322
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
O‘ZBEK ADABIYOTIDA AYOL OBRAZI TALQINLARI
Jabborova Munisa Shuhratovna
TISU talabasi.
Norkulova Shaxnoza Tulkinovna
TISU dotsenti (PhD) Termez (Uzbekistan).
shaxnoza_norkulova@tues.uz
ORCID: 0009-0008-7546-7613
https://doi.org/10.5281/zenodo.17171437
Annotatsiya.
Ushbu maqola o‘zbek adabiyotida ayol obrazining badiiy talqinlariga
bag‘ishlanadi. Adabiyot xalq ma’naviyatining oynasi bo‘lib, unda insoniy qadriyatlar, ijtimoiy
hayot va ruhiy jarayonlar o‘z aksini topadi. Ayol mehr
-muhabbat, sadoqat va fidoyilik timsoli
sifatida badiiy ijodda alohida o‘rin egallashi kabi masalalar Oybek, Zulfiya Isroilova, Saida
Zunnunova, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor va boshqa ijodkorlar asarlari misolida
yoritilib berilgan.
Kalit so`zlar
: Ayol obrazi, “Navoiy” romani, ma’naviy va ruhiy jarayonlar, milliy
qadriyatlar, fidoyilik, millatni ulug`lash, sabr-toqat.
Oybek o‘z asarlarida ayol obraziga yuksak baho berib, uni jamiyat taraqqiyotidagi faol
ishtirokchi sifatida tasvirlaydi. Xususan, “Navoiy” romanida Gavharshod begim obrazi
donishmand, zukko va davlat ishlarida faol ayol sifatida gavdalanadi. Bu obraz orqali Oybek
ayolning siyosiy, ma’naviy va madaniy hayotdagi o‘rnini ko‘rsatadi. Bundan tashqari,
Oybekning “Qutlug‘ qon” romanida Dilbar obrazi o‘zbek qizining sof muhabbati, sadoqati va
ijtimoiy tengsizlik qurboni sifatida gavdalanadi.
U orqali yozuvchi o‘z davridagi ijtimoiy illatlar —
jaholat, xurofot va adolatsizlikni fosh
etadi. Oybek she’riyatida esa ayol ko‘proq ona va yor sifatida ulug‘lanadi. Shoir ayolni mehr,
go‘zallik va ilohiy poklik ramzi sifatida tasvirlaydi. Adabiyotshunos olim Q. Yo‘ldoshev
aytganidek, “Ayol obrazi o‘zbek adabiyotida faqatgina oilaviy hayot timsoli emas, balki millat
ma’naviy qudratining ramzidir.”
Bu fikr ayolning adabiyotdagi o‘rni keng qamrovli ekanini
ko‘rsatadi.
O‘zbek adabiyotida ayol obrazi davr va ijtimoiy hayot talablariga qarab turlicha talqin
qilingan. Sovet davrida u ko‘proq mehnatsevarlik va ijtimoiy faollik timsoli sifatida ko‘rsatilgan
bo‘lsa, mustaqillik davri adabiyotida ayolning ma’naviy dunyosi, shaxsiy kechinmalari va baxti
asosiy mavzuga aylangan. Tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, Zulfiya Isroilova va Saida Zunnunova
lirikasida ayol siymosi xalqning quvonch va iztiroblari bilan uyg‘un holda tasvirlanadi hamda
vatanparvarlik g‘oyalari bilan bog‘lanadi. Shoiralar lirikasida ham ayol obrazi jamiyat taqdiriga
bevosita daxldor, xalqning og‘riq va quvonchlari bilan uyg‘un holda tasvirlanadi. Shoira Zulfiya
o‘z she’riyatida ayol obrazini, eng avvalo, ona, yor va vatanparvar inson sifatida talqin qiladi.
Uning “Ona” she’rida ona siymosi beqiyos mehr
-muhabbat, sabr-toqat va fidoyilik
timsoli sifatida yuksak badiiy ifodasini topadi. Zulfiya ijodida ayol faqatgina oiladagi mehribon
ona yoki sadoqatli yor emas, balki xalq taqdiriga befarq bo‘lmagan, jamiyat oldida mas’uliyatli
inson sifatida ham gavdalanadi. Shoiraning lirik qahramonlari mehribon, sadoqatli, ammo ayni
paytda kurashchan, orzu-armonlari keng ayollardir.
Saida Zunnunova asarlarida ayol obrazi kuchli iroda, qat’iyat va ijtimoiy faollik bilan
ajralib turadi.
1
Q.Yo`ldoshboyev
“Adabiyot nazariyasi asoslari” (Toshkent: Fan va texnologiya, 2011)
323
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 9
Adiba o‘z asarlarida ayollarning jamiyatdagi o‘rni, erkaklar bilan teng huquqli bo‘lishi
masalasini ko‘taradi. Uning she’rlarida ayol qahramonlar hayotdagi qiyinchiliklarga bardoshli,
oilasi va jamiyati oldida mas’uliyatni his qiluvchi inson sifatida gavdalanadi. Zunnunova
ijodidagi ayol obrazi
—
bu faqatgina oila doirasidagi ayol emas, balki millat kelajagini
tarbiyalovchi, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etuvchi shaxsdir.
O‘zbek adabiyotida erkak adiblar ham ayol obrazini yuksak darajada badiiy talqin
qilganlar. Cho‘lponning “Kecha va kunduz” romanida Zaynab obrazi o‘zbek ayolining og‘ir
taqdiri, ijtimoiy tengsizlik va jaholat qurboni sifatida tasvirlanadi. Shu bilan birga, Zaynab
siymosida ayolning ma’sumligi, sadoqati va ezgu orzulari ifodalanadi.
Abdulla Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi Kumush obrazi milliy adabiyotimiz
tarixida o‘chmas iz qoldirgan. Kumush —
sadoqat, vafodorlik, go‘zallik va poklik timsoli. U
bilan bir qatorda Otabek va Kumush muhabbati orqali Qodiriy o‘zbek adabiyotida birinchi milliy
roman janrini yaratdi.
Abdulla Qahhor asarlarida ayol obrazi ko‘proq oddiy xalq vakili sifatida, hayotiy
qiyinchiliklarga bardosh beruvchi inson qiyofasida gavdalanadi. Masalan, uning “Sinchalak”,
“O‘g‘ri” kabi asarlarida oddiy o‘zbek ayolining sabr
-toqati, qanoati va mehnatkashligi
ifodalanadi.
O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” romanida ona siymosi butun asarning
ma’naviy asosini tashkil etadi. Bu romandagi ona obrazi o‘zbek xalqining mehribon, sabrli va
dono ayoli timsolida gavdalanadi.
Ayol dunyoni tebratuvchi, naslni yaratuvchi, go`zallik, aql va donishmandlik timsoli
sifatida qadim zamonlardan beri o`rganib kelinadi. Hozirgi o`zbek nasridagi ayollar mavzusi
bilan bog'liq jarayonlar aslida xalq ijodi bilan ham bog'lanadi. Hozirgi o`zbek nasrida yaratilgan
Ayollar obrazi va uning inja ruhiyatini tadqiq etish va o`zbek ayolining turfa qiyofalari turli
davrlarda turlicha tasvirlandi. Masalan, ezilgan, haq-huquqsiz ayollar, mafkuralashgan jamoatchi
ayol, ziyoli, erkin fikrli ayol qiyofalari yuz yildan ziyod o'zbek nasriy asarlari taraqqiyotida
namoyon bo'Idi. Har bir adib o‘z ijodida ayol timsolini turli qirralarda yoritgan bo‘lsa
-da,
ularning umumiy jihati ayolni millatning ma’naviy tayanchi, oilaning muqaddas qo‘rg‘oni
sifatida ko‘rsatishidir.
Oybek, Zulfiya Isroilova, Saida Zunnunova, Cho‘lpon, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor
va O`tkir Hoshimov kabi adiblar ijodidagi ayol obrazlari nafaqat o‘z davrining ijtimoiy
muammolarini aks ettiradi, balki milliy adabiyotimizning abadiy qadriyatlari sifatida ham
qadrlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Q.Yo`ldoshboyev “Adabiyot nazariyasi asoslari” (Toshkent: Fan va texnologiya, 2011)
2.
Qodiriy, A. O‘tkan kunlar. –
Toshkent: Sharq, 2014.
3.
Zulfiya. She’rlar. –
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti,
1980.
4.
Ismoiljonova, N. Jadid adabiyotida ayol obrazi (Cho‘lpon asarlari asosida). –
Tadqiqotlar.uz, 2022.
5.
G‘ulomov, A. Adabiyotshunoslik nazariyasi. –
Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti
nashriyoti, 2010.
