ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
902
JADIDLAR: MILLIY O‘ZLIK, ISTIQLOL VA DAVLATCHILIK G‘OYALARI.
ADBURAUF FITRAT- BIRINCHI O‘ZBEK PROFESSORLARIDAN BIRI.
Xudayberdiyeva Mohichehra Alisher qizi
Buxoro davlat universiteti Tarix-Yuridik fakulteti
Yurisprudensiya yo‘nalishi 3-kurs 5/2 guruh talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14929795
Annotatsiya.
Jadidlar xalqni boshi berk ko‘chadan olib chiqishning yagona to‘g’ri yo‘li
nafaqat ma’rifatda, ta’limda, siyosatda balki turkiy xalqlarning birligida deb bilganlar. Jadidlar
yangi zamonni ilm-ma’rifat asosiga qurilgan ilg‘or jamiyatni orzu qilgan millat oydinlari edilar.
Bu borada Abdurauf Fitrat haqida gapirganda odatda hamma olimlarimiz alohida e’tibor
bilan gapirishadi. Sababi jadid ijodkorlarimiz juda ko‘p ular hamma sohada ilg‘or, lekin Abdurauf
Fitrat olimlik faoliyati bilan birga ham nasr, ham nasl, ham dramaturgiyada eng yuqori
bosqichlarda ijod qilgan ijodkorlardan biridir. Xususan ularni olimlik faoliyatlari diqqatga
sazovor. Chunki biz o‘zbek adabiyoti tarixi haqida gapirganimizda albata Fitratga murojaat
qilamiz.
Kalit so‘zlar:
“Hind ixtilochilari”, sentimentalizm, “Rahbari najot”, romantizm oqimi,
Naturalizm oqimi, Realizm oqimi.
НОВЫЙ ВЕК: ИДЕАЛЫ НАЦИОНАЛЬНОЙ ИДЕНТИЧНОСТИ,
НЕЗАВИСИМОСТИ И ГОСУДАРСТВЕННОСТИ. АДБУРАУФ ФИТРАТ – ОДИН ИЗ
ПЕРВЫХ ПРОФЕССОРОВ УЗБЕКИСТАНА.
Аннотация.
Джадиды считали, что единственный правильный путь вывода
народа из тупика заключается не только в просвещении, образовании и политике, но и в
единстве тюркских народов. Джадиды были интеллектуалами, мечтавшими о новом
времени, о прогрессивном обществе, основанном на знаниях и просвещении. Говоря об
Абдурауфе Фитрате в этом контексте, все наши ученые обычно уделяют ему особое
внимание. Причина в том, что среди джадидов было много писателей, которые были
передовыми в разных областях, но Абдурауф Фитрат был одним из немногих, кто достиг
высот в нескольких дисциплинах — науке, прозе, поэзии и драматургии. В частности, его
научная деятельность заслуживает особого внимания. Когда мы говорим об истории
узбекской литературы, мы неизбежно обращаемся к Фитрату.
Ключевые слова:
"Индийские революционеры", Рационализм, Сентиментализм,
Романтизм, Символизм, Модернизм, Реализм, Натурализм, Футуризм, Алтай.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
903
JADIDS: IDEALS OF NATIONAL IDENTITY, INDEPENDENCE AND STATESHIP.
ADBURAUF FITRAT - ONE OF THE FIRST UZBEKISTAN PROFESSORS.
Abstract.
The Jadids believed that the only correct way to lead the people out of a dead-
end was not only through enlightenment, education, and politics but also through the unity of
Turkic peoples. The Jadids were intellectuals who dreamed of a new era, a progressive society
built on the foundations of knowledge and enlightenment. When speaking about Abdurauf Fitrat
in this regard, all our scholars usually pay special attention to him. The reason is that while there
were many Jadid writers who were pioneers in various fields, Abdurauf Fitrat was one of the few
who excelled in multiple disciplines—science, prose, poetry, and dramaturgy. In particular, his
scholarly activities are noteworthy. When we talk about the history of Uzbek literature, we
inevitably turn to Fitrat.
Keywords:
"Indian Revolutionaries", Rationalism, Sentimentalism, Romanticism,
Symbolism, Modernism, Realism, Naturalism, Futurism, Altai.
KIRISH: Abdurauf Fitrat adabiyotimiz tarixida shoir va olim, nosir va dramaturg,
o‘qituvchi va ma’rifatparvar sifatida muhim o‘rin egallaydi. U 1886-yilda Buxoroda ziyoli
oilasida tug’ilgan bo‘lib, Buxoro, Istanbul madrasalarda va dorulfunlarida o‘qiydi. U arab,
fors, turk tillarini mukammal bilganligi tufayli sharqning buyuk allomalari ijodini yaxshi
o‘zlashtiradi. Adibning otasi savdogarchilik bilan shug’ullangan bo‘lib, 1918-yilgacha
Qashqarda turib qoladi, u asosan onasi Musafobibi tarbiyasida bo‘lib, uda Navoiy, Uvaysiy,
Zebiniso, Fuzuliy kabi shoirlar g’azallarini birinchi bo‘lib tinglagan. Fitrat 1909-yilda
Turkiyaga o‘qishga borib 1913- yilgacha Istanbul dorulfunida o‘qiydi. Turkiyada tashkil
bo‘lgan Buxoro talimi maorifi uyushmasida faollik ko‘rsatgan. Behbudiy asos slogan jadid
usulidagi maktablar takomiliga xizmat etgan. Uning ilk to‘plami 1911-yilda “Sayxa(
Chorlov)” nomi bilan chop etiladi. Yirik olim, adabiyotshunos sifatida ham bir qancha
asarlar yozgan. Jumladan “Adabiyot qoidalar”, “Eski o‘zbek adabiyoti namunalari” kabi
ilmiy asarlari adabiyotshunoslik fani tarixida muhim ro‘l o‘yaydi. Shuning uchun Umar
Xayyom, Firdavsiy, Navoiy, Bedil haqidagi tadqiqotlari ham adabiyotimiz tarixini
o‘rganishdagi muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Ahmad Yassaviy, Sulaymon, Boqir Qomiy
kabi 10 dan ortiq adabiyot vakillari haqida maqolalar yozgan. Fitrat ayni chog’da olim,
ulkan pedagog, xalq maorifi tashkilotchisi sifatida ham faoliyat ko‘rsatgan. “O‘zbek tili
darsligi”, “O‘zbek tili sarfi, grammatikasi” kabi kitoblari esa 1925-1930-yillarda 5 marta
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
904
chop etiladi. U ana shu ishlari uchun o‘zbek olimlar o‘rtasida birinchilardan bo‘lib professor
degan yuksak ilmiy unvonga sazovor bo‘lgan. Abdurauf Fitrat hayoti va adabiy faoliyati
ziddiyatlarga o‘ta boyligi bilan ajralib turardi. 1991-yil 25-sentabrda Abdurauf Fitratga
O‘zbek dramaturgiyasini rivojlantirishdagi realistik adabiy tanqidchilik hamda
adabiyotshunoslik maktabiga asos solishdagi xizmatlari uchun Alisher Navoiy nomidagi
Respublika davlat mukofoti berildi.
ASOSIY QISM:
Jadidchilik harakati o‘tgan asrning boshlarida Markaziy Osiyo hududida
keng tarqalgan ma’rifiy harakat bo‘lib, uning asosiy maqsadi millatni uyg’otish, ilm-ma’rifatga
chorlash va mustaqillikka erishish edi. Ushbu harakatning eng yetuk vakillaridan biri Abdurauf
Fitrat bo‘lib, u o‘z asarlari va faoliyati orqali milliy o‘zlikni anglash, istiqlol g’oyalarini ilgari
surish hamda davlatchilik masalalarini targ’ib qilgan. Jadidlar xalqni jaholat va qoloqlikdan
chiqarish uchun zamonaviy ta’lim tizimini joriy etish zarurligini tushungan edilar. Fitrat o‘z
asarlarida millatni uyg’otish uchun ona tilida ta’lim berish, islomning asl mohiyatini tushuntirish
va milliy madaniyatni rivojlantirish masalalariga alohida urg’u bergan. Uning “Hind ixtilochilari”,
“Rahbari najot” kabi asarlari milliy o‘zlikni anglashga chaqiruvchi muhim asarlar hisoblanadi.
Jadidlar mustaqillik g’oyalarini ilgari surib, xalqning siyosiy ongini oshirishga harakat qilganlar.
Fitrat ham bu borada faol ish olib borib, Turkiston mustaqilligini himoya qilgan. U Rossiya
imperiyasi mustamlakachiligiga qarshi chiqib, xalqni o‘z taqdirini o‘zi belgilashga chaqirgan.
Fitratning istiqlol haqidagi fikrlari uning siyosiy qarashlarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Fitrat
Turkistonning mustaqil davlat sifatida shakllanishi uchun ta’lim, iqtisod va madaniyatning
rivojlanishi zarur deb hisoblagan. U davlat boshqaruvi, huquqiy islohotlar va adolat tamoyillari
haqida ko‘plab ilmiy asarlar yozgan. Fitrat o‘z davrining ilg’or ziyolilaridan biri bo‘lib, birinchi
o‘zbek professorlaridan biri sifatida ilm-fan rivojiga katta hissa qo‘shgan.
Mumtoz adabiyotda ijodkorning mahorati nimani tasvirlagini bilan emas, qanday
tasvirlagani bilan o‘lchangan. Demakki, ijodkorning mahorati uning tasvir uslubi bilan bog’liq.
Abdurauf Fitrat mumtoz poetika ilmining bilimdoni sifatida aruz, mumtoz qofiyaning nazariy
asoslarini o‘rganish barobarida ilmi badi’ va uning badiiy adabiyotdagi o‘rni masalasida ham o‘z
pozitsiyasidan kelib chiqqan holda nazariy fikrlarini, xulosalarini taqdim etgan. Olimning
“Adabiyot qoidalari” darsligida badiiy san’atlar va ularning badiiy matndagi ishtiroki ijodkor
uslubining xususiy holi sifatida keltiriladi. Fitrat badiiy san’atlarni ijodkorning tasvir uslubi
ekanligini ta’kidlab, sifatlash, o‘xshatish, istiora, kinoya, majoz, jonlantirish, so‘rash, mubolag’a,
undash, qarshilik, qaytish, kesish, burilish kabi tasvir vositalarini baytlar asosida tushuntiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
905
Agar e’tibor qilinsa, Fitrat badiiy san’atlarni nomlashda turkiy so‘zlarning ishlatilishiga
alohida e’tibor qaratgan, arabiy, forsiy nomlar o‘rniga xususiyatidan kelib chiqqan holda alohida
nomlashni afzal ko‘rgan, ularning ta’rifini berishda ham soddalikdan foydalangan. Badiiy
san’atlarning imkoniyatini ochib berish maqsadida mumtoz ijodkorlar baytlari va shu bilan
birgalikda zamondosh ijodkorlar ijodiga ham murojaat qilgan.
Abdurauf Fitrat yirik nazariyotchi olim sifatida adabiy oqimlar, ularning o‘ziga xos
xususiyatlari borasida ham o‘z qarashlarini taqdim qilgan. Olim “Adabiyot qoidalari” asarida
klassitsizm, taqlidiy klassitsizm, soxta klassitsizm, ratsionalizm, sentimentalizm, romantizm,
simvolizm, modernizm, realizm, naturalizm, futurizm kabi adabiy oqimlar ularning istilohiy
ma’nolari, mohiyati, adabiy oqimga kiruvchi asarlari borasida umumiy xulosalarni keltiradi. Bu
ilmiy xulosalar adabiy oqimning mohiyatini anglatuvchi umumiy qarashlardan iborat.
Fitrat dastlab klassitsizm oqimi xususida to‘xtaladi. Olim klassitsizmni yunon olim Arastu
bilan bog’lab tushuntiradi. Dastlab Arastu tomonidan ijodkorlar ma’lum darajaga bo‘linib, tahlil
qilingan bo‘lib, Fitrat yunon olimi tomonidan darajaga ajratilgan shoirlar klassik shoirlar, ularning
asarlari klassik asarlar deb nomlanganini, keyinchalik bu atama butun adabiyot dunyosiga shu nom
bilan tarqalgani va klassitsizm oqimi shaklida mumtoz asarlarni o‘z ichiga olishini ta’kidlaydi.
Olim klassitsizm oqimi vakillari va manbalari sifatida Sa’diyning “Guliston”,
Firdavsiyning “Shohnoma”, Nizomiyning “Xamsa” asarlarini keltiradi. Xamsachilik an’anasi
asosida yozilgan asarlarni, xususan, Navoiyning “Xamsa”si va fors adabiyotidagi asarlarga
taqlidan yozilgan asarlarni taqlidiy klassitsizm oqimi namunasi sifatida taqdim etadi.
Fitrat soxta klassitsizm oqimi xususida to‘xtalar ekan, adabiyot olamida bu oqimga asos
bo‘lgan adabiy jarayonni keltiradi. Yunon klassitsizm davri miloddan oldingi davrlarga to‘g’ri
keladi. Ma’lumki, adabiy oqim va asarlarning yuzaga kelishida ijtimoiy hayotning ta’siri juda katta
va tabiiyki, asarlarda ham ayni davr muhiti aks etadi. Oradan XV asr vaqt o‘tib, yunon adabiyotida
miloddan oldingi davr manbalaridan ta’sirlanib yozilgan asarlar yaratila boshlandi. Olim
Yevropaliklarning yunon klassik adabiyotiga taqlidan yozilgan bu kabi asarlarini soxta klassitsizm
sifatida baholaydi. Chunki yevropaliklar oradagi XV-XVI asrlik masofani, davriy o‘zgarishlarni
hisobga olmagan holda soxta usulda ularga taqlid qilganlar. Bu holat bizning adabiyotimizda ham
ko‘zga tashlanadi. Fitrat bunday asarlar sirasiga eron adabiyotiga tushunmasdan, anglanmasdan
taqlid qilib yozilgan asarlarni kiritadi.
“Adabiyot qoidalari” asarida ratsionalizm oqimi xususida batafsil to‘xtalinadi. Bu oqim
vakillari va manbalarida aql ustunlik qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
906
Bu oqim vakillari va manbalarining maqsadi xalqni bilimli va savodli qilishni maqsad
qilishgan. Demakki, didaktik ruhdagi asarlar ratsionalizm oqimi manbalari sanaladi. Fitrat bunday
asarlarning yorqin namunasi sifatida Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig”, Ahmad
Yugnakiyning “Hibatul haqoyiq”, Navoiyning “Mahbub ulqulub”, “Hayrat ul-abror” asarlarini
keltiradi. Fitrat “oqartirish” oqimining asosiy vakillari sifatida o‘z zamonasining jadidlari:
Behbudiy, Avloniy, Tavallo, Xo‘ja Muin kabi ijodkorlarni sanab o‘tadi. Demak, olim ratsionalizm
oqimining asosiy maqsadi sifatida xalqni “oqartirish”, insonlarni fikriy tarbiya qilishni nazarda
tutgan.
Fitrat e’tibor qaratgan adabiy oqimlardan biri sentimentalizm oqimidir. Bu oqim vakillari
“aqliyun oqimi”ga, ratsionalizmga qarshi qo‘yiladi. Bu oqimning o‘ziga xos xususiyati his-tuyg’u
bo‘lib, Fitrat uni hissiyun falsafasi deb ataydi. Olim bu oqim vakillari tasavvuf maslagida bo‘lgan
shoirlar ekanligiga ishora qiladi, Ahmad Yassaviyni bu oqim vakili sifatida ko‘rsatish
mumkinligini ta’kidlaydi.
“Adabiyot qoidalari” asarida romantizm oqimi istilohiga batafsil to‘xtalinadi. Fitrat bu
oqimni har qanday qayddan ozod oqim ekanligini, ko‘ngul, tuyg’u ongdan, tajribadan yuqori
qo‘yilishini asosiy xususiyati sifatida keltiradi. Olim Cho‘lpon ijodini romantizim oqimining
namunasi sifatida yuqori baholaydi.
Fitrat darsligida haqiqiylikka asoslanuvchi realizm oqimini izohlar ekan, Botu ijodiyoti
romantizmdan qutulib, realizm oqimiga o‘tayotganini ta’kidlaydi. Fitrat zamonasining ilg’or olimi
sifatida yigirmanchi asarning boshlarida kirib kelgan yangi oqimlar to‘g’risida ham ma’lumotlar
keltiradi. Xususan, Italiyada maydonga kelgan futurizm oqimi borasida ilmiy xulosalarini taqdim
qiladi. Bu oqim vakillari harakat va tezlikka o‘zlariga asos qilib oladi. Ular vaznda ozodlik
tarafdori bo‘lib, jumla tuzishda nahv qoidalarini inkor qiladilar, bu qoidalarda qutulishni istaydilar,
sifatlar, tinish belgilari, ko‘makchilardan foydalanmaydilar. She’rda raqam ishlatishni ma’qul
ko‘radilar. Fitrat bu oqimning yorqin vakili sifatida Oltoyni e’tirof etadi.
Fitrat adabiy oqimlar xususida to‘xtalar ekan, yuzaga kelgan oqimlarning aksariyati boshqa
bir oqimdan ajratilib chiqqanligini asoslaydi. Xususan, modernizm oqimini yangi romantizm
oqimi nomi bilan keltiradi. Bu oqimning asosiy xususiyati sifatida ijtimoiy harakatlar va fanniy
tushunishga qarshi oqim ekanligiga ishora qiladi. Naturalizm oqimi xususida to‘xtalganda, bu
oqimning realizmdan ajralib chiqqanini ta’kidlab, realizm bilan farqli jihatlarini ko‘rsatadi.
Realizm oqimi hayotni, turmushni tasvirlashga asoslansa, naturalizm faqatgina tabiatni tasvir
etishga tayanishini qiyoslab tushuntiradi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
907
Fitrat “Adabiyot qoidalari” asarida simvolizm oqimiga atroflicha to‘xtaladi. Mutasavvuf
ijodkorlar uchun bu oqim juda maqbul oqim ekanligini ta’kidlaydi. Chunki bu oqimning o‘ziga
xos xususiyati ramzlarga asoslanish bo‘lib, tasavvufdagi atamalar o‘z ramziy mazmun va
mohiyatga ega.
Ko‘rinib turibdiki, Fitrat nafaqat mumtoz adabiyot namunalarini tadqiqqa tortgan
adabiyotshunos, balki mumtoz poetika va adabiyot nazariyasi bilan shug’ullangan qomusiy olim
sifatida adabiyotshunoslikda o‘z o‘rniga ega. Adabiyot tarixida istalgan mavzu va nazariyaga oid
tadqiqotlarni Fitrat ijodiyotidan topsa bo‘ladi. Demakki, Fitrat adabiyotshunoslikni keng ko‘lamda
tadqiq etgan olimdir.
Abdurauf Fitrat zamonasining yirik olimi sifatida adabiyotshunoslikning barcha
yo‘nalishlarida izlanishilar olib borgan. Fitrat matnshunos, manbashunos, tilshunos, lug’atshunos,
adabiyotshunos, nazariyotchi sifatida bir qancha ilmiy risola va maqolalar yaratdiki, bu ilmiy
merosda aks etgan ilmiy xulosalarning aksariyati bugungi kun tadqiqotlari uchun asos vazifasini
o‘tamoqda. Garchi oradan bir qancha vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, olim tomonidan olib borilgan
tadqiqotlar hali hanuz o‘z ilmiy ahamiyatini yo‘qotgan emas.
Abdurauf Fitrat garchi adabiyotshunoslikka oid qarashlarini maxsus tadqiqot yoki maqola
shaklida yozmagan bo‘lsa-da, olimning bu boradagi ilmiy xulosalari adabiyot tarixida yashab, ijod
etgan shoirlar ijodiyoti tahliliga bag’ishlangan ilmiy maqolalarida, ularning manbalari va matniy
tadqiqiga bag’ishlangan ilmiy risola, majmualarida o‘z aksini topgan. Aslida Fitratning har bir
yo‘nalishdagi ilmiy tadqiqotlari alohida tadqiqot uchun material bo‘la oladi. Fitratning tahrir va
tahlil uslubi alohida tadqiqqa muhtoj. Olimning matnshunoslik va manbashunoslikdagi xizmatlari
beqiyos, ularni bir butunlikda taqdim qilish adabiyotshunosligimiz oldidagi asosiy vazifalardan
biridir.
XULOSA:
Vatanimizning bir bo‘lagi sanalgan jadidchilik harakatlari nomoyondalari
haqida to‘xtalib o‘tsak. Ulardan biri shoir, yozuvchi, jurnalist va o‘zbek tarixchisi Abdurauf Fitrat.
20-yillarning ikkinchi yarmidan yurtda vaziyat murakkablashadi, hokimiyat tepasiga mustahkam
o‘rnashgan Savet hukumati, xalqning erkin fikrlashini cheklay boshlaydi. Jadidchilik harakati
qoralanib, taqib ostiga olinadi. Fitratni millatchillikda ayblab, xalq dushmani deb atay boshlashadi.
Tinmsiz ayblovlardan so‘ng 1937-yil 24-aprel kuni jadidchi hibsga olinadi. Do‘sti Fayzulla
Xo‘jayevning fitratga qo‘yilgan yolg’on ayblovlariga qarshi kurashishlariga qaramay u otuvga
e’lon qilinganlar ro‘yxatiga kiritiladi.
Fitrat shu yilning 4-oktabrda yuzlab ziyollilar qatori Bo‘suv qirg’og’ida qatl qilindi.
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 2 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
908
Ajablanarlisi uni o‘limga mahkum qilish to‘g’risidagi sud qarori 1938-yili 5-oktabrida bir
kundan keyin imzolandi.
Fitrat o‘z g’oyalariga, qarashlariga huriyyat haqidagi xayollariga sodiq qoldi. Garji bu
sodiqlik uning hayotiga teng bo‘lsada. Sho‘ro hukumati xalqni doimiy nazoratda ushlash uchun
shunchaki, millat ziyollilarini yo‘q qilishdi. Ammo, istiqlol g’oyasi, mustamlaka millat qaridan
butunlay yo‘q bo‘lib, qolmadi. Jadidchi Abdurauf Fitrat tarix har zamonlarda inom etadigan yetuk
ullomo edi. Bugungi ozod va faravon kunlarda u qoldirgan adabiy meros ilm ahli tomonidan
chuqur o‘rganilmoqda.
1956-
yilga kelib, u oqlandi, oqlandiyu qariyb yana 35 yildan so‘nggina mustaqillik davri
sharofati bilan u haqidagi haqiqatni aytib va yozish imkoniyati tug’ildi. Abdurauf hayoti va adabiy
faoliyati zidiyatlarga o‘ta boyligi bilan ajaralib, turardi. 1991- yil 25- sentabrda Abdurauf Fitratga
adabiyotshunoslik maktabiga asos solishidagi xizmatlari uchun, Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Respublikasidagi davlat mukofoti berildi, Mustaqillik ordeni berildi. 1996- yilli
Abdurauf Fitrat tavolludining 110 yilligi mamlakat miqiyosida keng nishonlandi.
REFERENCES
1.
Fitrat. A. Adabiyot qoidalari. Adabiyot muallimlari va havaslilari uchun qo‘llanma/ Nashrga
tayyorlovchi H. Boltaboev.-Toshkent:O‘qituvchi,1995.
2.
Boltayev.H. Fitrat va jadidchillik.- T.,A. Navoiy npmidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi
nashriyoti.2007-140-b
3.
Fitrat. Tanlangan asarlari. Ijild.- T., Ma’naviyat.200-47-95b
4.
Mahmudxo‘ja Behbudiy “Munozara’’ haqida.-” Turkiston viloyati” gazetasi-1911-y.29-
sentabr 73-son.
