ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1477
O’ZBEK ADABIYOTI TARIXIDA ZAMAXSHARIYNING O’RNI
Jabborova Munisa Shuhratovna
TISU talabasi.
Norkulova Shaxnoza Tulkinovna
Ilmiy rahbar. TISU dotsenti (PhD).
e-mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.15287721
Annotatsiya. Ushbu maqolada Xorazmlik buyuk alloma Mahmud Zamaxshariyning hayoti, ilmiy
faoliyati va ilm-fan taraqqiyotiga qo‘shgan hissasi yoritilgan. Asosan filologiya, tafsir va adabiyot
sohalaridagi ishlari tahlil qilingan. Uning “Al-Kashshof” tafsiri va “Al-Mufassal” grammatik asari orqali
arab tili ilmi rivojiga qo‘shgan hissasi alohida o‘rganilgan.
Kalit soʻzlar: Mahmud Zamaxshariy, “Al-Kashshof”, “Al-Mufassal”, Qur’on tafsiri,
arab tili grammatikasi, tilshunoslik.
МЕСТО ЗАМАХШАРИ В ИСТОРИИ ЛИТЕРАТУРЫ УЗБЕКИСТАНА
Аннотация. В статье освещается жизнь, научная деятельность и вклад в
развитие науки великого хорезмского ученого Махмуда Замахшари. В основном
анализируются его труды в области филологии, тафсира и литературы. Особо
изучается его вклад в развитие арабской языковой науки посредством тафсира “Аль-
Кашшаф” и грамматического труда “Аль-Муфассал”.
Ключевые слова: Махмуд Замахшари, “Аль-Кашшаф”, “Аль-Муфассал”,
толкование Корана, грамматика арабского языка, лингвистика.
THE PLACE OF ZAMAKHSHARI IN THE HISTORY OF UZBEKISTAN
LITERATURE
Abstract. The article highlights the life, scientific activity and contribution to the
development of science of the great Khorezm scientist Mahmud Zamakhshari. His works in the
fields of philology, tafsir and literature are mainly analyzed. His contribution to the development
of Arabic language science through the tafsir “Al-Kashshaf” and the grammatical work “Al-
Mufassal” is particularly studied.
Keywords: Mahmoud Zamakhshari, “Al-Kashshaf”, “Al-Mufassal”, interpretation of the
Quran, Arabic grammar, linguistics.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1478
Mahmud Zamaxshariy - O’rta Osiyolik qomusiy olim, tafsirshunos, hadisshunos,
tilshunos, lug’atshunos, o‘z davrining yetuk allomalaridan biri bo’lgan. Zamaxshariy arab
grammatikasi, lug‘atshunoslik, adabiyot, aruz ilmi, geografiya, tafsir, hadis, va fiqhga oid 50 dan
ortiq asar yozgan olim hisoblanadi.Uning to’liq ismi Abul Qosim Mahmud ibn Umar ibn
Muhammad bo’lib, Xorazmning Zamaxshar qishlog’ida tug’ilganligi uchun Zamaxshariy
taxallusini olgan. Bundan tashqari Zamaxshariy ko‘p asarlarini Makkada yozganligi sababli
“Jorulloh” ya’ni “Allohning qo‘shnisi” degan sharafli nomga ham muyassar bo‘lgan. Mahmud
Zamaxshariy islom olamining buyuk allomalaridan biri bo‘lib, o‘zining ilmiy salohiyati,
tafakkuri va asarlari bilan nafaqat o‘z davrida, balki keyingi asrlarda ham katta ta’sir ko‘rsatgan.
Mahmud Zamaxshariy hijriy 467-sana, rajab oyining yigirma yettinchisida chorshanba kuni
(milodiy hisobda 1075-yilning 19 martida) Xorazmning katta qishloqlaridan biri Zamaxsharda
tavallud topgan. Uning otasi unchalik badavlat bo’lmasa-da, o’z davrining savodli taqvodor,
diyonatli kishisi bo’lgan. Otasi ko‘p vaqtini Qur’oni karim tilovati va toat ibodat bilan o’tkazgan
va Zamaxshardagi bir masjidda imomlik ham qilgan. Zamaxshariyning onasi ham taqvodor,
fozila va ma’rifatli ayollardan hisoblangan. U haqidagi bu ma’lumotlar asosan o‘rta asr
manbalarida, qisman ma’lumotlar esa olimning o‘zining asarlarida ham keltirilgan. Bu tarzdagi
ma’lumotlarni Ibn Xallikon, Ibn al-Anbariy, Yoqut al-Hamaviy, Muhammad al-Yofi’iy, Ibn al-
Javziy, Jaloliddin as-Suyutiy, Ibn al-Qiftiy va boshqa arab mualliflarining asarlarida uchratamiz.
Mahmud Zamaxshariy yoshligidan ilmga juda qiziqqan. Uning ilm izlash yo‘li avvalo o‘z
yurtidan boshlangan: Xorazm o‘sha davrda ilm markazlaridan biri bo‘lib, bu yerda mashhur
ulamolar, tilshunoslar va adiblar yashagan. Zamaxshariy dastlab Xorazmda o‘qib, arab tili,
mantiq, adabiyot va tafsir bo‘yicha chuqur bilim olgan. Uning kamolot bosqichiga ko'tarilishiga
til, lug‘at va adabiyot sohasida dong taratgan olim Abu Mudar Mahmud ibn Jariyr ad-Dabbiy al-
Isfahoniy katta hissa qo‘shgan. 1113 (508-hijriy)-yilda Marvda vafot etgan bu olim Xorazmda
ham bir necha yil yashagan. Shunday katta olimning chuqur bilimi, ilm olish borasida
Zamaxshariyga ko'rsatgan jiddu jahdi uning kelajakda grammatika va lug‘at sohalarida yetuk
olim bo'lib yetishishiga mustahkam zamin bo‘ldi. Zamaxshariy ustozi ad-Dabbiydan nafaqat
chuqur bilim oldi, balki uning ilmiy yo'nalishlari, asarlar yaratishdagi tartibotlarini tadqiq qildi,
nihoyat, mu’taziliy oqimining eng ashaddiy homiylaridan biri bo'lib yetishishda ham ustozi
yo‘lidan yurdi. U grammatikaga bag’ishlangan “Al-Mufassal” asarini ham ustozidan olgan
bilimlari tufayli yozadi. Shu jumladan, Zamaxshariyning ko‘plab ustozlari bo‘lgan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1479
U hadis ilmini Abu al-Xattob ibn al-Batar, Abu Saad ash-Shaffoniy, grammatikani Abu
Bakr Abdulloh ibn Talha ibn Muhammad ibn Abdulloh al-Yabariy al-Andalusiy, shayxu-l-islom
Abu Mansur Nasr al-Xorisiy, fiqh ilmini shayx al-Xayyatiy, ad-Damg'oniy, Shariy ibn ash-
Shajariydan o'rgangan edi.
Zamaxshariy ilm olish yo‘lida juda ko’p izlanishlar olib borganligi sababli umrining ko’p
yillarini xorijiy ellarda, sayohatlarda o’tkazgan. Zamaxshariyning eng mashhur va eng muhim
sayohatlaridan biri — Makkaga qilgan safaridir. “U u yerda bir necha yil yashagan va shu
sababli unga “Jorulloh” (Allohning qo‘shnisi) laqabi berilgan.”
1
Makkada yashagan yillarida u
Qur’on tafsiri ustida ishlagan va mashhur “Al-Kashshof” asarini yozgan. Uning ilm izlashdagi
qat’iyati shunchalik kuchli ediki, jismoniy imkoniyati cheklanganiga qaramay (bir oyog‘i
cho‘loq bo‘lgan), uzoq masofalarga safar qilishdan toymagan. Har bir yangi shahar —
Zamaxshariy uchun yangi ustozlar, yangi bilimlar va yangi ilmiy manbalarni anglatgan. U o‘z
bilimini yanada chuqurlashtirish maqsadida Bag‘dod, Nishopur, Marv, Xuroson, Shom, Iroq,
Hijoz kabi shaharlarga sayohat qilgan.
Mahmud Zamaxshariyning asarlari haqida so‘z yuritadigan bo‘lsak, yuqorida
keltirganimizdek u 50 dan ortiq asarlar yozganligi ma’lum. Bulardan “Al-Mufassal”,
“Muqaddimatu-l-adab”, “Kitob al-jibol va-l-amkina va-l-miyoh”, “Asos al-balog‘at”, “Rabiy’ al-
abror va nusus al-axyor”, “Maqomat” va “Al-Kashshof” asarlarini misol qilish mumkin.
“Al-Kashshof” asari Qur’oni karimga bag‘ishlangan mashhur tafsirdir. Bu tafsir
Zamaxshariy Makkada turgan paytida uch yil davomida (1132-1134) yozilgan.
Zamaxshariy bu tafsirini yozishdan oldin Qur’oni karimga bag'ishlab yaratilgan ko‘plab
tafsirlarni qunt bilan o‘rgangan va ulardan unumli, samarali foydalangan. Garchand bu tafsir
muayyan darajada mu'taziliya oqimi nuqtai nazaridan yozilgan bo‘lsa-da, lekin ilohiy Kitobga
bag'ishlangan tafsirlar o'rtasida o'z o'rniga ega bo'lib, ayniqsa, unda Qur’oni karimning filologik
nuqtai nazardan tahliliga katta e'tibor berilgan. Qimmatli manba sifatida “Al-Kashshof”ning
ko‘plab qo‘lyozma nusxalari dunyoning turli shaharlarida mavjudligi, asarga yozilgan sharh va
hoshiyalarning ko‘pligi bilan ham belgilanadi. Mazkur asar olimning o'ziga ham manzur
bo‘lganligi haqida shunday yozadi: Chindan ham dunyoda tafsirlar behad ko'pdir. Biroq ular
orasida "Al-Kashshof" (“Ayon etuvchi”) kabisi yo‘qdir!
“Zamaxshariy yozgan tafsirning o'ziga xos tomoni shundaki, u filologik tahlilga katta
e’tibor bergan”, - deb yozadi arabshunos, professor Ubaydulla Uvatov.
1
U.Uvatov. “Xorazmlik buyuk alloma”. “Yangi asr avlodi” T. 2006
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1480
“Al-Kashshof” asari bir necha mamlakatlarda nashr qilingan. Toshkentda Movaroun-nahr
musulmonlari diniy boshqarmasining kutubxonasida, O'zbekiston Fanlar akademiyasining Abu
Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida asarning turli davrlarda ko‘chirilgan nodir
nusxalari saqlanmoqda.
“Al-Mufassal” (“Grammatika bo'yicha mufassal kitob”) asari. Arab tili grammatikasiga
bag‘ishlanib yozilgan bu asar qisqacha "Al-Mufassal" deb atalib, Zamaxshariy Makkada
yashagan paytida (513-515-h.) 1119-1121-yillar ichida yozilib, tugallandi. “Al-Mufassal” arab
tili grammatikasi va morfologiyasini o'rganishda yirik qo‘llanma sifatida azaldan Sharqda ham,
G‘arbda ham dong‘i ketgan asarlardan hisoblanadi. Ko‘pchilik munaqqidlar Zamaxshariyning bu
asarini o‘z ilmiy qimmati jihatidan taniqli arab tilshunosi Sibavayhning arab tili grammatikasiga
oid mashhur "Kitob Sibavayh"idan keyin ikkinchi o'rinda turishini ta'kidlaganlar.
“O‘sha davrning o‘zidayoq bu asar barcha xalqlar, hatto arablar orasida ham katta e'tibor
qozonadi va arab tilini o'rganishda asosiy qo'llanmalardan biri sifatida omma orasida keng
targaladi. Hatto Shom (Suriya) hokimi Muzaffariddin Muso kimda-kim Zamaxshariyning ushbu
asarini yod olsa, unga besh ming kumush tanga pul va sarpo sovg‘a qilishga va’da bergan. Bir
qancha kishilar Zamaxshariyning bu asarini yod olib, mukofotga ham sazovor bo‘lganligi
manbalarda keltirilgan”
2
. Bu misol Zamaxshariy asarining o‘sha davrda ham qanchalik yuqori
baholanganligini ko‘rsatadi. “Al-Mufassal” ning bir qo‘lyozma nusxasi Toshkentda Abu Rayhon
Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida saqlanadi. Asarning nemis
tiliga tarjimasi 1873-yilda nashr qilingan.
“Al-Mufassal fi san’at al-I’rab” nomi bilan atalgan ushbu kitobim to‘rt qismdan iborat”—
deb ta’kidlaydi Zamaxshariy kitobiga yozgan muqaddimasida. Buyuk alloma Mahmud
Zamaxshariy 538 (milodiy 1144) yili arafa kechasi Jurjoniya (hozirgi Ko'hna Urganch)da vafot
etadi.
Mahmud Zamaxshariy tomonidan yaratilgan ilmiy meros bugungi kunda ham o‘z
dolzarbligini yo‘qotmagan. Uning asarlari nafaqat tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy ilm-
fan, xususan, arab tilshunosligi, tasfirshunoslik va hadissunoshlik sohalarida tadqiqotchilar
uchun muhim manba hisoblanadi. Zamaxshariyning ilmga bo‘lgan sadoqati, mustaqil fikrlash
uslubi va izlanishlari hozirgi yoshlar uchun ham ibratli namuna bo‘la oladi.
2
O.Jo’rayev. A.Muhiddinov. “Mahmud Zamaxshariy”. “Movarounnahr”, “Tafakkur”, T. 2011 y.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1481
Shuningdek, Zamaxshariy — o‘zbek xalqi uchun faxr manbaidir. Uning asarlari
O‘zbekiston ilmiy muassasalari tomonidan o‘rganilmoqda, tarjima qilinmoqda va targ‘ib
etilmoqda. Shu orqali u nafaqat islom olamida, balki jahon ilm-fani tarixida o‘chmas iz qoldirgan
alloma sifatida e’tirof etiladi.
REFERENCES
1.
U. Uvatov. “Mahmud Zamaxshariy”. “A. Qodiriy nomidagi xalq merosi” nashriyoti. T.
1995 y.
2.
"O'zbekiston milliy ensiklopediyasi" “Davlat ilmiy” nashriyoti. 2002 y.
3.
O. Jo’rayev. A. Muhiddinov. “Mahmud Zamaxshariy”. “Movarounnahr”, “Tafakkur”
nashriyoti, T. 2011 y.
4.
U. Uvatov. “Xorazmlik buyuk alloma”. “Yangi asr avlodi” nashriyoti T. 2006 y.
5.
https://www.savol-javob.com/mahmud-zamaxshariy-haqida/
