Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
186
ISSN:3030-3621
KO’Z KASALLIKLARINING BIOFIZIK MEXANIZMLARI
Qo’shboqova Sevinch Diyor qizi
1
Majlimov Farrux Baxtiyorovich
2
G‘oyibnazarov Ro‘zimurod Baxtiyorovich
3
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
4
1-kurs, 1- son davolash talabasi
1
, asistent
3.4
, dotsent
4
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti
Annotatsiya:
Mazkur maqolada XXI asrda keng tarqalgan oftalmologik
muammo — miopiya (yaqinni yaxshi, uzoqni yomon ko‘rish)ning biofizik asoslari,
sabablari, oqibatlari va profilaktika choralariga e’tibor qaratilgan. Zamonaviy
diagnostika vositalari — autorefraktometriya, biometriya va optik koherent
tomografiya (OCT) orqali miopiyani erta aniqlashning dolzarbligi yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
Miopiya, aksial uzunlik, kornea deformatsiyasi, optik koherent
tomografiya (OCT), autorefraktometriya, ortokeratologiya, akomodatsion spazm.
Miopiya XXI asrning eng jiddiy koʻz kasalliklaridan biri boʻlib, ayniqsa Osiyo
mamlakatlarida 12 yoshgacha boʻlgan bolalarning 80% dan ortigʻi bu kasallikdan
aziyat chekmoqda. Yuqori darajali miopiya (≥ -6.0 D) koʻrishni yoʻqotishning asosiy
sabablaridan biri hisoblanadi. Miopiya eng keng tarqalgan oftalmologik patologiya
bo’lib, aholining taxminan 30% ga ta’sir qiladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
(WHO) ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yilda dunyo bo‘yicha taxminan 2,6 milliard kishi
miopiyadan aziyat chekgan, shulardan kamida 312 millioni bolalar hisoblanadi.
So‘nggi yillarda miopiya yoshlar va bolalar orasida keskin ko‘paymoqda. 2021 yilda
The Lancet Global Health jurnalida chop etilgan tadqiqotga ko‘ra, 6–17 yoshdagi
bolalar orasida miopiya holatlari 30% dan oshgan. Kasallikning tez tarqalishi bilan
bogʻliq asosiy omillar:
- Ekran vaqti koʻpligi: Kuniga 4 soatdan ortiq smartfon va kompyuterdan
foydalanish.
- Tabiiy yorugʻlik yetishmasligi: Bolalarning kuniga 1,5 soatdan kam vaqtni
ochiq havada oʻtkazishi.
- Notoʻgʻri ovqatlanish: Vitamin A, lutein va sinkning tanadagi
yetishmovchiligi.
Mutaxassislarning fikricha, 2040 yilga kelib dunyo aholisining yarmidan ko‘pi
(taxminan 5 milliard kishi) miopiyaga chalinishi mumkin. Shu sababli erta tashxis,
muntazam ko‘z tekshiruvlari va profilaktika choralari — zamonaviy
oftalmologiyaning eng dolzarb yo‘nalishlaridan biridir.
Muammo Tavsifi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
187
ISSN:3030-3621
1. Biofizik Mexanizmlar
- Aksial uzunlikning oshishi: Koʻzning normal uzunligi (22–24 mm) 26–30 mm
gacha choʻzilishi natijasida toʻr pardaga yorugʻlik notoʻgʻri fokuslanadi. Bu jarayon
skleraning elastikligini yoʻqotishi bilan bogʻliq.
- Kornea qavati deformatsiyasi: Korneaning tekisligi buzilganda yorugʻlik
nurlari notoʻgʻri sinadi.
- Ko’z gavharining moslashuvchanligi pasayishi: Yaqindan uzoqqa tez
fokuslana olmaslik.
2. Asosiy Sabablar
- Genetik moyillik: Ota-onada miopiya boʻlsa, bolada ehtimollik 60% ga yetadi.
- Atrof-muhit omillari:
- Uzoq vaqt yaqindan ishlash (masalan, oʻqish, rasm chizish).
- Yopiq xonalarda koʻp vaqt oʻtkazish (D vitamini yetishmovchiligi).
3. Oqibatlar
- Yuqori darajali miopiya: Makula degeneratsiyasi, glaukoma, retina yorilishi.
- Ijtimoiy taʼsir: Maktabda muvaffaqiyatsizlik, oʻzini inkor etish.
Muammoni hal qilish yoʻllari
Tabiiy usullar ko’z mashqlari:
- 20-20-20 qoidasi(kompyuter foydalanuvchilari uchun): Har 20 daqiqada
ekrandan koʻz olib, 20 fut(taxminan 6 metr) uzoqlikdagi masofaga 20 soniya qarash.
Bu vizual stressni kamaytirishning oddiy va samarali usulidir.
-“8 shakli” mashqi yoki “Infinity” mashqi: Ko’zlaringiz bilan osmonda yotgan
sakkiz raqamini (∞) tasavvur qiling va uni kuzatib boring. 10 soniya davomida bir
yo’nalishda, keyin teskari yo’nalishda bajaring. Bu mashq ko’z mushaklarini
harakatlantirib, ularning moslashuvchanligini oshiradi.
-Fokusni almashtirish mashqi: Barmog’ingizni burun oldida 15 sm masofada
turing va unga 5 soniya tikilib qarang. Keyin uzoqdagi bir nuqtaga (2-3 metr) 5 soniya
qarang. Bu harakatni 10-15 marta takrorlang. Bu mashq fokuslash (akomodatsiya)
qobiliyatini kuchaytiradi.
-“Palming” mashqi (ko’z dam oldirish): Qo’llaringizni bir-biriga ishqalang va
iliq bo’lishini kuting. So’ngra ko’zlaringizni yuming va kaftlaringizni yengil bosib,
ustiga qo’ying. 1-2 daqiqa davomida chuqur nafas olib, dam oling. Bu mashq ko’zdagi
charchoq va zo’riqishni kamaytiradi.
-Ko’z aylanmasi mashqi: Ko’zlaringizni chapga, o’ngga, yuqoriga, va pastga
qararing – har bir yo’nalishda 5 soniyada turing. So’ngra soat strelkasi bo’yicha va
teskari yo’nalishda aylantiring. 3-5 martadan takrorlang. Bu mashq ko’z mushaklarini
muvozanatlashtiradi.
Bu mashqlarni har kuni ertalab va kechqurun muntazam bajaring. Telefon,
kompyuter va kitob o’qish paytida ko’zlaringizni tez-tez dam oldiring. Bundan tashqari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
188
ISSN:3030-3621
qabul qilayotgan oziq-ovqat tarkibida vitamin A, omega-3, luteinli bor masalan:
brokolli, karam, tuxum sarig’i, sabzi, mango, losos balig’i, yong’oq kabi
mahsulotlarni qabul qilish kerak.
-Kuniga 1,5-2 soat ochiq havoda sayr qilish D vitamini va dofamin
sintezlanishiga yordam beradi, bu organizm uchun foydalidir.
-Har 6 oyga ko’z shifokori (oftalmolog) ko’rigidan o’ting.
Miopiyani erta aniqlashda ko‘zning sinish darajasini aniqlovchi
autorefraktometriya hamda aksial uzunlikni o‘lchash (biometriya) usullari — eng
oddiy, amaliy va keng qo‘llaniladigan biofizik metodlardan biri hisoblanadi. Miopiya
— eng keng tarqalgan refraksion nuqsonlardan biri bo‘lib, dunyo bo‘yicha millionlab
insonlarga ta’sir qiladi. Bu holatda ko‘zning sinish quvvati me’yordan yuqori bo‘lib,
tasvir to‘r pardasiga emas, uning oldiga tushadi. Oddiy klinik amaliyotda miopiya
ko‘pincha ko‘z keskinligini aniqlash (visometriya) orqali aniqlanadi. Biroq bu usul
faqat holat borligini ko‘rsatadi, ammo uning murakkabligiga doir yetarli axborot
bermaydi. Shu sababli, zamonaviy oftalmologiyada keng spektrdagi diagnostik
biofizik usullar, jumladan autorefraktometriya, ko‘z o‘qi uzunligini o‘lchash
(biometriya) va ko‘z tubi tomografiyasi (OCT) qo‘llaniladi.
Miopiyaning ayniqsa erta bosqichida yoki bolalik davrida aniqlanishi,
kasallikning progressiv shaklga o‘tishining oldini olishda muhimdir. Avtomatik
refraktometriya yordamida ko‘zning aniq sinish darajasi, ya’ni dioptrik quvvatdagi
o‘zgarishlar o‘lchanadi. Bunda inson omili minimal bo‘lib, aniq va takrorlanuvchan
natijalar olinadi.
Shuningdek, ko‘zning old-orqa o‘qi uzunligini aniqlovchi biometrik usullar
(masalan, optik biometriya yoki A-tipdagi UZI) yordamida miopiyaning progressiv
shakllari nazorat qilinadi. Ayniqsa yuqori darajadagi miopiyada ko‘zning cho‘zilishi
kuzatiladi, bu esa to‘r pardaga bosim oshishiga, retinal yirtiqlar yoki ko‘rish markazi
distrofiyasiga olib kelishi mumkin. Shu sababli OCT (Optik Koherens Tomografiya)
usuli orqali to‘r parda va markaziy ko‘rish zonasi (makula) holati aniqlanadi.
Miopiyaning erta bosqichlarini aniqlashda yana bir dolzarb muammo — yashirin
miopiya yoki akomodatsion spazm holatlaridir. Bunday holatlarda bola yoki o‘smir
doimiy ravishda yaqindan qaraganida ko‘z muskullarining haddan tashqari kuchanishi
tufayli soxta miopiya paydo bo‘ladi. Bu holatni aniq farqlash uchun sikloplegik
refraksion testlar, ya’ni ko‘zni vaqtincha bo‘shashtiruvchi dori vositalari ostida o‘lchov
o‘tkaziladi.
Xulosa:
Ushbu maqolada miopiyaning biofizik mexanizmlari, uning erta
aniqlanishi uchun zamonaviy diagnostika usullari va profilaktika choralari haqida
batafsil fikr yuritildi. Miopiya, ayniqsa yoshlar va bolalar orasida tez rivojlanayotgan
oftalmologik muammo sifatida, uning erta tashxisi va nazorati ko‘rish salomatligini
yaxshilashda muhim ahamiyatga ega. Biofizik metodlar, jumladan optik koherent
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
189
ISSN:3030-3621
tomografiya (OCT), autorefraktometriya va biometriya yordamida miopiyaning o‘sish
dinamikasini kuzatish va uni erta bosqichda aniqlash mumkin. Shu bilan birga, tabiiy
profilaktika usullari, masalan, ko‘z mashqlari va to‘g‘ri ovqatlanish, kasallikning
oldini olishda samarali bo‘lishi mumkin. Ushbu yondashuv nafaqat kasallikning
rivojlanishini kamaytiradi, balki bemorlarning hayot sifatini yaxshilaydi va ular uchun
uzoq muddatli sog‘lom ko‘rish imkoniyatini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
He, M., & Zeng, Y. (2017). "Myopia: A growing epidemic." Optometry and Vision
Science, 94(1), 1-8.
2.
Wallman, J., & Winawer, J. (2004). "Homeostasis of eye growth and the question of
myopia." Neuron, 43(4), 447-468.
3.
Cheng, H., & Yang, X. (2018). "Refractive errors and their associations with ocular
diseases." International Journal of Ophthalmology, 11(2), 271-276.
4.
Liu, Y., & Zhang, Y. (2021). "The effectiveness of orthokeratology in myopia control."
Journal of Clinical Ophthalmology, 15(4), 395-402.
5.
Väänänen, H., & Grönroos, M. (2017). "The role of the 20-20-20 rule in reducing visual
fatigue in children." Journal of Pediatric Ophthalmology, 54(3), 137-142.
6.
Czepita, D., & Czepita, M. (2020). "Use of optical coherence tomography in the diagnosis
of myopia." Optometry and Vision Science, 97(9), 802-810.
7.
Saw, S. M., & Gazzard, G. (2015). "Myopia and environmental factors." Optometry and
Vision Science, 92(4), 366-373.
8.
Huang, D., & Wang, Y. (2017). "Biomechanics of myopia and control mechanisms."
Frontiers in Ophthalmology, 8(2), 79-86.
9.
Kearney, R., & Cotter, S. (2019). "Prevention of myopia in children: Dietary and lifestyle
interventions." Journal of Pediatric Ophthalmology and Strabismus, 56(1), 45-49.
10.
Tan, K., & Leung, A. (2020). "Innovations in refractive error management: Biometric and
optical approaches." Ophthalmic & Physiological Optics, 40(1), 62-71.
11.
Frick, K. D., & Gauthier, D. M. (2019). "Economic and health impacts of myopia in the
Asia-Pacific region." Optometry and Vision Science, 96(5), 338-348.
12.
Baird, R. N., & Liew, S. (2016). "Management of progressive myopia in children: Current
perspectives." Journal of Clinical Ophthalmology, 10(8), 827-832.
13.
Elmurotova D.B., Ixrorova S.I., Ergashev A.A. Technical parameters of x-ray equipment
// European international journal of multidisciplinary research and management studies
ISSN: 2750-8587, V.03, Issue 01, Jan. 2023, P.78-83.
14.
Elmurotova D.B., Tursunboyev Q.N., Yusupova N.S., Odilova N.J., Jumanov Sh.E. Main
technical characteristics of radiation kilovoltmeter // International Journal of Studies in
Natural and Medical Sciences, Amstradam, Niderlandiya, V02 Issue 06, June, 2023 ISSN
(E): 2949-8848 Scholarsdigest.org, P.1-5.
15.
Elmurotova D.B., Ibragimova M.N., Tashev B.J. Historical X-Ray Tubes // Scholastic:
Journal of Natural and Medical Education. 2023, V.1, P.209-213.
16.
Elmurotova D.B., Abdullayev I.N., Yunusxodjaeva M.Z. Medical Computers for
Measuring Glucose and Blood Gas Levels in the Human Body // International Journal of
Studies in Natural and Medical Sciences V. 02 Is.05, May, 2023. P. 121-124, ISSN (E):
2949-8848 Scholarsdigest.org
