Виды гелиотропных растений и отравление (гелиотропотоксикоз)

inLibrary
Google Scholar
Журнал:
Выпуск:
CC BY f
30-31
0

Скачивания

Данные скачивания пока недоступны.
Поделиться
Элмуродов, Б., & Абдураимова , Г. (2023). Виды гелиотропных растений и отравление (гелиотропотоксикоз). in Library, 3(3), 30–31. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/archive/article/view/31488
Бозорбой Элмуродов, Ветеринарный научно-исследовательский институт

Директор Научно-исследовательского ветеринарного института, профессор, доктор ветеринарных наук

Гулнисо Абдураимова , Ветеринарный научно-исследовательский институт
базовый докторант
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

Данная статья подготовлена на основании литературных данных, в статье приведены сведения о видах гелиотропного растения и клинических признаках отравления гелиотропом у сельскохозяйственных животных.


background image

30

#08 (189) 2023

VETERINARIYA

MEDITSINASI

ВЕТЕРИНАРИЯ ДОРИШУНОСЛИГИ (ФАРМОКОПЕЯСИ)

ВА ТОКСИКОЛОГИЯ

Kirish:

Keyingi yillarda mamlakatimizda chorvachilik-

ni rivojlantirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, chor-

vachilik mahsulotlariga (go‘sht, sut, tuxum) bo‘lgan ta’labni

qondirish maqsadida hukumatimiz tomonidan bir qator qa-

rorlar ishlab chiqildi. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi

Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2019-yil 28-martdagi «Vet-

erinariya va chorvachilik sohasida davlat boshqaruvi tizimini

tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PF-

5696-sonli farmoni, 2019-yil 28-martdagi «O‘zbekiston Res-

publikasi Veterinariya va chorvachilikni rivojlantirish davlat

qo‘mitasi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida»gi PQ-4254-

sonli qarori ijrosini ta’minlash maqsadida chorvachilikni

jadal rivojlan tirish, xalqimizni kundan-kun o‘sib borayotgan

chorva mahsulotlariga bo‘lgan talabini qondirishga qaratil-

gan. Ammo, sohani jadal rivojlantirishda chorva hayvonlari

orasida uch ray digan geliotrop o‘simligidan zaharlanish nati-

jasida qo‘y va qo‘zilarning o‘lishi natijasida katta iqtisodiy

zarar keltirmoqda [1, 2].

Geliotrop

ko‘k begona o‘tlar, oddiy yoki yovvoyi gelio-

troplar deb ataladi. U XIX asrda Avstraliyada aniqlangan va

Shimoliy hududdan tashqari hamma joyda o‘sishi aniqlan-

gan.

Geliotrop – yozgi ekish uchun bir yillik o‘t, yaylovlar-

da yoki ochiq, ekin maydonlarida o‘sadi. Poyasi shoxlan-

gan, balandligi 300 mm gacha o‘sadi, dag‘al oq tuklar bilan

qoplangan. Barglari kulrang-yashil rangda, ovalsimon shakl-

da, poyada navbatma-navbat joylashgan va mayda oq gullar-

ga ega.

Urug‘lar har bir kech bahor yoki yoz yomg‘iridan keyin

iliq, nam sharoitda unib chiqadi va ko‘chatlar soyalanma-

gan va ko‘p yillik o‘simliklar bilan raqobat bo‘lmagan joyda

o‘sadi. Asosan bug‘doy ekiladigan joylarda yaylovlarga qara-

ganda ko‘proq uchraydi va bug;doy o‘rimi vaqtida muammo

tug‘diradi. Geliotrop juda katta urug‘lik salohiyatiga ega va

urug‘lar ko‘p yillar davomida yashashga qodir.

Bu o‘simlikda pirolizidin alkaloidlari deb nomlanuvchi

zahar yoki toksinlar mavjud. Toksinlar o‘sishning barcha

bosqichlarida va o‘simlikning barcha qismlarida, shu jum-

ladan urug‘da mavjud [6].

Tukli geliotrop (Heliotropium dasyocarpum Ldb.).

Poya si yelkali shoxli, balandligi 20-50 sm, barglari tuxum-

simon yoki cho‘zinchoq, novdasimon, ustki qismi o‘simta-

simon gullari poya va novdalar uchida oqartirilgan, to‘rtta

yong‘oq mevasi bor.

1-rasm. Heliotropium dasyocarpum Ldb.

Elliptik geliotrop (N. ellipticum Ldb.).

Poyasi balandligi

10-40 sm, tukli uzun petioles ustida tuxumsimon-cho‘zin-

choq-oval barglari, gullar bitta to‘rtta yong‘oq mevasi bor.

Kavkazda, O‘rta Osiyoda tarqalgan. Yarim cho‘l, yarim

dashtlarda ko‘pincha begona o‘t sifatida o‘sadi (1-rasm).

Tukli Geliotrop (N. ellipticum var. lasiocarpum M.

Pop., N. lasiocarpum Fisch. et Mey.).

Poyasi shoxlangan,

baland ligi 20-50 sm, barglari oval-elliptik yoki deyarli yum-

aloq, gullari gullaydigan novdaning bir tomonida joylashgan

poya va shoxlarning tepalarida barglar kichik, mevasi kichik,

tetraedral, pishganida to‘rtta tukli yong‘oqlarga bo‘linadi.

O‘rta Osiyo respublikalari, janubiy-sharqidagi qum-

liklarda tarqalgan. Bug‘doy, arpa ekilgan maydonlar gelio-

trop bilan zararlanadi, bog‘larda, dashtlarda, yo‘llar bo‘ylab

ham o‘sadi.

2-rasm. Heliotropium Olgae Bge.

Olga geliotropi (N. Olgae Bge.).

Poyasi 10-40 sm

ba landlikda, shoxlangan, momiq tukli, barglari tuxumsi-

UDK: 632.523:615.9.

Abduraimova Gulniso Tohir qizi, tayanch doktorant,

Elmurodov Bozorboy Aktamovich v.f.d, professor, ilmiy rahbar

Veterinariya ilmiy-tadqiqot instituti

GELIOTROP O‘SIMLIGI TURLARI VA UNDAN SAHARLANISH

(GELIOTROPOTOKSIKOZ)

(Adabiyotlar tahlili)

Аннотация

Данная статья подготовлена на основании литературных

данных, в статье приведены сведения о видах гелиотропного

растения и клинических признаках отравления гелиотропом у

сельскохозяйственных животных.

Summary

This article was prepared on the basis of literature data the

article contains information about heliotrope plant species and live-

stock poisoning from heliotrope.

Kalit so‘zlar:

geliotrop, zaharlanish, tukli geliotrop, elliptik geliotrop, olga geliotropi, prostrat geliotrop, alkaloid.


background image

31

#08 (189) 2023

VETERINARIYA

MEDITSINASI

ВЕТЕРИНАРИЯ ДОРИШУНОСЛИГИ (ФАРМОКОПЕЯСИ)

ВА ТОКСИКОЛОГИЯ

mon yoki yumaloq tuxumsimon bir yoki juft, bir tomon-

lama, uzunligi 5 sm, mevasi – tuxumsimon, yalang‘och

yong‘oqlari bor. Markaziy Osiyo mamlakatlarida uchrashi

qayd etilgan [2,3].

Prostrat geliotrop (N. supinum L.).

Bir yillik o‘simlik.

Poyasi shoxlangan, ko‘tarilgan, uzunligi 5-20 sm, oq-kul-

rang-momiq barglari tuxumsimon yoki cho‘zinchoq, tukli

gullari oq rangda, lateral yoki terminal burmalarda turg‘un

meva yong‘oqlari bittadan uchraydi.

Geliotrop bilan zaharlanish (geliotropotoksikoz).

Geliotroplar alkaloid o‘simliklardir. Heliotrin C

16

H

27

NO

5

,

liziokarpin C

2l

H

33

NO

7

(GP Menshikov, 1932) elliptik (pu-

bescent) geliotropda topilgan; prostrat geliotropida, supinin

C

15

H

25

NO

4

alkaloidi (G.P. Menshikov, E.L. Gurevich, 1949).

Alkaloidlar tukli geliotroplarda ham xushbo‘y hidli bo‘ladi

(A. A. Ataev, 1958) [4,5].

Qurigan o‘simlikda geliotrining miqdori 0,3 - 0,4%, li-

ziokarpin - 0,03%; urug‘lardagi alkaloidlarning miqdori se-

zilarliroqdir (D.N.Sahibov, 1957).

Geliotrop pubescent (Heliotropium lasiocarpum) urug‘-

lari aralashgan don mahsulotlarini iste’mol qilish natijasida

rivojlanadigan kasallik.

Kasallik birinchi marta XX asrning 30-yillarida Marka-

ziy Osiyoda qayd etilgan (qo‘ylar o‘limi 20-30% gacha kuza-

tilgan). Geliotrop urug‘lari aralashgan dondan tayyorlangan

non va bo‘tqa iste’mol qilish oqibatida ham zaharlanishlar

qayd etilgan.

1945-yilda X.X.Zener tomonidan o‘tkazilgan tadqiqot-

larda kasallangan hayvonlarga ozuqasiga ishlatilgan donni

o‘rganish, unda geliotrop urug‘lari aralashmasi mavjudli-

gini ko‘rsatdi. O‘simlikning tuproq qismida (va urug‘larida)

1932-1934-yillarda G.P.Menshikov tomonidan kashf etilgan

geliotrin va lasiokarpin alkaloidlari mavjud bo‘lib, ular hay-

vonning jigar parenximasi va tomirlariga jiddiy zarar yet-

kazadi. Jigarning shikastlanishi oqsil sintezining pasayishi,

jigarda parchalanishining kuchayishi, glikogenning pasayishi

va jigar deposidan yog‘ning mobilizatsiyasining parallel ra-

vishda oshishi, so‘ngra o‘rtacha yog‘li jigarning rivojlanishi

bilan bog‘liq. Lipolitik fermentlar va jigarda gaz almashinu-

vining pasayishi bilan harakterlanadi.

Etiologiyasi.

Intoksikatsiya cho‘chqalarda ko‘proq,

kamroq bo‘rdoqi qoramol, qo‘y va tovuqlarda, 5% gacha va

undan ortiq geliotrop urug‘lari aralashgan dondan tayyorlan-

gan yem bilan oziqlanishi natijasida kuzatiladi. Yaylovdagi

qorako‘l qo‘ylarining o‘simlikning kurtaklanish bosqichi-

da, vegetativ qismlarini yeyishi natijasida zaharlanish kelib

chiqadi.

Patogenezi.

Geliotrop bilan zaharlanishni boshlanishi

urug‘larda 0,02% dan 3% gacha yoki undan ko‘p bo‘lgan,

ozroq darajada o‘simlikning vegetativ qismlarida bo‘lgan ge-

liotrin va liziokarpin alkaloidlari bo‘lib, asosan neyrohepato-

trop ta’sirga ega.

Klinik belgilari.

Qoramolda kasallikning boshlanishi-

da ovqatdan bosh tortish, umumiy zaifl ik, letargiya, shilliq

pardalarning sarg‘ayishi, gil rangli najas massalari qayd

etiladi. Kasallikning 8-9 kunida yurak faoliyatining zai-

fl igi teri osti to‘qimalarining shishishi bilan birga keladi.

Ko‘rinadigan shilliq pardalar giperemik, qon ketishi bilan.

Kasallikning boshida cho‘chqalar sust bo‘ladi, uzoq vaqt

yotadi, ishtahasi yomon yoki yo‘q, najaslari quyuq rang,

yoqimsiz hidga ega.

Kasallikning o‘tkir davrida depressiya kuchayadi,

atrof-muhitga reaksiya zaifl ashadi, og‘riq sezuvchanligi pa-

sayadi, qusish kuzatiladi va o‘rnidan turmoqchi bo‘lganida,

yiqilib tushadi. Vaqti-vaqti bilan tananing individual mushak-

larining siqilishi qayd etiladi. Hayvonlar uzluksiz klonik-to-

nik konvulsiyalar, oyoqlarining suzish harakatlari bilan o‘li-

shadi.

Qo‘ylarda intoksikatsiya boshlanishida so‘lak oqishi, qu-

sish va jigar sohasida og‘riqlar kuzatiladi. Intoksikatsiyaning

5-7 kunida og‘riqli siyish paydo bo‘ladi, siydik qon aralash

chiqadi.

Parrandalarning o‘tkir intoksikatsiyasida sirg‘alarda,

qorin terisida va shilliq pardalar ostida ko‘p qon ketishlar

mavjud. Najas suyuq, qon aralashmasi bilan. O‘lim kasal-

likning 2-10 - kunida sodir bo‘ladi.

Surunkali intoksikatsiyada umumiy zaifl ik, qorin

bo‘shlig‘i tushishi, charchoq va o‘lim qayd etiladi.

Patanatomik o

zgarishlar.

Rigor mortis yumshoq, qon

ivimagan, ko‘rinadigan shilliq pardalar rangpar va ikterik.

Qorin bo‘shlig‘ida och sariq, sariq suyuqlikda, yoqimsiz hid

paydo bo‘ladi.

Mushaklar och sariq yoki to‘q sariq rangga ega. Jigar

kattalashgan, pletorik, sariq yoki sariq-jigarrang rangga

ega bo‘lib, surunkali shaklida qisqargan va konistensiya-

si zichlashgan (atrofi k sirroz). Cho‘chqalarda zaharlanish-

ning o‘tkir davrida ingichka ichaklarning shilliq pardalarida

yaralar topiladi.

Diagnoz.

Xarakterli klinik belgilarga, anamnez ma’lu-

motlariga (astsitli gepatit) va ozuqa laborator tahlilining nati-

jalariga asoslanadi.

Davolash.

Ozuqa va yaylovlarni o‘zgartirish kerak. Za-

harlangan hayvonlarga vena ichiga katta hayvonlar uchun

150-200 ml 40% glyukoza eritmasi, kichik hayvonlar uchun

100-150 ml, shuningdek, 75-100 ml geksametilentetramin-

ning 10% eritmasi, 500-1000 ml gemodez keyin takrorlangan

holda yuboriladi. 10-12 soat Mushak ichiga 15-30 ml kam-

polon yoki 10-15 ml gepalon yuboriladi. Vitaminlar - retinol,

tokoferol va kalsiferoldan foydalanish ko‘rsatilgan.

Oldini olish.

Geliotropni yo‘q qilish maqsadida ekin

maydonlarini, ayniqsa, boshoqli don ekinlarini gullash va

meva berishdan oldin ikki marta begona o‘tlardan tozalash

ishlari olib boriladi, kuzda esa chuqur shudgorlanadi [3,4,,6].

Foydalanilgan adabiyotlar

1. Ibadullayev F.I., “Qishloq xo‘jalik hayvonlarining patologik

anatomiyasi” Toshkent “O‘zbekiston” 2000 y.

2. Ibadullayev F.I., Elmurodov B., Abdusattorov A. “Qo‘zilarda

uchraydigan aralash kasalliklar” Vet. J 1997-№1 18-19 bet

3. Scott Ison, Albury and Helen Peam, Elizabeth McArthur.

Secondary photosensitisation in lambs due to crystal associated

cholangiohepatopathy while grazing common heliotrope (heliotro-

pium europaeum) probably caused by panicum sp. Toxicity Posted

Flock & Herd September 2015

4. Button, C., Paynter, D.I., Shiel, M.J., Corlson, A.R., Pater-

son, P.J., Lyford, R.L. Crystal-associated cholangiohepatopathy and

photosensitization in lambs. Aust. Vet. J 1987; 64:176–180

5. Cunningham GM, Mulham WE, Milthorpe PL & Leigh JH.

Plants of Western New South Wales. CSIRO Publishing 1981

6. Hunt JR. The ecology of common heliotrope (Heliotropium

europaeum L.) in a Mediterranean dry-land cropping system. PhD

thesis, Faculty of Land and Food Resources, The University of Mel-

bourne 2005.

Библиографические ссылки

Ibadullayev F.I., “Qishloq xo‘jalik hayvonlarining patologik anatomiyasi” Toshkent “O‘zbekiston” 2000 y.

Ibadullayev F.I., Elmurodov B., Abdusattorov A. “Qo‘zilarda uchraydigan aralash kasalliklar” Vet. J 1997-№1 18-19 bet

Scott Ison, Albury and Helen Peam, Elizabeth McArthur. Secondary photosensitisation in lambs due to crystal associated cholangiohepatopathy while grazing common heliotrope (heliotro-pium europaeum) probably caused by panicum sp. Toxicity Posted Flock & Herd September 2015

Button, C., Paynter, D.I., Shiel, M.J., Corlson, A.R., Pater-son, P.J., Lyford, R.L. Crystal-associated cholangiohepatopathy and photosensitization in lambs. Aust. Vet. J 1987; 64:176–180

Cunningham GM, Mulham WE, Milthorpe PL & Leigh JH. Plants of Western New South Wales. CSIRO Publishing 1981

Hunt JR. The ecology of common heliotrope (Heliotropium europaeum L.) in a Mediterranean dry-land cropping system. PhD thesis, Faculty of Land and Food Resources, The University of Mel-bourne 2005.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов