ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
297
YANGI MILLIY UYG’ONISH DAVRI VA UYG’ONISH ADABIYOTINING BUYUK
VAKILI ABDURAUF FITRATNING “MUNOZARA” ASARIDA MA’RIFATPARVARLIK
G’OYALARI TALQINI
Xudayberdiyeva Mohichehra Alisher qizi
Buxoro davlat universiteti Tarix-Yuridik fakulteti
Yurisprudensiya yo'nalishi 3-kurs 5/2 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14644605
Annotatsiya. Ushbu maqolada buyuk ma’rifatparvar, jadidchilik harakatining mashhur
vakillaridan biri Abdurauf Fitratning “Munozara’’(Hindistonda bir farangi ila buxoroli bir
mudarrisning jadid maktablari xususida qilg’on munozasi) asarida ilgari surilgan
ma’rifatparvarlik g’oyalari, “usuli Qadim” va “ usuli jadid” maktabining bir biridan farqi, yangi
jadid maktabining afzalliklari, Buxoro amirligining siyosiy-iqtisodiy manzarasi, aholining ijtimoiy
turmush tarzi, ta’limi- tarbiyaviy ahvoli xususida so’z boradi. Zero bu ulug’ adiblar ijodining
mohiyati jamiyat va millatni yuksaltirishga xizmat qilgan. Abdulla Avloniy, Mahbudxo’ja
Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cho’lpon, Usmon Nosir kabi fidoiy adiblar qatorida,
ehtimol, ularning oldingi safida Abdurauf Fitrat ham o’z elining aqli va qalb ko’ziga aylangan.
Kalit so’zlar: “Munozara”, Abdurauf Fitrat, Mijmar, Hurriyat, Chig’atoy adabiyoti,
Mahmudxo’ja Behbudiy, ma’rifatparvarlik g’oyalari.
ИНТЕРПРЕТАЦИЯ ИДЕЙ ПРОСВЕЩЕНИЯ В ПРОИЗВЕДЕНИИ "ДЕБАТА"
АБДУРАУФА ФИТРАТА, ВЕЛИКОГО ПРЕДСТАВИТЕЛЯ ПЕРИОДА НОВОГО
НАЦИОНАЛЬНОГО РЕНЕССАНСА И ЛИТЕРАТУРЫ РЕНЕССАНСА.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются идеи просветительства,
выдвинутые Абдурауфом Фитратом, великим просветителем и одним из известных
представителей модернистского движения, в произведении «Мунозара» (диспут фаранга
в Индии с мударрисом из Бухары о современных школах). ), «древний метод» и «отличие
«современной» школы, преимущества новой «джадидской» школы, политические и
экономические условия Бухарского эмирата. Речь идет о ландшафте, социальном образе
жизни населения, образовательной ситуации. Потому что суть творчества этих великих
писателей служила возвышению общества и нации. Абдурауф Фитрат стал умом и
сердцем своего народа среди самоотверженных писателей, таких как Абдулла Авлони,
Махбудходжа Бехбуди, Абдулла Кадири, Абдулхамид Чолпан, Усман Насир.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
298
Ключевые слова: «Дискуссия», Абдурауф Фитрат, Миджмар, Хуррият,
Чигатайская литература, Махмудходжа Бехбуди, Идеи Просвещения.
EXPLANATION OF ENLIGHTENMENTAL IDEAS IN THE WORK "DEBATE" BY
ABDURAUF FITRAT, A GREAT REPRESENTATIVE OF THE NEW NATIONAL
REVIVAL AND REVIVAL LITERATURE
Abstract. This article discusses the ideas of enlightenment put forward in the work of
Abdurauf Fitrat, one of the great enlighteners and famous representatives of the Jadid movement,
“Munozara” (a debate between a Farangi and a Bukhara teacher about Jadid schools in India),
the difference between the “usuli Qadim” and “usuli Jadid” schools, the advantages of the new
Jadid school, the political and economic landscape of the Bukhara emirate, the social lifestyle of
the population, and the educational and upbringing situation. After all, the essence of the work of
these great writers served to elevate society and the nation. Along with such selfless writers as
Abdulla Avloni, Mahbudkhoj Behbudiy, Abdulla Qodiriy, Abdulhamid Cholpon, and Osman Nasir,
perhaps in their forefront, Abdurauf Fitrat also became the eye of the mind and heart of his people
Keywords: "Munozara", Abdurauf Fitrat, Mijmar, Hurriyat, Chigatay literature,
Mahmudkhoj Behbudi, Enlightenment ideas.
KIRISH:
Jadidchilik yoki jadidizm (arabcha jadīd — yangi) – xix asr oxiri xx asr
boshida turkiston, kavkaz, qrim, tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-siyosiy,
maʼrifiy harakat. Jadidchilik dastlab, xix asrning 80-yillarida qrimda vujudga keldi. Xix asrning
90-yillaridan oʻrta osiyoda tarqaldi. Jadidchilik avval madaniyat sohasidagi harakat sifatida
faoliyat yuritgan. Bu oqim vakillari taraqqiyot uchun kurashish, turkiy tillarni rivojlantirish, shu
tillardagi adabiyotni boyitish, dunyoviy ilmlarni oʻrganish, fan yutuqlaridan foydalanish hamda
ayollar va erkaklar tengligi uchun kurashishga chaqirishgan. Keyinchalik jadidchilar panturkizm
gʻoyalarini targʻib qilishgan. Jadidchilik yoki jadidizm (arabcha: jadīd — yangi) – xix asr oxiri
xx asr boshida turkiston, kavkaz, qrim, tatariston hayotida muhim ahamiyat kasb etgan ijtimoiy-
siyosiy, maʼrifiy harakat[1]. Jadidchilik dastlab, xix asrning 80-yillarida qrimda vujudga keldi.
XX asrning 90-yillaridan oʻrta osiyoda tarqaldi. Abdurauf fitrat 1886-yili islomiy
madaniyatning markazlaridan biri buxoroda tavallud topgan. Otasi abdurahimboy zamonasining
ma’rifatli boylaridan, onasi bibijon esa o’qimishli, o’z bolasi taqdirida muhim rol o’ynagan
ayollardan bo’lgan. Darvoqe, fitrat
yuqorida tilga olingan anketada onasining ismini bibijon
sifatida tilga olgan. Adibning boshqa qarindosh -avlodlari ham uning to’la ismi mustafbibi
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
299
bo’lganini unutib, bibijon ismi bilan yodlab yurishadi. Abdurahimboy ko’proq savdo ishlari bilan
band bo’lgani sababli yosh abduraufning tarbiyasi ziyrak va zukko onasi mustafbibining qo’lida
bo’lgan. Abdurauf dastlab eski maktabda, so’ngra buxorodagi mashhur “mir arab” Madrasasida
tahsil ko’rgan bo’lsada, ilmga chanqoqligi, “kitob shaydosi” bo’lganligi bois, mustaqil mutolaa
orqasida aksar madrasadoshlaridan ancha ilg’orlab ketgan edi.
Fitrat 1909-1913 yillarda Turkiyada o’qib ijod etgan. Turkiyada ijod etgan asarlari. U
Turkiyada “Munozara”, “Sayha”, “Yurt qayg’usi” nomli kitoblarini chop etgan.
Fitrat 1912-yil 11-martda Buxorolik yoshlar Kogondagi maktab egasi Liviy(yaxudiy)ning
moddiy yordamida “Buxoroi sharif”, o’sha yilning 14-iyulida esa turkiy tilda “Turon” gazetasini
nashr etishga muvaffaq bo’ldilar. Buxoro amirining 1917-yil 7-aprel farmoni (Manifesti)dan keyin
Fitrat Samarqandga ko’chib borib, “Hurriyat” gazetasiga muharrirlik qiladi. Gazeta moddiy
jihatdan og’ir ahvolda qolgach, muharrirlik lavozimini Muhammadqul O’rinboy o’g’liga
topshiradi.
Fitrat hayoti va faoliyatining Toshkent davrida ro’y bergan eng muhim voqeasi “Chig’atoy
gurungi”ning O’zbekistondagi birinchi adabiy uyushma sifatida tuzilishidir. O’tgan asrning 20-
yillarida yaratilgan adabiyotshunoslik va tilshunoslikka oid asarlarida “Chig’atoy adabiyoti”,
“Chig’atoy tili” atamalari ko’p uchraydi. Fitrat “Chig’atoy adabiyoti” degan maqolasida O’rta
Osiyodagi turkiy tillarida yaratilgan adabiyotning “Chig’atoy adabiyoti”- deb atalishi
Chingizxonning o’g’li Chig’atoy nomi bilan bog’liqligini e’tirof etgan.
Fitratning bu uyushmani tuzishdan maqsadi, birinchidan, tarqoq holda yashayotgan ilm va
ijod ahlini birlashtirish, ikkinchidan, shoir va yozuvchilarning yangi asarlarini tinglab, muhokama
qilish, uchinchisidan, davrning adabiy- ma’rifiy hayotida faol ijod etish, to’rtinchisidan, musiqa
va teatr ishlarini jonlantirish, beshinchidan, lug’at tarkibi va grammatik tuzilishi murakkab bo’lgan
o’zbek adabiy tilini isloh qilish, arab va fors so’zlarini qadimiy turkiy so’zlar bilan almashtirish,
rus tilidan kirib kelishi mumkin bo’lgan so’zlarning o’zbekcha muqobilini ishlash, xullas, yangi,
zamonaviy o’zbek adabiy tilini yaratish edi.
Abdurauf Fitrat bo’lib, bu so’z tug’ma iste’dod, insonga alloh bergan yaratuvchilik
qobiliyati ma’nolarini anglatadi. Zamondoshlarining guvohlik berishicha, talabalik yillari
Mijmar
(Cho’g’don, xushbo’y narsalar solib tutatiladigan idish ma’nosida) taxallusi bilan ham g’azallar
bitgan
1
.
1909-yil “Jamayti xayriya’’ ning ko’magi bilan Istanbulga o’qishga borgan.
Fitratning
singlisi Mahbuba Rahim qizining eslashicha, uning ukasi Abdurahnon (o’sha paytda Kogon
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
300
bosmaxonasida harf teruvchi bo’lib, ishlagan) akasiga moddiy jihatdan yordam berib turgan. Fitrat
Istanbul universitetida o’qish bilan birga u yerdagi “Doru-l-voizin” (Voizlar- ma’ruza qiluvchilar)
madrasasida ham dars bergan. Bu madrasa Buxoro va Turkistondan o’qishga borgan yoshlarni
universitet ta’limiga tayyorlash bilan ham mashg’ul bo’lgan. B.Qosimov ishlarida G’ozi Olim
Yunusov bilan Hamza ham bir muddat Istanbuldagi “Doru-l- voizin” madrasasida o’qiganligi
haqida xabar beriladi
2
.
ASOSIY QISM:
«Usuli jadida» maktablarni nafligi va fununi zamoniya tahsilining
buxoriylar uchun luzumi to‘g‘risida farangiy afandi ila mudarris Buxoriy janoblarini oralarida
bo‘lgan bahs va suhbat — «Munozara» ismida bir risola shaklinda forsiy tilg‘a tab’ va nashr
bo‘lubdur. Bizda ko‘zdin kechurdukki, haqiqatan buxoriylar uchun nofe’dur. Farangiy va mudarris
tilidan bu muhim bahslik risolani tahrir etuvchi vahmi zoing‘a arzi tashakkur qilarman. Inshoollo,
bu risola buxoriylarni uyg‘onmoqig‘a bois bo‘lub, «Munozara» muharririni rahmat ila yod
etarlar.Va al-on bu risola turki tilinda janob muallim hamshahrimiz Hoji Muin afandi tarafidan
tarjima va ushbu gazit ila nashr bo‘lub turubdur.
Va ammo bizni fikrimizcha, Buxoro uchun eng muhim bir bahsni farangiy afandi faromush
etibdurlar. Va ul eng muhim bahs buxoriylarni ruscha o‘qumoq va rus madaniyatidin nafbardor
bo‘lmoqg‘a targ‘ib etmoqdin iborat edi. Xayr, balki farangiy afandi faromush etmay, ehtimolki,
buxoriylarni taajjublari qo‘zg‘olmasun va «Munozara» risolasidin umid etilgon manfaati
ma’naviya favt bo‘lmasun tavhimi-la ruscha o‘qumoq bahsidin ko‘z yumgandur, deb zan qilarmiz.
Va-lo farangiy afandini natijai ma’lumotig‘a nazaran o‘rischa o‘qumoqg‘a tarafdordur, deb istidlol
qilinadur va har bir ko‘zi ochuq kishi-da buxoriylarni ruscha o‘qumsqlarini, albatta lozim bilur.
Buxoriy qarindoshlarimizni ruscha o‘qumoqlari to‘g‘risida muxtasaran biroz yozmoqni biz
munda kerak bilduk va umid qilamizki, «Munozara» noshiri ikkinchi tab’ina ruscha o‘qumoq
luzumini ham risolag‘a olmoq etdirsa. Rusiya davlati —100 milyun xalqlik va yer yuzini qaviy
davlatlaridin biri. Buxoro hukumati ani himoyasig‘a va aning uchun buxoriylarni ruscha
o‘qumoqlari o‘zlari uchun lozim va foe’dir. Buxoriylarni savdo ishlari Rusiya iladurki, tijorat
ishlarini taraqqiy qildirmoq uchun, albatta, ruschag‘a ehtiyoji tomalari bordur.
Fitrat deyarli 17 yoshidan boshlab avvaliga diniy, so’ngra badiiy ijod va ilmiy tadqiqot ishi
bilan jiddiy shug’ullanadi. Buxoriy qarindoshlarimizni ruscha o‘qumoqlari to‘g‘risida muxtasaran
biroz yozmoqni biz munda kerak bilduk va umid qilamizki, «Munozara» noshiri ikkinchi tab’ina
ruscha o‘qumoq luzumini ham risolag‘a olmoq etdirsa.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
301
Rusiya davlati — 100 millyon xalqlik va yer yuzini qaviy davlatlaridin biri. Buxoro hukumati
ani himoyasig‘a va aning uchun buxoriylarni ruscha o‘qumoqlari o‘zlari uchun lozim va foe’dir.
Buxoriylarni savdo ishlari Rusiya iladurki, tijorat ishlarini taraqqiy qildirmoq uchun, albatta,
ruschag‘a ehtiyoji tomolari bordur.
Buxoroda tilgirof, po‘chta, temur yo‘li va bonk va mol, anjomaning hamli va naqliva optek,
do‘qtur va hifzil sihata teyishli ishlar va lavozimoti madaniya va zamoniya va xorijag‘a
mutaalliq barcha mavod kofaruslar vositasi-la joriy bo‘lurki, bul to‘g‘rilardan ruschag‘a buxoriylarni
ehtiyojlari shadiddur.
Rusiya ila tijorati bor har bir buxoriy va Buxoroni har bir hukumat doiralarini ruschaga bor
ehtiyojini har kimdan avval buxoriylarni o‘zlari iqror edarlar. Kishi yo‘qligidin al-on Buxoro
hukumatini xidmatidagi tarjimonlar kafkaziy va turkistoniylardin iboratdur. Buxoriylarni ruscha
o‘qumoqlari uchun dalil lozim bo‘lsa, faqat Rusiyani... jihatidin Buxorog‘a hamsoyaligi eng oliy
dalildur. Holbuki, Buxoro davlatimizni himoyasida, ya’ni hovuchindadur. Nasora va majus
davlatlarini aytmay qo‘yduk. Bul vaqt Usmonli islom davlati katta maktablarig‘a ruscha o‘qutadur va
Rusiyag‘a talaba yuboradur. Turk qarindoshlarimizni har biri Rusiya musulmonlarini ruscha
o‘qumoqg‘a tashviq etarlar. Hatto, Istanbul shayxulislomi hazratlari Rusiya musulmonlarini ruscha
o‘qumoqg‘a buyuradurlar.
Chunonchi, o‘tgan sana Samarqand hojilaridan ikki nafar mudarris shayxulislom janoblarini
xizmatlariga musharraf bo‘lub ekanlarki, usuli jadid va ruschani luzumidin bayon etib,
Turkistoniylarg‘a ruscha o‘qumoqg‘a tashviq etmoqg‘a buyurubdurlar. Misrdin, Shom va
Arabistondin, Istanbuldin va Erondin Rusiya maktablarig‘a talaba kelganda, Buxorodin na uchun
talaba kelmaydur? Buni sababi buxoriylarni g‘aflati va zamondin xabarsizligi deyurlar. Bul joyg‘a
buxoriylar u qadar kaholat etdilarki, hatto, rasmiy doiralarida birorta tarjimonlari yo‘qdur.
Xo‘b, Buxoroda usuli jadidani qo‘ymaganlaridek, ruschani-da ulamo qo‘ymadilar deduk. Ey,
shogirdlarni Samarqandda, Turkistonda va yo doxiliy Rusiyag‘a na uchun yuborilmaydur?
Samarqandda Buxorodin gado, o‘g‘ri, qimori, juvon-bachcha kelar. Hatto, deyurlarki,
fohishalar ham kelur, bularg‘a ulamo bir shay demas va xabardor bo‘lmas. Talabag‘a tamoman mone’
bo‘lurlar. Yo‘q, bul joyg‘a ulamog‘a yopishmoq kerak emas, balki boshqalarg‘a lozumdur.
Buxoroniig muhtaram hukmronlarina, Buxoroning tujjori kiromiga biz min g‘ayri hadarz
qilarmizki, ruscha o‘qutmaqni muborak fikrlarig‘a keltirsalar, Rusiya davlati Buxoroning faqat bir
hamsoyasi emas, balki homiysi, vasiy va murabbiyi davlatidur. Aning uchun ruscha bilmoq va rus oliy
va katta maktablarig‘a kirmoq buxoriylarni hayoti va saodati uchun alramdu.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
302
Ikki milyo‘n buxoriylardin nisfi asr zarfida bir nafar tarjimon chiqmaganligi buxoriylarni
loqaydliklarig‘a dalil bo‘lur. Bu nimadan kelur? Albatta, Buxoro ila Rusiya orasidagi munosabatni
bilmaslikdin kelur. Binobarin, Rusiya ila Buxoro beyindagi munosabati siyosiyani har zamon aholig‘a
bildirmoq kerakdur. Biz siyosiy kishi emas va illo bul to‘g‘ridagi fikrimizni ochiq suratda yozarduk.
Shu qadar bilarmanki, rasman Buxoro hukmati Rusiya davlatini himoyatig‘adur. Buxoroning bosh
hukmroni ma’nan baoliy amir hazratlarini amoratlari Rusiyadavlati tarafidin tasdiq qilinadur.
Buxoroni xorijiya ishlari Rusiya davlati tarafidin ijro qilinadur.
Xorijiya davlatlari, masalan, Eron, Afg‘on va yo Usmonli davlatlari-la Buxoro hukumatini xat
va xabar qilmog‘i lozim kelsa, Rusiya davlati vositasi-la muomala qiladur. Buxoro ahli xorijiyag‘a
chiqmoqchi bo‘lsa, Rusiya rahol hukumatini ruxsati lozimdur. Buxoro uchun boj va po‘shlina Rusiya
davlatini ixtiyori ila bo‘lur.
Bilmoq kerakki, o‘ruscha o‘qumoq ila kishi kofir bo‘lmaydur va yo o‘ruslar bizg‘a dinlarini
ta’lim qil-maydur. Masalan, bukun Samarqand muxtalif maktablarig‘a yuzdin ziyod musulmon bolasi
bor va alarni hech birig‘a nasoro dinini ta’lim qilinmaydur. Samar-qand e’dodiy gimnoziyo maktabini
bukun undin ziyoda musulmon bolasi bor. U jum.ladin biri manim o‘g‘lim-dur. Va na vaqtki,
bolalarg‘a nasoro dinini ta’lim berarlar, g‘ayri ruslarni, xoh musulmon va yo yahud va hatto, armani
bo‘lsun, maktabdin chiqoradurlar. Hatto, nasoro aqidasini ta’limi vaqtida yoshirin maktabda qolgan
g‘ayrirus shogirdg‘a jazo beriladur. G‘ayriruslar ruscha o‘qugandan ilmi dunyoviy va hayog-qa
mutaalliq funun o‘quydurlar va har bir musulmon-da rumcha va yo farangcha shuni o‘qivdur.
Buxoroni o‘rta millati uchun avomcha so‘ylayinki, turklar, ibroniylar, turkistoniylar, qozoniy, o‘run-
burg‘iy va kafkoziylar hamchunonki, ruscha o‘qusalar ham kofir bo‘lmaydilar. Buxoriylar ham ruscha
o‘qugan ila kofir bo‘lmaydurlar.
Afg‘on hukumati ila inglis davlati orasida munosabati siyosiya mavjud va ham hamsoyadur.
Oni uchun afg‘onlar Hindiston inglisig‘a va nufusi Angliyada o‘z nafii uchun talaba yuboradur.
Holbuki, hech bir afg‘on inglis bo‘lgan yo‘q. Inchunun, buxoriylar-da Turkiston ustig‘a va yo
Rusiyag‘a o‘z naflari uchun talaba yuborsalar, xotirjam bo‘lsunlarki, o‘rus bo‘lmaydurlar. Shuni-da
yozayin, buxoriy qarindoshlarimiz bilsunlarki, bu so‘zlarni biz musulmonligimiz uchun va Buxoroni
taraqqiysini xohlaganimiz uchun yozarmiz. Gumon qilinmasunki, o‘ruslar bizg‘a yozdiradur.
Xulosa: “Munozara” asari Buxoro amirligida ta’qiqlab qo’yilishiga qaramasdan, turli
yo’llar bilan Buxoroga olib kelinib, keng tarqaladi. Dastlab “Munozara” asari 1911-yilda Hoji
Muin Shukrulloh o’g’li tarjimasida “Turkiston viloyatining gazetasi”da, bosib chiqilgan,
keyinchalik esa, 1913- yilda Behbudiy so’zboshisi bilan alohida kitob holida nashr qilingan.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
303
Dastlab, bu asar teatrlarda ayrim qismlari tushurilgan holda sahnalashtiradi. Munozara asari
Buxoro amirligi va Rossiya hukumati tomonidan ta’qiq qilinishiga qaramasdan butun
Turkiston o’lkasida, sharq va g’arb mamlakatlarida ham keng tarqalgan va mashhur bo’lgan.
Xalqning ko’zi ochilishida muhim rol o’ynaydi.
REFERENCES
1.
Fitrat. A. Adabiyot qoidalari. Adabiyot muallimlari va havaslilari uchun qo’llanma/
Nashrga tayyorlovchi H. Boltaboev. -Toshkent:O’qituvchi,1995.
2.
Boltayev.H. Fitrat va jadidchillik. - T.,A. Navoiy npmidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi
nashriyoti.2007-140-b
3.
Fitrat. Tanlangan asarlari. Ijild. - T., Ma’naviyat.200-47-95b
4.
Mahmudxo’ja Behbudiy “Munozara’’ haqida. -” Turkiston viloyati” gazetasi-1911-y.29-
sentabr 73-son.
