЬКЛОР КАРАКАЛПАКСКОГО НАРОДА
Аннотация.
В статье рассматривается национальная культура, фольклор
каракалпакского народа, в особенности национальная музыка.
Ключевые слова:
фольклор, музыка, литература, культура, искусство.
Qaraqalpaq xal
ı
q qosiqlari aytil
ǵ
anda
ó
zine say nama
ǵ
a salinip aytiladi.
Aqil-n
á
siyat qosiqlari yaki termeler xaliq qosiqlarini
ń
belgili bir t
ú
rin qurap turadi. Bul
qosiqlarda adam
ǵ
a b
á
rinende burin aqil aytip, n
á
siyat berip babalarimizdi
ń á
sirler boyi topla
ǵ
an
t
á
jriybesin, minez qulqin k
ó
rsetedi.
Jiraw baqsilar aytqan qosiqlar jas
á
wladti, t
á
rbiyalawda
ú
lkne
á
hmiyetke iye bol
ǵ
an.
Termeler aqil n
á
siyat qosiqlar
Á.
T
á
jimuratovti
ń
aytiwi boyinsha filosofiyaliq m
á
nisine iyeligin
bildiredi. Xalqimiz bul qosiqlardan estetik zawiq aladi. Siyasiy j
á
mietlik
á
dep ikramliq, t
á
rbiya,
d
ú
n`ya
ǵ
a progresiv demokratiyaliq k
ó
z qarasta boliw
ǵ
a
ú
lken t
á
sirin k
ó
rsetken.
Misali`
Bir degende ne jaman,
Bilimsiz ósken ul jaman,
Ekilenshiden ne jaman
Erkelep ósken qiz jaman.
Úshlenshiden ne jaman
Úshliksiz pishken ton jaman
Tórtlenshiden ne jaman,
Tórde otirǵan Tóre biy,
Terisin buzsa sol jaman,
Beslenshiden ne jaman,
Bes waqitli bes namaz,
Qaza qilsa sol jaman,
Bilegimde kúshim bar,
Batirman dep maqtanba,
Baxit qondi basima,
Úlkeydim dep maqtanba
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1121
Dúnya jiyip úyińe
Kórkeydim dep maqtanba
Kóp maqtanǵan bolmaydi
Sózdiń durisin aytqanda
Aqil násiyat qosiqlariniń baqsi jolina aytilatǵin variantlari da júdá kóp ushrasadi. Olarǵa
tómendegi qosiqlar misal bola
aladi.
Qaraqalpaq shayiri Ájiniyaz tárepinen jazilǵan «Megzer» qosiǵi xaliq namasi, «Bes
perde» ge salinip aytiladi. Qosiq tiykarinan aqil
-
násiyattan ibarat bolip, tárbiyaliq áhmiyeti júdá
kúshli qosiqlardan bolip esaplanadi.
Xalayiqlar oylap qara
Tatiwlasar kem kem ara
Dus bolsańiz yaqshi yara
Wómiriń Gúlistanǵa megzer
Abadandur ońli soliń
Jetedi hár jerge qoliń
Bolsa jedeli márt uliń
Kewliń bálent tawǵa megzer
Bul qatarlardan ańlawimizǵa boladi, xalqimiz ázelden tataiwliqti dosliqti birinshi orinǵa
qoyip kelgen, abadan turmis, gúlistan ómir, xalqimizdiń ázeliy ármanlarinan esaplanadi. Bul
qosiq baqsilarimiz tárepinen júdá súyip atqariladi hám bul qosiqti úyreniw ańsat.
Kúnxoja shayir sózine «Bes perde» namasina atqarilatuǵin «Nege kerek» qosiǵi
da
tiykarinan tárbiyaliq áhmiyetke iye. Wómir boyi ádillik kórmegen xaliq ádillik kúsep jasaydi.
Misali`
Eki jaqti teń kórmese
Tuwri ádillik bermese
Xaliq penen oynap kúlmese
Kát qudalar nege kerek
Degen qatarlar arqali, bul qosiq adamlardi ádil boliwǵa shaqiradi.
Gúldey bolip jaynamasa,
Búlbil bolip sayramasa,
Quwanisip oynamasa
Bul ómirler nege kerek.
Wómirdiń qiziqli hám mazmunli bolip ótiwini, hámmede qáleydi. Bul qosiqtiń aytiliwi
baǵdari «Megzer» qosiǵi menen birdey.
Watandi súyiwge oǵan xizmet etiwge xalqimiz ázelden, áwladlarǵa násiyatlap kelgen,
watanniń kelbeti oniń bay tábiyati, onda jasawshi insanlardiń táriypi arqali qosiqlar bárhulla
xaliqti ruwhlandirip kelgen. A.Musaev sózine «Táriyp» qosiǵi qaraqalpaq xaliq namalari «láy
-
láy» hámde «Ne daǵi dos» namasina salinip baqsilar tápeinen súyip atqarilip kelmekte. Házirgi
kúnde bul qosiq ayirim jas baqsilarimizdiń giminine aylanbaqta.
Arjaq berjaq bolip eki san bolǵan,
Bólim bólim erler Qarqalpaqta
Úyrek uship ǵanqildasip ǵaz qonǵan
Aydin aydin kóller Qaraqalpaqta
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 6 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1122
Shárwalari kóship ataw jaylaǵan
Biye sawip qatar qulin baylaǵan
Qulan kiyikleriń sekirip oynaǵan
Qiya qiya shóller qaraqalpaqta
Qizlari bar qiya qiya qaslari
Iynin jabar órim órim shashlari
Shash bawinda hinji gáwhar taslari
Perizattay qizlar Qaraqalpaqtiń
Ǵárip aytar ótti neshe jáhángir
Hár kim elin jaman demes jaqsi der
Mir Alisher Jiyrenshege taqabbil
Ataqli shayirlar qaraqalpaqta
«Bes perde» namasina Maqtum quli sózine, «Miymandur» qosiǵida mánisi jaǵinan aqil
násiyat qosiqlari, qatarina kiredi.
Qaraqas astinda badam qabaǵiń
Kiprigińniń túgi kózge miymandur
Kelgennen qizǵanba pisken tamaǵiń
Nanǵa mútáj emes Sizge miymandur.
Xalqimizda miymandosliq páziyleti, qádirlenip klegen. «Hár bir úyge kelgen qonaq
-
nesebesi menen keledi»
-
degen danaliq gáp bar.
Maqtumquli aytqil duwri sózińdi
Siz bizlik siylasiq qaldi izińde
Kim bop jasasańda jerdiń júzinde
Adam bir bes kúnlik duzǵa miymandur
Bul qatarlar arqali hátte adamniń ózi de, bul bes kúnlik dún`yaǵa miyman ekenligi, waqti
kelip kim boliwina qaramastan bul dún`yadan ótetuǵinliǵi haqqinda sóz etiledi.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Karimov I.A. Ozod va obod vatan, erkin va faravon hayot bizning bosh maqsadimiz 8-
tom T. «Uzbekiston», 2000.
2.
Abdullaeva U. «Baxıtlı balalıq» T. «Yangi asr avlodi», 2005.
3.
Amaniyazov G`. Kelin` birge qosıq aytayıq N.Bilim
-1994.
4.
Omanullaev D., Nurmatov Q. «Umumiy urto ta`limninig davlat ta`lim standarti va uquv
dasturi» T.1999 y.
5.
Omanullaev D. «Umumiy ta`lim maktablari uchun musiqa dasturlari» T.1992 j.
6.
Karmiov I. «Kadrlar tayarlaw boyinsha milliy bag’darlama» T.1997j.
7.
Du’ysenova T., S.Kenjebaeva «Mekteplerde muzikaliq ta’rbiya». «bilim» 2003j.
