Dekabr, 2024-Yil
605
TATBIQIY IJTIMOIY PSIXOLOGIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA
UNING AMALIY QO’LLANILISHI
Tursinbaeva Jansulu
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti amaliy psixologiya yo’nalishi talabasi.
Sipatdinov Arman
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti amaliy psixologiya yo’nalishi talabasi.
Mambetiyarova Venera
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetining Pedagogika psixologiya kafedrasi
o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14331641
Annotatsiya.
Biz ushbu maqolada tatbiqiy ijtimoiy psixologiyaning yuzaga kelishida bosib
o’tgan davrlari va bosqichlari, shuningdek amaliy yo’nalishlari va sohalari, asosiy tamoyillari va
vazifalari haqida so’z yuratimiz.
Kalit so’zlar.
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya, ijtimoiy muhit, ijtimoiy xulq-atvor, psixologik
manipulyatsiya.
ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ ПРИКЛАДНОЙ СОЦИАЛЬНОЙ ПСИХОЛОГИИ И ЕЕ
ПРАКТИЧЕСКОГО ПРИМЕНЕНИЯ
Аннотация
. В этой статье мы поговорим о периодах и этапах становления
прикладной социальной психологии, а также о ее практических направлениях и
направлениях, основных принципах и задачах.
Ключевые слова.
Прикладная социальная психология, социальная среда, социальное
поведение, психологическое манипулирование.
DEVELOPMENT STAGES OF APPLIED SOCIAL PSYCHOLOGY AND ITS
PRACTICAL APPLICATION
Abstract.
In this article, we will talk about the periods and stages of the emergence of
applied social psychology, as well as its practical directions and areas, main principles and tasks.
Key words.
Applied social psychology, social environment, social behavior, psychological
manipulation.
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya ijtimoiy xulq-atvorni o‘rganish va uning amaliy
muammolarga, masalan, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar, guruh dinamikalari, konfliktlarni hal
qilish, reklama va marketing, ta'lim va sog‘liqni saqlash tizimlariga qanday qo‘llanishini ko‘rsatish
bilan shug‘ullanadi. Bu sohaga oid rivojlanish tarixi ilmiy psixologiyaning umumiy tarixi bilan
Dekabr, 2024-Yil
606
chambarchas bog‘liq. Tatbiqiy ijtimoiy psixologiyaning ilmiy asoslari 19-asrning oxirlarida va 20-
asrning boshlarida shakllana boshladi. Bu davrda psixologiya ko‘proq eksperimental va
laboratoriya tadqiqotlariga asoslangan bo‘lib, ijtimoiy muhit va guruh dinamikalarini o‘rganishga
qaratilgan izlanishlar hali boshlanmagan edi. Biroq, ba'zi dastlabki fikrlar ijtimoiy psixologiyaning
rivojlanishiga asos bo‘lgan. 1920-yillar ijtimoiy psixologiya sohasida eksperimental
tadqiqotlarning rivojlanishi bilan ajralib turadi.
Bu davrda bir nechta muhim tadqiqotlar va psixologik kontseptualizatsiyalar tatbiqiy
ijtimoiy psixologiyaning rivojiga turtki berdi. 1930-yillar ijtimoiy psixologiyada siyosiy, ijtimoiy
va iqtisodiy muammolarni o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlarning rivojlanishiga olib keldi. Bu
davrda ijtimoiy psixologiya ijtimoiy muhitdagi o‘zgarishlar va guruhlarning xulq-atvori,
psixologik manipulyatsiya va totalitarizmni o‘rganishga qaratilgan edi. 1950-yillarda ijtimoiy
psixologiya sohasida yangi va zamonaviy yondoshuvlar rivojlandi. Bu davrda ijtimoiy psixologiya
amaliyotga yanada yaqinlashdi va ko‘plab eksperimental tadqiqotlar orqali yangi nazariyalar
ishlab chiqildi. 1970-80-yillar ijtimoiy psixologiyada ijtimoiy o‘zgarish va ijtimoiy adolatga oid
muammolarga diqqatni qaratdi.
Tadqiqotlar asosan guruhlararo munosabatlar, diskriminatsiya, jinsiy tenglik va ijtimoiy
qo‘llab-quvvatlashni o‘rganishga qaratildi. 1990-yillar va hozirgi davrda ijtimoiy psixologiya bir
qator yangi nazariyalar, metodologiyalar va amaliy tadqiqotlar bilan boyidi. Ijtimoiy psixologiya
endi nafaqat individual xulq-atvorni o‘rganishga, balki global ijtimoiy masalalarga,
texnologiyaning ijtimoiy ta’siriga va psixologik manipulyatsiya usullariga oid keng tadqiqotlar
o‘tkazish bilan shug‘ullanmoqda. Shuningdek, 2000-yillarda ijtimoiy psixologiya internet va
ijtimoiy media ta’sirini o‘rganishga kirishdi. Onlayn muhitda ijtimoiy ta’sir, kiber-zo‘ravonlik, va
ijtimoiy tarmoqlardagi o‘zaro ta’sirlar yangi tadqiqot sohalarini yaratdi.
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya rivojlanishining tarixiy jarayoni turli davrlar va yondoshuvlar
bilan boyitilgan. Har bir bosqichda psixologik tadqiqotlar ijtimoiy xulq-atvor va guruh
dinamikalarini tushunishga va amaliy masalalarni hal qilishga qaratilgan. Bugungi kunda tatbiqiy
ijtimoiy psixologiya nafaqat ilmiy soha, balki kundalik hayotdagi ijtimoiy muammolarni hal qilish
uchun zarur bo‘lgan ilmiy vositalarni taklif etadi.
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya ijtimoiy muhit va inson xulq-atvorining o‘zaro ta’sirini
o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Bu soha, psixologiyaning nazariy yondoshuvlarini real hayotdagi
muammolarga qo‘llash orqali insonlarning o‘zaro munosabatlari, guruh ichidagi dinamikalar va
shaxslararo muloqotlar haqida chuqur tushuncha hosil qilishni maqsad qiladi.
Dekabr, 2024-Yil
607
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya, ijtimoiy masalalarga oid muammolarni hal qilish uchun
ilmiy asoslangan yechimlarni taklif etadi. Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya - bu psixologiyaning bir
sohasi bo‘lib, ijtimoiy xulq-atvorni va odamlar o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlarni o‘rganib, ularni amaliy
muammolarni hal qilish uchun qo‘llashga qaratilgan ilmiy tadqiqotlar va yondoshuvlarni taqdim
etadi. Ushbu soha nafaqat ijtimoiy munosabatlarni chuqur tushunishga yordam beradi, balki ularni
yaxshilash, ijtimoiy adolatsizliklarni kamaytirish, ijtimoiy tizimlarning samaradorligini oshirish
va individual rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash uchun qo‘llaniladi. Tatbiqiy ijtimoiy psixologiya
ilmiy nazariyalarni amaliy muammolarni hal qilishda qo‘llashga qaratilgan muhim sohadir.
Ijtimoiy ta’sir, guruh dinamikasi, konfliktlarni hal qilish va ijtimoiy identitet kabi
tushunchalar amaliyotda keng qo‘llanilib, ijtimoiy tizimlarning samaradorligini oshirishga yordam
beradi. Shu sababli, tatbiqiy ijtimoiy psixologiyaning yondoshuvlarini turli sohalarda qo‘llash
orqali, ijtimoiy muammolarni yaxshilash va odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash
mumkin.
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiyaning muvaffaqiyati uning ilmiy va amaliy natijalariga
asoslanadi. Ko‘plab tadqiqotlar ijtimoiy psixologiyaning turli sohalarda, xususan, ta'limda,
sog‘liqni saqlashda, ish joylarida va marketingda samarali qo‘llanilishini ko‘rsatmoqda. Masalan,
psixologik muammolarni hal qilish, shaxslar o‘rtasida ijtimoiy adolatsizlikni kamaytirish, kuchli
va muvozanatli guruhlar yaratish uchun ijtimoiy psixologiyaning usullari muvaffaqiyatli
ishlatilmoqda.
Tatbiqiy ijtimoiy psixologiyaning asosiy yo‘nalishlari sifatida quyidagilarni ko’rsatishimiz
mumkin.
Guruh dinamikasi va liderlik. Guruh dinamikasini o‘rganish, guruh ichidagi rollar, qaror
qabul qilish jarayonlari va liderlik xususiyatlarini tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. Guruhlar ichidagi
kommunikatsiya va o‘zaro ta’sirlar, individual va guruh darajasidagi qarorlar uchun juda
muhimdir. Liderlikning ijtimoiy psixologik aspektlari, guruhdagi muvaffaqiyatli boshqaruvning
asosiy omili hisoblanadi. Ijtimoiy ta’sir va manipulatsiya. Ijtimoiy ta’sir va boshqarish
psixologiyasi insonlarning boshqa shaxslar, guruhlar yoki jamiyat tomonidan qanday
ta’sirlanishini o‘rganadi. Bu borada, reklama, siyosiy kampaniyalar yoki boshqa manipulyatsiya
usullarining ta’sirini tahlil qilish muhimdir. Misol uchun, konformizm, ijtimoiy ta’sirning kuchi
va uning har xil xulq-atvorda namoyon bo‘lishi ijtimoiy psixologiyaning muhim yo‘nalishlaridan
biridir. Ijtimoiy identitet va guruhlarga mansublik. Ijtimoiy identitet nazariyasi, odamlarning
o‘zini guruhlar orqali qanday anglashini tushuntiradi. Guruhlar, madaniy va etnik guruhlar kabi
turli ijtimoiy tuzilmalarga mansublik, shaxsiy identitetni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Dekabr, 2024-Yil
608
Ijtimoiy psixologiyada guruhlararo munosabatlar, diskriminatsiya va stereotiplarga qarshi
kurashish masalalari ham o‘rganiladi. Ijtimoiy muloqot va konfliktlar. Ijtimoiy psixologiya
shuningdek, muloqotda yuzaga keladigan ijtimoiy muammolarni, masalan, konfliktlarni hal
qilishni ham o‘rganadi. Konfliktlar nafaqat shaxslar o‘rtasida, balki guruhlar o‘rtasida ham paydo
bo‘lishi mumkin. Konfliktlarni hal qilishda, muzokara qilish va to‘g‘ri qarorlar qabul qilishning
psixologik usullari muhim o‘rin tutadi.
Shuningdek, tatbiqiy ijtimoiy psixologiya quyidagi sohalarda amaliy qo‘llanilishi mumkin.
Ijtimoiy psixologiya ta'lim muhitida o‘quvchilar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi
munosabatlarni yaxshilashda, o‘quvchilarning ijtimoiy xulq-atvorini o‘rgatishda qo‘llaniladi.
Guruh ishlarini tashkil etish, o‘quvchilarga samarali jamoa ishini o‘rgatish, o‘qituvchilarni
etnik va madaniy xilma-xillikni hisobga olib, o‘qitish jarayonini takomillashtirishda yordam
beradi. Ijtimoiy psixologiya sog‘liqni saqlash tizimida ham ahamiyatli. Odamlarning sog‘lom
turmush tarzini qabul qilishda, stressni boshqarishda, va xatoliklarni oldini olishda psixologik
yondoshuvlar yordam beradi. Masalan, shaxslararo ishonchni rivojlantirish, ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashni kuchaytirish va o‘z-o‘zini anglash orqali sog‘liqni saqlashda ijobiy natijalarga
erishish mumkin. Ijtimoiy psixologiya reklama va marketing sohalarida mahsulotlarni va
xizmatlarni targ‘ib qilishda qo‘llaniladi. Ijtimoiy ta’sir, normativ bosim va guruh fikri kabi
psixologik usullar yordamida iste'molchilarning qarorlarini o‘zgartirishga erishish mumkin.
Xulosa sifatida shuni ham ta’kidlash joyizki, tatbiqiy ijtimoiy psixologiya nafaqat nazariy
bilimlarni o‘rgatadi, balki ular yordamida real hayotdagi ijtimoiy muammolarni hal qilishda
samarali yondoshuvlar taklif qiladi. Guruhlar o‘rtasidagi munosabatlar, liderlik, ijtimoiy ta’sir va
kommunikatsiya kabi sohalarda tadqiqotlar, kundalik hayotda ijobiy o‘zgarishlarni amalga
oshirish uchun muhim ilmiy asoslarni taqdim etadi.
REFERENCES
1.
Mirziyoev Sh.M.”Niyati ulug’ xalqning ishi ham ulug’,hayoti yorug’ va kelejagi farovon
bo’ladi”- Toshkent.; Uzbekiston nashriyoti. 2019 yil
2.
Myers D.G. Social psychology. 11 edition. - McGraw-Hill Education, 2022.
3.
G’oziyev.E.G F. Ijtimoiy psixologiya. — Тоshkent., 2020.
4.
Karimova.V.M. Sotsiyal psixologiya— Тоshkent., 2022
5.
Elektronnaya biblioteka,
6.
“Психология на русском языке”:
http://www.psvchology.ru/Librarv
7.
“Мир психологии”: http://psvchology.net.ru/articles www.pedagog.uz.
