Dekabr, 2024-Yil
597
MILLIY XARAKTER VA ETNIK IDENTIKLIKNING SHAKLLANISHI VA
ULARNING GLOBAL O‘ZGARISHLARDAGI ROLI
Maxsetbaeva Dilnaz
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti amaliy psixologiya yo’nalishi talabasi.
Sipatdinov Arman
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti amaliy psixologiya yo’nalishi talabasi.
Mambetiyarova Venera
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining Pedagogika psixologiya kafedrasi
o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14331474
Annotatsiya.
Ushbu maqola milliy xarakter va etnik identiklik tushunchalarining ilmiy
asoslarini, ularning shakllanish jarayonini hamda jamiyatdagi rolini tahlil qiladi. Milliy xarakter,
ma'lum bir millatga xos bo‘lgan ijtimoiy va psixologik xususiyatlar majmui sifatida tavsiflanadi,
etnik identiklik esa, insonning o‘zini ma'lum bir etnik guruhga mansub deb his qilishiga
asoslangan.
Kalit so’zlar.
Milliy xarakter, etnik identiklik, ijtimoiy psixologiya, shaxsiy identifikatsiya,
milliy qadriyatlar.
ФОРМИРОВАНИЕ НАЦИОНАЛЬНОГО ХАРАКТЕРА И ЭТНИЧЕСКОЙ
ИДЕНТИЧНОСТИ И ИХ РОЛЬ В ГЛОБАЛЬНЫХ ИЗМЕНЕНИЯХ
Аннотация
. В данной статье анализируются научные основы понятий
национального характера и этнической идентичности, процесс их формирования и роль в
обществе. Национальный характер определяется как совокупность социальных и
психологических характеристик, свойственных определенной нации, тогда как этническая
идентичность основана на ощущении принадлежности человека к определенной
этнической группе.
Ключевые слова.
Национальный характер, этническая идентичность, социальная
психология, личностная идентичность, национальные ценности.
THE FORMATION OF NATIONAL CHARACTER AND ETHNIC IDENTITY AND
THEIR ROLE IN GLOBAL CHANGES
Abstract.
This article analyzes the scientific foundations of the concepts of national
character and ethnic identity, the process of their formation, and their role in society. National
character is defined as a set of social and psychological characteristics characteristic of a
Dekabr, 2024-Yil
598
particular nation, while ethnic identity is based on a person's sense of belonging to a particular
ethnic group.
Key words.
National character, ethnic identity, social psychology, personal identity,
national values.
Milliy xarakter va etnik identiklik – insonning jamiyatdagi o‘rni va psixologik holatini
aniqlovchi muhim tushunchalar bo‘lib, ularning ijtimoiy psixologiya va antropologiya sohalarida
alohida o‘rni bor. Milliy xarakter, odatda, ma'lum bir millatga xos bo‘lgan ijtimoiy va psixologik
xususiyatlar tizimini anglatadi. Etnik identiklik esa, individning o‘zini ma'lum bir etnik guruhga
mansub deb his qilishi va bu guruhning qadriyatlari, an'analari va tarixiy tajribalarini o‘zida aks
ettirishiga asoslanadi. Ushbu maqolada milliy xarakter va etnik identiklikning nazariy asoslari,
ijtimoiy kontekstdagi o‘rni va globalizatsiya davrida yuz berayotgan o‘zgarishlar tahlil qilinadi.
Milliy xarakter – bu ma'lum bir millatga xos bo‘lgan ijtimoiy va psixologik xususiyatlar
majmui bo‘lib, insonlarning xulq-atvori, ruhiy holati, qarashlari va hissiyotlarini tashkil etadi. Bu
tushuncha XX asrning o‘rtalarida ijtimoiy psixologiya va antropologiyada muhim ahamiyatga ega
bo‘ldi. Milliy xarakterni aniqlashga urinishlar asosan etnik guruhlarning o‘ziga xos xususiyatlarini
tavsiflashga qaratilgan bo‘ldi.
Milliy xarakterga oid asosiy fikrlarni quyidagicha umumlashtirish mumkin:
An'analar va qadriyatlar: Har bir millat o‘zining tarixiy an'analari va madaniy
qadriyatlariga ega. Bu qadriyatlar o‘zgarishlarga uchrasa ham, ular milliy xarakterning asosiy
elementlarini tashkil qiladi.
Xulq-atvor va emotsiyalar: Milliy xarakter, odatda, ma'lum bir millatning o‘ziga xos xulq-
atvoriga, masalan, jiddiylik, mehnatsevarlik, iliqlik yoki norasmiylik kabi his-tuyg‘ulariga
asoslanadi.
O‘ziga xos shaxsiyat: Milliy xarakter, shaxsning ijtimoiy munosabatlar va kollektiv o‘zini
anglash tizimidagi o‘rni bilan bog‘liq. U shaxsning ijtimoiy roli, qarashlari va o‘zini tutishiga ta'sir
ko‘rsatadi.
Milliy xarakterning shakllanishi va rivojlanishi turli ilmiy nazariyalar orqali izohlanadi.
Ularning ba'zilari quyidagicha:
Psixologik yondashuvlar: Bu yondashuvga ko‘ra, milliy xarakterning shakllanishi inson
psixikasidagi xususiyatlarga asoslanadi. Masalan, Freudning psixoanalitik nazariyasiga ko‘ra,
milliy xarakterning ba'zi elementlari insonning irsiy va madaniy merosidan kelib chiqadi.
Dekabr, 2024-Yil
599
Sotsiologik yondashuvlar: Milliy xarakter, ijtimoiy guruhning muhitiga va tarixiy
sharoitlariga bog‘liq ravishda shakllanadi. Bu yondashuvda jamiyatning ijtimoiy strukturalari va
iqtisodiy holati milliy xarakterga bevosita ta'sir qiladi.
Madaniy antropologiya: Milliy xarakterni aniqlashda madaniy nuqtai nazardan yondashish
zarur, chunki har bir millatning madaniyati o‘ziga xos bo‘ladi. Madaniy antropologiya milliy
xarakterni madaniy elementlar, an'analar va urf-odatlar orqali izohlaydi.
Etnik identiklik, insonning o‘zini ma'lum bir etnik guruhga mansub deb his qilishi va o‘sha
guruhning qadriyatlari, urf-odatlari va tarixiy tajribalarini o‘zida aks ettirishi bilan bog‘liq bo‘lgan
ijtimoiy psixologik holatdir. Etnik identiklik shakllanishi ko‘p jihatdan tarixiy va madaniy omillar
bilan bog‘liq bo‘lib, u shaxsning o‘z etnik guruhiga nisbatan munosabatlarini va o‘zini anglashini
ta'sir etadi.
Etnik identiklikning shakllanishi bir nechta bosqichlardan iborat bo‘lishi mumkin. O‘z
etnik guruhini tanish
,
etnik identiklik shakllanishi uchun inson avvalo o‘zini ma'lum bir etnik
guruhga mansub deb his qilishni boshlaydi. Bu bosqichda individu o‘z guruhining an'analari, tili
va qadriyatlari bilan tanishadi. Tarixiy va madaniy omillar, etnik identiklik ko‘pincha tarixiy va
madaniy tajribalarga asoslanadi. Har bir etnik guruhning o‘ziga xos tarixiy tajribasi, urushlar,
ko‘chmanchiliklar va madaniy o‘zgarishlar etnik identiklikni shakllantiradi. Jamiyatdagi o‘rni
,
shaxsning o‘z etnik guruhiga bo‘lgan munosabati jamiyatdagi o‘rni va boshqa guruhlar bilan
munosabatlaridan ta'sirlanadi.
Boshqa
guruhlar bilan aloqalar
etnik identiklikning
mustahkamlanishiga yoki zaiflashishiga sabab bo‘lishi mumkin.
Etnik identiklik, insonning jamiyatdagi o‘rnini va boshqa guruhlar bilan o‘zaro
munosabatlarini belgilaydi. Etnik guruhlar o‘rtasidagi farqlarni aniqlash, ularning madaniy va
ijtimoiy yondashuvlarini tushunishga yordam beradi. Biroq, etnik identiklik dinamik bir tushuncha
bo‘lib, u vaqti-vaqti bilan o‘zgarib boradi va globalizatsiya, migratsiya va ijtimoiy o‘zgarishlar
bilan bog‘liq holda yangi shakllarni oladi. Globalizatsiya davrida milliy xarakter va etnik
identiklikka bo‘lgan yondashuvlar o‘zgarib bormoqda. Global aloqalar, texnologik taraqqiyot va
madaniy almashinuvlar, milliy va etnik identikliklarni yangi shakllarda namoyon bo‘lishiga olib
kelmoqda.
Milliy va etnik identiklikning global konteksti sifatida quyidagilarni aytishimiz mumkin.
Global madaniyatning ta'siri
,
global madaniyatning rivojlanishi bilan milliy xarakter va
etnik identiklikning an'anaviy shakllari o‘zgarib, ko‘p madaniyatli va ko‘p qirralik o‘ziga xosliklar
paydo bo‘lmoqda. Migratsiya va etnik aralashuv
,
migratsiya jarayonlari etnik guruhlar o‘rtasidagi
chegaralarni noaniq qiladi va yangi etnik identiklik shakllarini yuzaga keltiradi.
Dekabr, 2024-Yil
600
Bu, o‘z navbatida, milliy xarakterni o‘zgartirishga olib kelishi mumkin. Ijtimoiy va siyosiy
kontekstlar
,
global siyosiy muhitda, milliy va etnik identikliklar ko‘plab muammolarga sabab
bo‘lishi mumkin. Milliy va etnik guruhlar o‘rtasidagi nizolar va ijtimoiy adolatsizliklar,
identiklikni tiklash va mustahkamlash uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Xulosa sifatida shuni ta’kidlash mumkinki milliy xarakter va etnik identiklik insonning
o‘zligini anglash va jamiyatda o‘z o‘rnini topish jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Globalizatsiya
jarayonlari milliy xarakter va etnik identiklikni o‘zgartirishda va shakllantirishda muhim
ahamiyatga ega bo‘lsa-da, ularning asosiy xususiyatlari va qadriyatlari jamiyatda uzoq muddatli
ravishda saqlanib qoladi. Milliy xarakter va etnik identiklikning shakllanishi, shaxsning
jamiyatdagi o‘rni va boshqalar bilan o‘zaro munosabatlariga ta'sir etadigan murakkab ijtimoiy va
psixologik omillarni o‘z ichiga oladi.
REFERENCES
1.
Sh.M.Mirziyoev “Insonparvarlik, ezgulik va bunyodkorlik – milliy g’oyamizning
poydevoridir” T.: “Tasvir”-2021;
2.
G’oziyev.E.G. Ijtimoiy psixologiya. — Тоshkent., 2020.
3.
Karimova.V.M. Sotsiyal psixologiya— Тоshkent., 2022.
4.
Hoshimov.I. Milliy identiklik va globalizatsiya jarayonlari—Тоshkent.,2012.
5.
Turaev.B. Milliy xarakter va ijtimoiy psixologiya
.
— Тоshkent., 2015.
6.
Elektronnaya biblioteka,
7.
Сайт “Психология на русском языке”: http://www.psvchology.ru/Librarv
