Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
50
ODAM ASKARIDASINING INSON ORGANIZMIGA BIOLOGIK TA’SIRI
Farmonova Shahrizoda Sherali qizi
1
Jo’rayeva Ruxshona Annaqul qizi
2
Xusainova Xusnabat Jo’rayevna
3
Elmurotova Dilnoza Baxtiyorovna
4
1-son davolash fakulteti 110”A”guruh talabasi
1,2
,
asistent
3
, dotsent
4
Toshkent Davlat Tibbiyot Universiteti
Annotatsiya:
Ishda Ascaris lumbricoides — odam askaridasi — geohelmint
parazitining morfologik tuzilishi, hayotiy sikli, invazion mexanizmlari hamda inson
organizmiga ko‘rsatadigan tizimli, immunobiologik va metabolik ta’sirlari keng tahlil
qilinadi. Parazitning patologik faoliyati faqat ichak tizimi doirasida emas, balki
gormonal, immunologik, neyropsixologik va metabolik tizimlar bilan o‘zaro
bog‘liqlikda o‘rganiladi. Zamonaviy diagnostika texnologiyalari va terapevtik
yondashuvlar asosida davolash protokollari tahlil qilinadi.
Kalit so’zlar:
Ascaris lumbricoides, geohelmint, parazit, morfologik tuzilish,
hayot sikli, mexanizm, inson, organism, immunobiologiya, metabolic.
Ascaris lumbricoides — odam tanasida yashovchi eng qadimiy va keng
tarqalgan nematodalardan biri bo‘lib, u insoniyat evolyutsiyasining deyarli barcha
bosqichida hamrohlik qilgan. Ushbu parazitning ekologik moslashuvchanligi, biologik
chidamliligi va immunologik adaptatsiyasi uni hozirgi kunda ham zoonoz xavfi yuqori
bo‘lgan patogenlardan biriga aylantirgan.
So‘nggi yillarda molekulyar parazitologiya va immunogenetika sohasidagi
rivojlanishlar ushbu nematodaning mezbon organizm bilan bo‘lgan murakkab o‘zaro
aloqalarini chuqurroq o‘rganish imkonini berdi. Shuningdek, global iqlim
o‘zgarishlari, ichimlik suvi muammolari va gigiyenik sanitariya yetishmovchiligi kabi
omillar askaridoz tarqalishini yanada kuchaytirmoqda.
Mazkur ishda parazitning biologik fazalari, organizmda amalga oshiradigan
toksik, mexanik va immunomodulyator ta’sirlari ko‘rib chiqilib, uning shaxs
salomatligiga ko‘rsatadigan tizimli xavflari ilmiy tahlil asosida baholanadi.
Ascaris lumbricoides — silindrsimon, ikki jinsli, bo‘linmas tana tuzilishga ega
nematodadir. Urg‘ochilari 25–35 sm gacha, erkaklari 15–20 sm gacha o‘sadi. Ular
kutikuladan iborat zich himoya qobig‘i bilan qoplangan bo‘lib, bu ularni ichak
shirasining fermentativ ta’siridan himoya qiladi.
Parazitning hayot aylanish sikli faqat bitta mezbon — inson — organizmida
yakun topadi. Invazion tuxum og‘iz orqali organizmga tushib, ichakda lichinkaga
aylanadi va keyinchalik portovenal tizim orqali o‘pkaga, undan esa traxeobronxial yo‘l
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
51
bilan orqaga ichakka qaytadi. Ushbu migratsion sikl organizmda bir qator
patofiziologik jarayonlarni qo‘zg‘aydi.
Ichak devorining mexanik jarohatlanishi (nekroz, perforatsiya);
O‘t yo‘llariga kirganda xolangit, xolelitiazis yoki pankreatit; Appendiksga kirganda
appenditsitga sabab bo‘lishi.
Immuromodulyator va allergic holatlarda -
Tip I gipersensitivlik:
IgE bilan bog‘liq bo‘lgan urtikariya, anafilaktoid
reaksiyalar;
Tip IV reaksiyalar:
Eozinofillarning massiv infiltratsiyasi;
Helmintik immunomodulyatsiya:
Treg hujayralarini faollashtirish orqali
immun tizimni pasaytirish.
Inson organizmidagi allergik reaksiya
Intoksikatsiya va metabolik buzilishlarda -
Parazitlar tomonidan ajratiladigan sekretsiyalar va ekskretalar organizmda
sistemik intoksikatsiyani yuzaga keltiradi;
Vitamin A, B12 va temir defitsiti — o‘sishning sekinlashuvi, anemiya, kognitiv
funksiyalarning susayishi bilan kechadi.
Neyropsixologik ta’sirlarda -
Gistamin va prostaglandinlar ajralishi bilan bog‘liq bosh og‘rig‘i, irritabilitet,
kognitiv disfunksiya;
Bolalarda ADHD sindromiga o‘xshash simptomlar
Organizm tizimlariga Ascaris lumbricoides ta’siri
Tizim
Ta’sir mexanizmi
Namoyon bo‘lishi
Ichak tizimi
Mexanik bosim,
obstruksiya
Ichak tutilishi, diareya,
og‘riq
Jigar/o‘t yo‘llari
Migratsiya, obstruksiya Xolangit, xolelitiazis,
pankreatit
Immun tizimi
Antigen ta’siri, IgE va
eozinofiliya
Allergik reaksiyalar,
immunosupressiya
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
52
Psixonevrologik tizim
Gistamin,
prostaglandin ajralishi
Bosh og‘rig‘i,
asabiylik, diqqat
pasayishi
Oziqlanish tizimi
Ozuqa moddalari bilan
raqobat
Vitamin
yetishmovchiligi,
anemiya
Diagnostika va farqli tasdiqlash usullari
Diagnostik usullar: najasni mikroskopik ko‘rish (tuxumlar), serologik ELISA,
DNK asosli PCR, UZI va rentgen, endoskopik ko‘rik. Har bir usul o‘ziga xos aniqlik
darajasiga ega bo‘lib, klinik shubha kuchayganda bir nechta metod kombinatsiyasi
qo‘llaniladi.
Diagnostik usullar taqqoslamasi
Usul nomi
Afzalligi
Cheklovlari
Mikroskopiya
Tez, arzon, keng
tarqalgan
Tuxum bo‘lmagan hollarda
aniqlay olmaydi
ELISA
Immun javobga
asoslangan, sezgir
Surunkali hollarda aniqlik
pasayadi
PCR
DNK asosida yuqori
aniqlikda
Qimmat, barcha
laboratoriyalarda mavjud emas
UZI / rentgen
Obstruksiyani
aniqlaydi
Har doim aniqlik bermaydi
Endoskopiya
To‘g‘ridan-to‘g‘ri
vizual ko‘rish
Invaziv, maxsus tayyorgarlik
talab qiladi
Davolash yondashuvlari
Farmakoterapiya -
Albendazol, Mebendazol va Pirantel — ichakdagi
parazitlarga qarshi samarali preparatlar. Og‘ir hollarda jarrohlik amaliyoti
talab qilinadi.
Qo‘shimcha terapiya -
Antihistaminlar, sorbentlar, vitaminlar va
immunomodulyatorlar yordamida kompleks davo o‘tkaziladi
.
Olimlar faoliyati -
Turli mamlakat olimlari tomonidan olib borilgan
izlanishlar odam askaridasi parazitologiyasining turli jabhalarini o‘rganishga
xizmat qilgan. Dogel (SSSR) morfologik va ekologik asoslarni bergan. Weller
(AQSh) serologik immunodiagnostikani joriy qilgan. Hotez (AQSh) tropik
kasalliklar global strategiyasini ishlab chiqqan. Li Zhen (Xitoy) statistik
epidemiologiyani rivojlantirgan. Karimov A.Sh. (O‘zbekiston) mahalliy
monitoring va klinik protokollarni ishlab chiqqan.
Olimlar faoliyatining jadval ko’rinishidagi tahlili
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
53
Olim
Yo‘nalishi
Ustunliklari
Kamchiliklari
V.A. Dogel
Morfologik
parazitologiya
Ekologik yondashuv
asoschisi
Immunologik jihatlar
yoritilmagan
W.H. Weller
Serologik
immunologiya
ELISA diagnostikasi
joriy qilgan
Klinik izlanishlar
cheklangan
P. Hotez
Tropik sog‘liqni
saqlash
strategiyasi
Global nazorat
konsepsiyasi
Mahalliy invaziyalar
chuqur emas
Li Zhen (Xitoy)
Epidemiologik
statistika
Keng aholi
monitoringi
Molekulyar metodlar
kam
A. Karimov
Mahalliy
epidemiologiya
O‘zbekiston uchun
amaliy protokollar
Genetik tahlillar
yetarli emas
Odam askaridasi (Ascaris lumbricoides) inson salomatligi uchun global
miqyosda xavf soluvchi eng keng tarqalgan geohelmintlardan biridir. U organizmga
faqat mahalliy — ya’ni ichak tizimi darajasida emas, balki tizimli — immun,
neyropsixologik, gormonal va metabolik sohalarda ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Parazitning hayot aylanish sikli davomida organizmga kirib, qon aylanish va nafas
yo‘llari orqali migratsiya qilishi, mezbon to‘qimalarida destruktiv va immunologik
javoblar qo‘zg‘atadi. Bu jarayonlar allergik reaksiyalar, eozinofiliya, vitamin
yetishmovchiligi, surunkali yallig‘lanish va hatto psixologik beqarorlikka olib kelishi
mumkin.
Ascaridozning diagnostikasi turli bosqichlarda turli yondashuvlarni talab qiladi:
mikroskopik usullardan tortib, serologik va molekulyar metodlargacha. Davolashda
esa keng spektrli antigelmintik preparatlar bilan bir qatorda simptomatik va immun
tiklovchi vositalar ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, parazitga qarshi kurashda yagona klinik
yondashuv emas, balki keng qamrovli, multidisiplinar, epidemiologik va gigiyenik
strategiyalar zarur. Xalqaro tajriba, mahalliy monitoring, zamonaviy diagnostika va
sog‘liqni saqlash tizimidagi integratsion yondashuvlar asosida askaridozga qarshi
samarali profilaktika va terapiya yo‘nalishlarini ishlab chiqish mumkin.
Shu bois, Ascaris lumbricoides faqat bitta organ yoki tizim darajasida emas,
balki inson salomatligi uchun kompleks xavf manbai sifatida baholanishi lozim. Uning
oldini olishda sanitariya, sog‘lomlashtirish va ma’rifiy faoliyat hal qiluvchi o‘rinda
turadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
WHO (2023). Soil-Transmitted Helminths.
2.
W.H. Weller (1976). Immunology of Helminth Infections.
3.
P.J. Hotez et al. (2008). Control of neglected tropical diseases. NEJM.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
54
4.
Li Z. Wang et al. (2019). Epidemiology of Ascaris in rural China. Chinese
5.
A.Sh. Karimov (2020). Parazitologiya. Toshkent.
6.
V.A. Dogel (1962). Obshchaya Parazitologiya. Leningrad.
7.
Элмуротова Д.Б., Элмуратов Э.Б. Исследование и совершенствование
техники и технологии по освоению скважин в сложных горно-геологических
условиях на месторождениях Республики Узбекистан // Лучшие
интеллектуальные исследования, Ч-13, Т.5, Январь-2024, С.11-23, Россия.
http://web-journal.ru/index.php/journal/issue/view/89
8.
Elmurotova D.B., Sayfullayeva D.I., Isroilova Sh.A. Terms of medical information
system, World Bulletin of Public Health (WBPH), V.34, May, P.91-92, 2024
ISSN: 2749-3644, Berlin.
https://www.scholarexpress.net
9.
Elmurotova D.B, Majlimov F.B., Zuparov I.B., Kayumova K.S., Xudoyberdiyev
B.A. A modern approach to hand hygiene in medicine // European Journal of
Humanities and Educational Advancements (EJHEA), V.5 N.05, May 2024 ISSN:
2660-5589, P.51-53, Spain.
10.
Elmurotova D., Arzikulov F., Egamov S., Isroilov U. Organization of direct
memory access // Intent Research Scientific Journal-(IRSJ), ISSN (E): 2980-4612,
V.3,
Is.10,
October
–
2024,
P.
31-38.,
Philippines,
https://intentresearch.org/index.php/irsj/article/view/345
11.
Elmurotova D., Arzikulov F., Izzatullayev I., Olimov A., Abdurahmonov J. The
role of remote diagnostics in medicine // World Bulletin of Public Health (WBPH),
V.39,
October
2024,
ISSN:2749-3644,
P.102-105.
Germany,
https://scholarexpress.net/index.php/wbph/article/view/4664
12.
Elmurotova D., Fayziyeva N.A., Urmanbekova D.S., Bozorov E.H.
Implementation of the method of teaching x-ray therapy in higher educational
institutions //
Web of Teachers: Inderscience Research,
V.2, Issue 10, October-
2024,
ISSN
(E):2938-379X,
P.18-23.
Spain.
https://webofjournals.com/index.php/1/article/view/1868
13.
Elmurotova D.B., Esanov Sh.Sh., Abduraxmonov S.A., Ulug'berdiyev A.Sh.,
Umarov J.S. Medical device reliability and measuring instrument specifications //
Eurasian Journal of Engineering and Technology, EJET, V.34, October-7, 2024,
ISSN: (E) 2795-7640, P.10-13, Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejet
14.
Shodiev A.A., Mussaeva M.A., Elmurotova D.B. Magnetic resistance and mobility
of carriers of HTSC – YBCO tapes irradiated with 5 MeV electrons // Eurasian
Journal of Physics, Chemistry and Mathematics, EJPCM, V.35, October-26, 2024,
ISSN:
2795-7667,
P.25-33,
Belgium.
https://geniusjournals.org/index.php/ejpcm/article/view/6393
15.
Elmurotova D.B., Fayziyeva N.A., Odilova N.J. Properties of electron and neutron
therapy // Web of Medicine: Journal of medicine, practice and nursing, V.2, Issue
10, October-2024, ISSN (E): 2938-3765, P.137-141, Spain.
16.
Elmurotova D.B., Yoqubboyeva E.Z., Orifqulova M.F., Imanova L.N. Application
of computer technologies in medicine // Western European Journal of Medicine
and Medical Science, V.2, Issue 11, ISSN (E): 2942-1918, November-2024, P.1-
12. Germany.
https://westerneuropeanstudies.com/index.php/3
