884
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
ABDURAUF FITRAT VA UNING JADIDCHILIK TARAQQIYOTIDAGI O’RNI.
Sadullayev Umidjon Shokir o’g’li
Osiyo Xalqaro Universiteti
“Tarix va filologiya” kafedrasi o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14895141
Annotatsiya.
Abdurauf Fitrat XX asr boshlarida Turkistonda milliy uyg'onish harakatining
yorqin namoyandalaridan biri sifatida tarixga kirdi. U nafaqat o'zbek adabiyotining
rivojlanishiga katta hissa qo'shgan buyuk adib, balki millatning o'zligini anglashiga, ma'rifatga
intilishiga undagan ziyoli ham edi. Fitratning hayoti va ijodi o'zbek xalqining o'tmishi, buguni va
kelajagi bilan chambarchas bog'liq.
Kalit so'zlar:
Abdurauf Fitrat, Jadidchilik, Milliy uyg'onish, O'zbek adabiyoti, Ma'rifat,
Vatanparvarlik, Qatag'on.
ABDURAUF FITRAT AND HIS ROLE IN THE DEVELOPMENT OF JADIDISM.
Abstract.
Abdurauf Fitrat went down in history as one of the brightest representatives of
the national revival movement in Turkestan at the beginning of the 20th century. He was not only
a great writer who made a great contribution to the development of Uzbek literature, but also an
intellectual who encouraged the nation to understand its identity and strive for enlightenment.
Fitrat's life and work are closely connected with the past, present and future of the Uzbek people.
Keywords:
Abdurauf Fitrat, Jadidism, National revival, Uzbek literature, Enlightenment,
Patriotism, Repression.
АБДУРАУФ ФИТРАТ И ЕГО МЕСТО В РАЗВИТИИ ДЖАДИДИЗМА.
Аннотация.
Абдурауф Фитрат вошел в историю как один из ярких представителей
движения национального возрождения в Туркестане начала XX века. Он был не только
великим писателем, внесшим значительный вклад в развитие узбекской литературы, но и
интеллектуалом, побуждавшим нацию осознать свою самобытность и стремиться к
просвещению. Жизнь и творчество Фитрата тесно связаны с прошлым, настоящим и
будущим узбекского народа.
Ключевые слова:
Абдурауф Фитрат, джадидизм, национальное пробуждение,
узбекская литература, просвещение, патриотизм, репрессии.
Hayoti va faoliyati
Abdurauf Fitrat 1886-yilda Buxoroda ziyoli oilasida tug'iladi. Buxorodagi madrasalarda
tahsil olgach, 1909-yilda Istanbulga borib, turk ta'lim tizimi bilan yaqindan tanishadi. U yerda
o'qib, o'zbek ziyolilarining o'zligini anglash, milliy madaniyatini rivojlantirish g'oyalari bilan
to'ladi. 1913-yilda Buxoroga qaytib kelib, jadidchilik harakatiga qo'shiladi.
885
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Fitrat jadid maktablarining tashkil etilishida, yangi o'quv dasturlarini ishlab chiqishda faol
ishtirok etadi. "Turon", "O'zbek ovozi" kabi gazetalarda o'zining o'tkir maqolalari bilan millatni
uyg'otishga harakat qiladi. U o'zining "Munozara" dramasi, "Hind sayyohi", "Oila", "Shaytonning
tangri haqida", "Abulfayzxon" kabi asarlari orqali jamiyatda mavjud illatlarni tanqid qiladi, xalqni
ilm-ma'rifatga, birlikka chaqiradi.
Ijodiy merosi
Fitratning ijodi o'zbek adabiyotining rivojlanishida muhim bosqich bo'ldi. Uning asarlari
o'zbek tilining boyligini, ifoda imkoniyatlarini namoyish etdi. Fitrat o'zbek adabiyotiga yangi
janrlarni olib kirdi, uning tili sodda va ravon edi. U o'z asarlarida milliy g'urur, vatanparvarlik,
insonparvarlik g'oyalarini tarannum etdi.
Fitratning "Chig'atoy gurungi" asari o'zbek tilining qadimiy tarixini o'rganishga
bag'ishlangan muhim ilmiy manba hisoblanadi. Uning pedagogik qarashlari ham bugungi kunda
o'z ahamiyatini yo'qotmagan.
"Oʻzbek tili sarfi" (1920): Fitrat oʻzbek tilining grammatikasi boʻyicha muhim asar yaratdi.
U oʻzbek tilini ilmiy asosda oʻrganish va rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi.
"Adabiyot qoidalari" (1926): Bu asar oʻzbek adabiyotshunosligida muhim ahamiyatga ega
boʻlib, unda adabiyot nazariyasi masalalari yoritilgan. Fitrat adabiy asarlar tahlili, janrlari,
uslublari kabi masalalarga eʼtibor qaratgan.
"Chigʻatoy adabiyoti namunalari" (1927): Fitrat oʻzbek adabiyotining boy tarixini tadqiq
etib, oʻtmishdagi yirik adiblar ijodini oʻrganishga chaqirdi. Bu asar oʻzbek klassik adabiyotiga
bagʻishlangan muhim tadqiqotdir.
"Shayboniyxon" dramasi va unga yozilgan soʻzboshi: Fitrat oʻzining dramatik asarlari
orqali milliy tarixni oʻrganishga undagan va bu yoʻnalishda ilmiy izlanishlar olib borgan.
Tanqidiy maqolalar: Fitrat oʻz davridagi adabiy jarayonlarga faol aralashib, turli adabiy
hodisalarga tanqidiy munosabat bildirgan. Uning tanqidiy maqolalari adabiyotning rivojlanishiga
ijobiy taʼsir koʻrsatgan.
2. Tilshunoslik:
Oʻzbek tili grammatikasini tadqiq etish: Fitrat oʻzbek tilining fonetikasi, morfologiyasi va
sintaksisini ilmiy asosda oʻrgangan. Uning "Oʻzbek tili sarfi" asari oʻzbek tilshunosligi uchun asos
boʻlib xizmat qilgan.
Tilning tozaligi uchun kurash: Fitrat tilning begona soʻzlardan tozalanishi va oʻzbek
tilining oʻziga xos xususiyatlarini saqlab qolish uchun kurashgan. U tilning rivojlanishi va
takomillashuviga katta eʼtibor qaratgan.
886
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
Terminologiyaga eʼtibor: Fitrat yangi ilmiy atamalarni oʻzbek tiliga kiritishga va ularni
ommalashtirishga harakat qilgan. Bu orqali u oʻzbek tilining ilmiy til sifatida rivojlanishiga hissa
qoʻshgan.
3. Tarixshunoslik: Milliy tarixga eʼtibor: Fitrat milliy tarixni oʻrganish va targʻib qilish
tarafdori boʻlgan. U oʻzbek xalqining oʻtmishdagi boy merosini oʻrganib, uni xalqqa yetkazishga
harakat qilgan.
"Temur sagʻanasi" va "Shayboniy" dramalari: Bu asarlar orqali Fitrat milliy qahramonlar
va tarixiy shaxslar obrazini yaratib, oʻzbek xalqining milliy oʻzligini anglashiga yordam bergan.
Tarixiy asarlarga munosabat: Fitrat oʻzbek tarixiga oid yozma manbalarni oʻrganib, ularga
ilmiy baho bergan. Uning tarixiy tadqiqotlari oʻzbek tarixini chuqurroq anglashga imkon bergan.
4. Falsafa va Pedagogika:
"Hind sayyohi bayonoti" asari: Fitrat bu asari orqali oʻzbek xalqining maʼrifatga
chanqoqligini koʻrsatib bergan va odamlarni bilim olishga, dunyoqarashini kengaytirishga
chaqirgan.
Pedagogik qarashlar: Fitrat taʼlim-tarbiya masalalariga katta eʼtibor qaratgan. U
maktablarning isloh qilinishi, yangi oʻquv dasturlarining yaratilishi va milliy oʻqituvchilarning
yetishib chiqishiga harakat qilgan.
Maʼrifatparvarlik gʻoyalari: Fitrat maʼrifatparvarlik gʻoyalarining yorqin namoyandasi
boʻlib, xalqning bilim olishi, oʻzligini anglashiga va madaniy yuksalishiga katta hissa qoʻshgan.
Fitratning ilmiy merosining ahamiyati:
Oʻzbek adabiyoti, tilshunosligi va madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.
Oʻzbek tilining ilmiy asosda oʻrganilishida muhim rol oʻynagan.
Milliy oʻzlikni anglash va milliy uygʻonish gʻoyalarining shakllanishida katta ahamiyatga
ega boʻlgan.
Yangi avlod ziyolilarining shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan.
Oʻzbek adabiyoti va tilshunosligi tarixini oʻrganishda muhim manba boʻlib xizmat qiladi.
Fojeali taqdir
1938-yilda Abdurauf Fitrat sovet tuzumining qatag'on qurboni bo'ldi. U millatchilikda
ayblanib, qatl etildi. Uning asarlari uzoq vaqt davomida taqiqlab qo'yildi. Faqat mustaqillik
yillaridagina Fitratning ismi va asarlari oqlandi, uning millat oldidagi xizmatlari e'tirof etildi.
Xulosa
Abdurauf Fitrat o'zbek millatining faxri, buyuk adib va millat fidoyisidir. Uning hayoti va
ijodi yosh avlod uchun ibrat maktabi bo'lib xizmat qiladi. Fitratning asarlari o'zbek adabiyotining
durdonasi bo'lib, uning o'lmas merosi kelajak avlodlar uchun ham bebaho boylik bo'lib qoladi.
887
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
REFERENCES
1.
Sadullayev U. (2024). MAHALLA: UNDERSTANDING THE CONCEPT. Medicine,
Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(4), 376–385.
2.
Sadullaev U. (2024). USE OF INFORMATION TECHNOLOGY IN EDUCATION.
Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(5), 344–352.
3.
Sadullaev, U. (2024). EDUCATION AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE: A NEW ERA
OF OPPORTUNITY. Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(6), 238–
241.
4.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). Media literacy is a requirement of the modern world.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3), 276-
280.
5.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). Media literacy is a requirement of the modern world.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3), 276-
280.
6.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). The Development of Culture and Art during the Timurid Era:
the Development of Architecture and its Characteristics. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 133-138.
7.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). The Development of Culture and Art during the Timurid Era:
the Development of Architecture and its Characteristics. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 133-138.
8.
Sadullayev, U. (2024). EDWARD ALLWORTH AND THE STUDY OF MODERN
UZBEKS. Modern Science and Research, 3(2), 303-308.
9.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). MODERN SCIENCE АND RESEARCH. MODERN SCIENCE,
2181, 3906.
10.
Sadullayev, U. (2024). ETHNOGENESIS AND ETHNIC HISTORY OF THE UZBEK
PEOPLE. Modern Science and Research, 3(2), 355-361.
11.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). MODERN SCIENCE АND RESEARCH. MODERN
SCIENCE, 2181, 3906.
12.
Sadullayev, U. (2024). THE CONCEPT OF JADIDISM AND ITS ESSENCE. Modern
Science and Research, 3(2), 631-636.
13.
Sadullayev , U. (2024). MIRZA SIROJ HAKIM AND HIS LEGACY. Modern Science and
Research, 3(2), 902–910.
14.
Sadullayev, U. (2024). THE NEIGHBORHOOD IS THE CRADLE OF VALUES. Modern
Science and Research, 3(1), 607–613.
888
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
15.
Shokir o’g’li, S. U. (2023). The History of the Creation and Formation of the Neighborhood.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769),
1(10), 480-485.
16.
Sadullayev Umidjon Shokir O’g’li. (2023). THE IMPORTANCE OF THE MAHALLA
SYSTEM’S REFORMATIONS IN NEW UZBEKISTAN. International Journal Of History
And Political Sciences, 3(10), 25–30.
17.
Shokir o’gli, S. U. (2023). The Essence of State Policy on Youth in New Uzbekistan.
American Journal of Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769),
1(9), 554-559.
18.
Sadullayev U. (2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN RAISING A
SPIRITUALLY MATURE GENERATION. Modern Science and Research, 2(10), 488–
493.
19.
Sadullayev, U. (2023). ABOUT THE EMERGENCE OF THE CONCEPT OF
NEIGHBORHOOD. Modern Science and Research, 2(12), 722–727.
20.
Sadullayev Umidjon Shokir O’gli, . (2023). ELUCIDATION OF ISSUES OF THE
HISTORY OF BUKHARA GUZARS IN O. A. SUKHAREVA AND HER STUDIES.
International
Journal
Of
History
And
Political
Sciences,
3(11),
30–35.
https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue11-07
21.
Sadullayev, U. (2023). O’zbekistonda xotin-qizlarga berilayotgan e’tibor: mahalla
boshqaruvida xotin-qizlarning roli. In Oriental Conferences (Vol. 1, No. 1, pp. 551-556).
ООО «SupportScience».
22.
Shokir o'gli, U. S. (2023). MILLIY QADRIYATLARIMIZ ASROVCHISI. Journal of new
century innovations, 35(1), 79-80.
23.
Sadullayev, U. (2023). THE ROLE OF THE NEIGHBORHOOD IN THE SOCIAL
DEVELOPMENT OF SOCIETY. Modern Science and Research, 2(10), 755–757.
24.
Sadullayev, U. (2023). THE ROLE OF WOMEN IN NEIGHBORHOOD MANAGEMENT
IN UZBEKISTAN. Modern Science and Research, 2(9), 132-135.
25.
Gadayeva, M., Toshpo`latova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
O`QITISHDA MUZEYLARNING O`RNI. Modern Science and Research, 3(12), 994–
1003. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58747
26.
Sadullaev, U. (2024). EDUCATION AND ARTIFICIAL INTELLIGENCE: A NEW ERA
OF OPPORTUNITY. Medicine, Pedagogy and Technology: Theory and Practice, 2(6), 238–
241. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/mpttp/article/view/41188
889
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
27.
Toshpo‘latova , S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI. Modern Science and Research, 3(12), 985–993. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58746
28.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). Media literacy is a requirement of the modern
world.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3),
276-280.
29.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). Media literacy is a requirement of the modern
world.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3),
276-280.
30.
Sadullayev, U., Muyiddinov, B., & Boltayev, O. (2025). IBN SINONING FALSAFIY
QARASHLARI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
52–58.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60340
31.
Toshpo‘latova S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 985–993. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58746
32.
Gadayeva, M., Toshpo`latova , S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
O`QITISHDA MUZEYLARNING O`RNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 994–
1003. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58747
33.
Sadullaev, A. N. (2022). EFFECTS OF IRRIGATED AGRICULTURE ON THE
GROUNDWATER REGIME IN THE FOOTHILLS.
Educational Research in Universal
Sciences
,
1
(2), 124–128. Retrieved from
http://erus.uz/index.php/er/article/view/380
34.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
35.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI
TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),
212–215.
Retrieved
from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
36.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS. ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
37.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
890
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 2
38.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
39.
MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.
European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4
(16), 223–227.
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2705/2586
40.
XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.
(2024). MEDICINE, PEDAGOGY AND TECHNOLOGY: THEORY AND PRACTICE,
https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192
41.
Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander The
Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА,
https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912
42.
Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6), 222–
https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420
43.
MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF
BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies
and
Social
Sciences, 2(3),
158–161.
Retrieved
from
https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383