Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
234
ODAMNNING BIOLOGIK ISHI
Roʻzimatova Shahloxon Shuxrat qizi
1
Xusainova Xusnabat Jo’rayevna
2
,
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
3
,
Qurbonov Jamshid Muyiddinovich
4
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1
,
asistent
2,3
, dotsent
4
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti
Annotatsiya:
Ishda inson organizmining biologik ishining fiziologik
xususiyatlari oʻrganiladi hamda biofizik qonunlar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek,
biologik faoliyatning inson salomatligini saqlashdagi oʻrni tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
biologik ish, tizim, qonun, funksiya, inson, organizmi, funksiya,
biologiya, biofizika, energiya, fiziologiya.
Odamning biologik ish — bu odam organizmida sodir bo‘ladigan barcha hayotiy
jarayonlar natijasida bajariladigan fizik va kimyoviy harakatlar majmuasidir. Bu
harakatlar tananing tashqi muhit bilan o‘zaro ta’sirida, harakatda, ovqat hazm qilishda,
qon aylanishi va nafas olishda ham sodir bo‘ladi. Har bir biologik ishda energiya
sarflanadi va bu energiya ATF (adenozin trifosfat) shaklida mavjud bo‘ladi.
Odam tashqi muhitdan ovqat qabul qilishi, organizmda uning o’zgarishi, hazm
qilinishi, hosil bolgan qoldiq moddalarning tashqi muhitga chiqarilishi moddalar
almashinuvi yoki metabolizm deyiladi. Ovqat tarkibidagi organik moddalaming
kimyoviy, mexanik, termik ozgarishi natijasida ulardagi potensial energiyasiga
aylanadi. Hosil bolgan energiya hisobiga to’qimalar va azolar ish bajaradi, hujayralar
ko'payadi, ularing eskirgan tarkibiy qismlari yangilanadi, yosh organizm o'sadi va
rivojlanadi. Ana shu energiya hisobiga odam tana haroratining doimiyligi ta'minlanadi.
Bu energiya moddalar almashinuvi -
metabolizm
jarayonida olinadi.
Organizm hayot faoliyatining moslashishiga yoki o'zgartirilishiga qaratilgan har
bir biologik reaksiya fiziologik funksiyalar tufayli amalga oshiriladi va bajarilgan har
bir harakat biologik ish hisoblanadi. Tashqi muhit ta'sirini sezish hamma
organizmlarga xos xususiyat bo'lib, odamda juda taraqqiy qilgan bo'ladi. Musbat va
manfiy ta'sirlovchilar uzoq vaqt mobaynida ma'lum bir izchillik bilan ta'sir etib tursa,
ularni qo’llanish ta' sirlovchilaring xiliga qarab hamisha bir fiziologik funksiyaga
sabab bo'ladi. Hujayra, to’qima, a'zo yoki organizmning har qanday fiziologik
funksiyasi
filogenez
va
ontogenez
natijasidir, chunki rivojlanish jarayonida har bir
tizilmaning o'ziga xos funksiyalari paydo bo'ladi va ular miqdor va sifat jihatdan
o'zgaruvchan bo'ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
235
Organizm funksiyalari va reaksiyalaining o'zaro bog'langanligi organizm birligi
va bir butunligi-funksiyalamni boshqaradigan va uyg'unlashtiradigan ikki mexanizm
borligidan kelib chiqadi. Bulardan biri-
gumoral
yoki
kimyoviy mexanizm
evolutsion
jihatdan eng qadimgi bolib, kimyoviy moddalarni (tuzlarni, gormonlarni va boshqa
moddalarni) organizmga qon orqali tarqatadi.Qonda aylanib yuradigan kimyoviy
moddalar hamma hujayralarga asta-sekin borib ta'sir etaveradi, to'g'risini aytganda,
kimyoviy ta sirlovchilaring tayinli adresi yo'q va turli hujayralarga bir xil ta'sir
etmaydi: ba'zi hujayralar bir xil kimyoviy ta'sirlovchilarga, boshga hujayralar esa
ikkinchi xil kimyoviy ta' sirlovchilarga ko'proq sezgir bo ladi. Turli kimyoviy
ta'sirlovchilar modda almashinuv jarayonlari zanjirining turli zvenolariga qo’shilib,
turlicha ta' sir ko’rsatadi. Ikkinchi mexanizm evolutsion jihatdan yoshroq, ya'ni tirik
majudotlar evolutsiyasida keyinroq rivojlangan bolib,
asab mexanizmi
deb ataladi. U
turli hujayra, to'qima va a'zolar faoliyatini birlashtirib, uyg'unlashtirib, boshqarib, uni
organizm
yashaydigan
tashqi
muhitga
moslashtiradi.
Asab
boshqarilishi
mukammalroq, chunki, birinchidan, hujayralar gumoral-kimyoviy yo'ldan ko'ra asab
tizimi orqali tezroq o'zaro ta'sir etadi, ikkinchidan, asab impulslari hamisha muayyan
«adresatiga» aniq yetib boradi.
Biologik ish — bu nafaqat hayotiy zarurat, balki aniq fizik qonunlarga
bo‘ysunuvchi jarayon.
Organizmda energiya almashinuvi termodinamikaning birinchi qonuniga
muvofiq amalga oshadi, bunda energiya mexanik, kimyoviy, issiqlik energiyasi
shaklida barcha jarayonlarda sarf qilinadi. Bu qonunga ko‘ra, tanaga ozuqa orqali
kirgan energiya butunlay yo‘qolmaydi — u mexanik ishga, issiqlikka , yoki zaxiraga
aylanadi.
Mushak qisqarishi kuch, tezlik va ishga bevosita bog‘liq bo‘lib, mexanik
qonunlarga to‘liq bo‘ysunadi. Muskuldagi qisqarish jarayoni Nyutonning harakat
qonunlari, yurakdagi bosim o‘zgarishi yoki qon oqimi tezligi Navye–Stoks
tenglamalari yordamida ifodalanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
236
Asab tolalaridagi impulslarning tarqalishi membranalar bo‘yicha ionlar oqimi
orqali amalga oshadi. Bu jarayonlar Nernst va Goldman-Xodgkin-Katz tenglamalari
bilan ifodalanadi. Hujayra membranasining umumiy potensialini hisoblashda, ayniqsa
Na⁺, K⁺, Cl⁻ ionlari harakatini Goldman tenglamasi ilmiy asosda tushuntiradi. Bu
formulalar asab impulslarining qanday yuzaga kelishini va biologik ishni boshlovchi
markaziy turtkini tushuntiradi.
Yurakning siqilishi bilan tomirlar bo‘ylab oqadigan qon Puazeyl qonuni orqali
ifodalanadi. Bu qonun orqali yurak biologik ish bajarayotganda, qonni qanday bosimda
va tezlikda harakatlantirayotgani aniqlanadi.
Mushak qisqarishi kuchi va tezligi Hill tenglamasi orqali ifodalanadi. Bu
tenglama mushakning energiya sarfiga qanday javob berishini, kuch va tezlik
o‘rtasidagi muvozanatni ko‘rsatadi.
Tana harorati va energiyaning issiqlikka aylanishi Nyuton sovush qonuni bilan
izohlanadi. Bu energiyaning bir qismi issiqlik sifatida yo‘qotilishini ko‘rsatadi va
issiqlikni boshqarish biologik ish samaradorligi uchun muhim hisoblanadi.
Inson tanasi — bu mukammal ishlovchi biologik mexanizm. Ammo har qanday
murakkab tizim singari, bu mexanizmda ham nosozliklar yuzaga kelishi mumkin.
Biologik ishning buzilishi — bu oddiy charchoq bo’libgina qolmay, balki tanadagi
energiya ishlab chiqarish, uzatish yoki sarflash mexanizmlarining izdan chiqishidir.
Bunday holatlar, ko‘pincha, jiddiy fiziologik yoki molekulyar darajadagi
muammolarga sabab bo‘ladi. Bu buzilishlar negizida ko‘plab kasalliklar kelib
chiqadi.Organizmning biologik ishi uzluksiz harakatni talab qiladi, biroq bu harakatlar
ortidagi energiya manbalari cheklangan. Agar hujayralarda ATF ishlab chiqarish izdan
chiqsa, tananing har bir tizimi bunga salbiy javob qaytaradi. Masalan, mitoxondriya
buzilishi natijasida energiya yetishmovchiligi ro‘y beradi, bu esa og‘ir nevrologik
sindromlar, mushak zaifligi, ko‘rish yoki eshitish muammolarini keltirib chiqaradi.
Yurak-qon tomir tizimidagi nosozliklar kislorod yetkazilishining kamayishiga olib
keladi — bu holatda a’zolar hujayra darajasida ishdan chiqadi. Endokrin tizimda esa
insulin yoki qalqonsimon bez gormonlarining yetishmasligi energiya almashinuvini
keskin izdan chiqaradi. Hatto oddiy charchoq hissi ortida ham metabolik buzilishlar
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
237
bo‘lishi mumkin. Uzoq muddatli stress, noto‘g‘ri ovqatlanish yoki harakatsizlik esa
sekin, lekin barqaror tarzda biologik ishni kamaytiradi. Natijada inson kuchsizlanadi,
immunitet sustlashadi va surunkali kasalliklarga moyil bo‘lib qoladi. Shuning uchun
harakat balansini to’g’ri ushlash, o’z vaqtida ovqatlanish, charchagan payt dam olish
zarur. Sport bilan shug’ullanish, sog’lom hatoy tarziga amal qilish bunday buzilishlar
va ular negizida kelib chiqadigan kasalliklarning oldini oladi.
Xulosa: Odamning biologik ishi — bu organizm tomonidan ichki yoki tashqi
omillar ta’sirida amalga oshiriladigan har qanday hayotiy faoliyat ko‘rinishidir. Ushbu
ishning asosi bo‘lib bioenergetik jarayonlar, mushak qisqarishi, asab impulslarining
uzatilishi, yurak va nafas faoliyati xizmat qiladi. Biologik ishni amalga oshirishda
asosiy energiya manbalari sifatida uglevodlar, yog‘lar, oqsillar, ATF va
kreatinfosfatlar xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
E.Nuritdinov. Odam fiziologiyasi., T. 2005
2.
L.S.Kuchkarova, Sh.Q.Qurbonov. Ovat hazm qilish va ovratlanish fiziologiyasi.
«Sano-standart» nashriyoti Toshkent – 2013
3.
B.G.G‘ofurov, A.A. Imomov. Inson fiziologiyasi. – T.: Fan va texnologiya
nashriyoti, 2016. – 432 bet.
4.
Khasanov O.X., Kamilov Q.X. Biofizika. – Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2019.
– 380 bet.
5.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. – 13th ed. – Philadelphia:
Elsevier, 2016. – 114–129-betlar.
6.
Elmurotova D.B., Tursunboyev Q.N., Yusupova N.S., Odilova N.J., Jumanov Sh.E.
Main technical characteristics of radiation kilovoltmeter // International Journal of
Studies in Natural and Medical Sciences, Amstradam, Niderlandiya, V02 Issue 06,
June, 2023 ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org, P.1-5.
7.
Elmurotova D.B., Ibragimova M.N., Tashev B.J. Historical X-Ray Tubes //
Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. 2023, V.1, P.209-213.
8.
Elmurotova D.B., Abdullayev I.N., Yunusxodjaeva M.Z. Medical Computers for
Measuring Glucose and Blood Gas Levels in the Human Body // International
Journal of Studies in Natural and Medical Sciences V. 02 Is.05, May, 2023. P. 121-
124, ISSN (E): 2949-8848 Scholarsdigest.org
10.
Элмуротова Д. Б., Рахимов И. Т., Шакаров Ф. К., Эсонова М. Д., Ялгашева Э.
Б., Жураева Н. Ж. Влияние роста ZnO на электрооптические свойства ZnSe //
Белорусско-Узбекский инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15
марта С.191-193.
11.
Элмуротова Д. Б., Рахимберганова З. М., Юсупова Н. С. Распознавание
фибрилляции предсердий на основе нейронных сетей // Белорусско-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
238
Узбекский инновационный форум, Минск, БНТУ, 2023, 14–15 марта С.255-
25.
12.
Yursinov O’.H., Elmurotova D.B., Bozorov E.X. Ko’krak bezi saratoninig hosil
bo’lish omillari // Proceedings of International Conference on Modern Science and
Scientific Studies Hosted online from Paris, France. Date: 19th May, 2023 ISSN:
2835-3730, P.106-109 Website: econferenceseries.com.
13.
Ахмедов А.Х., Элмуротова Д.Б., Бозоров Э.Х. Перспективы развития
биоматериалов в сфере биомедицине // Interdisciplinary innovation and
scientific research conf. British International Science Conference. London 2023,
P.74-76.
