Dekabr, 2024-Yil
936
MÚTAJLIK BELSENDILIKTI JÚZEGE KELTIRETUǴIN TÚRTKI SIPATINDA HÁM
MÚTÁLIKTI ÚYRENIWSHI METODLAR
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va Psixologiya kafedrasi assistanti.
Tilewmuratova Gulziyra Qutlimuratovna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Chimboy fakulteti Amaliy psixologiya yonalishi talabasi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14543768
Annotatsiya. Usı teziste mútájliktiń aktivlikti júzege keltiriwdegi ornı jáne onıń tiykarǵı
motivatsion kúsh retindegi áhmiyetin kórip shıǵadı. Sonıń menen birge, mútájlikti úyreniwdiń
zamanagóy metodları, olardıń qollanılıw tarawı hám izertlewlerde qolǵa kiritilgen nátiyjeler
haqqında pikir júritiledi. Usı teziste psixologiya, pedagogika, hám insan resurslarını basqarıw
tarawlarında mútájlik teoriyalerinan paydalanıw ushın paydalı bolıp tabıladı.
Gilt sózler: mútájlik, aktivlik, motivatsiya, metodlar, shaxs, izertlew, psixologiyalıq
mútajlikler.
Kirisiw
Insan iskerligi hám rawajlanıwda motivatsiyanıń roli úlken. Shaxstıń aktivligi onıń ishki
hám sırtqı mútajliklerin qandırıw maqsetinde ámelge asırilatuǵın háreketler menen ańlatıladı.
Psixologiyalıq hám fiziologikalıq jarlılıqlar shaxstı sırtqı dúnya menen óz-ara qatnasqa
kirisiwge odaydı hám jańa jetiskenliklerge jetiwine sebep boladı. Bul maqalada mútájlikti
aktivlikti keltirip shıǵarıwshı dúmpish retinde kórip shıǵamız hám de mútájlikti úyreniw
metodların analiz etemiz.
Tiykarǵı bólim
Mútájlik - insannıń túrli mútajliklerin qandırıwǵa umtılıwın támiyinleytuǵın ishki tosqın
bolıp, ol insan iskerliginiń baslanǵısh noqatı esaplanadı. Psixologiyada jarlılıqlar shaxstıń
rawajlanıwı hám turpayın basqarıwshı tiykarǵı faktor retinde úyreniledi. Mútájlik tek ǵana
fiziologikalıq mútajlikler menen sheklenip qalmay, bálki psixologiyalıq, social, ruwxıy hám
mádeniy mútajliklerdi de óz ishine aladı. Bul mútajlikler insannıń maqsetlerin belgileydi hám oǵan
málim bir iskerlik túrlerin ámelge asırıw ushın motivatsiya beredi.
Mútájlik hám motivatsiya bir-biri menen tıǵız baylanıslı processler bolıp tabıladı.
Motivatsiya - bul shaxstı háreketke úndewshi ishki hám sırtqı kúshlerdiń jıyındısı bolsa,
mútájlik onıń tiykarı esaplanadı. Mısalı, fiziologikalıq jarlılıqlar ashlıq yamasa uyqı sıyaqlı
mútajliklerden ibarat bolsa, joqarı dárejedegi psixologiyalıq jarlılıqlar óz-ózin rawajlandırıw,
Dekabr, 2024-Yil
937
jámiyette óz ornın tabıw hám ushırasıwǵa bolǵan mútajlikti sáwlelendiredi. A. Maslou tárepinen
islep shıǵılǵan mútajlikler iyerarxiyasında insannıń jarlılıqları tómen dárejeden (fiziologikalıq)
joqarı dárejegeshe (óz-ózin ańǵarıw) bolǵan bir neshe basqıshlarda kórsetilgen. Bul iyerarxiya
jarlılıqlardı aktivlikti qáliplestiriwshi dúmpish retinde tereńrek túsiniwge járdem beredi.
Mútájlikti izertlew zamanagóy psixologiyada zárúrli orın iyeleydi. Izertlewler sonı
kórsetedi, mútájliktiń mazmunı hám olardı qandırıw usılları hár bir shaxsda individuallıqqa iye.
Usınıń sebepinen, mútájlikti anıqlaw hám analiz qılıw ushın bir neshe metodlardan
paydalanıladı. Anketalar hám sorawnamalar jarlılıqlardı ólshewdiń eń kóp tarqalǵan usılı bolıp,
olar shaxstıń mútajliklerin sub'ektiv bahalaw imkaniyatın beredi. Eksperimentlar bolsa qadaǵalaw
etiletuǵın sharayatlarda shaxstıń motivatsion turpayın úyreniwge qaratılǵan. Baqlaw metodı arqalı
shaxstıń tábiyiy sharayattaǵı háreketleri analiz etiledi, bul bolsa mútajliklerdiń kúndelik
turmısdaǵı ańlatpaların úyreniwde zárúrli esaplanadı. Intervyular bolsa shaxstıń jarlılıqları
haqqında tolıq maǵlıwmat alıwda qollanıladı.
Zamanagóy izertlewler mútájlikti úyreniwde texnologiyalıq jantasıwlardan paydalanıwdı
da usınıs etpekte. Mısalı, neyropsixologiya jarlılıqlardıń miydiń túrli aymaqları iskerligi menen
baylanıslılıǵın úyrenedi, big data texnologiyaları bolsa úlken kólemdegi maǵlıwmatlardı analiz
qılıw arqalı túrli toparlardıń mútajliklerin boljaw imkaniyatın beredi. Bul sıyaqlı metodlar
jarlılıqlardı analiz qılıwdı jáne de nátiyjeli hám keń qamtılǵan qılıw imkaniyatın beredi.
Mútájlikti analiz qılıw insan iskerligi hám rawajlanıwına unamlı tásir kórsetedi. Mısalı,
pedagogikalıq iskerlikte oqıwshılar hám studentlerdiń mútajliklerin úyreniw olardıń
qızıǵıwshılıqları hám qábiletlerine uyqas tálim procesin shólkemlestiriwge járdem beredi. Sonıń
menen birge, insan resurslarini basqarıwda xızmetkerlerdiń mútajliklerin anıqlaw hám qandırıw
olardıń jumıs iskerligin asırıwǵa xızmet etedi. Mútájlikti qandırıw shaxstıń óz-ózin ańǵarıwına,
psixologiyalıq teń salmaqlılıqǵa hám turmıs sapasınıń jaqsılanıwına alıp keledi.
Juwmaq
Mútájlik insan aktivligin qáliplestiriwshi zárúrli dúmpish esaplanadı. Shaxstıń
motivatsiyası hám iskerligi kóbinese onıń mútajliklerin qandırıwǵa yo'naltiriladi. Mútájlikti
úyreniw metodları tekǵana jeke rawajlanıwdı analiz etiwge, bálki jámiettiiń túrli tarawlarında
nátiyjeli qararlar qabıllawǵa járdem beredi. Izertlewler sonı kórsetedi, mútajliklerdi tuwrı anıqlaw
hám qandırıw shaxstı tabıs tárepke odaydı.
Dekabr, 2024-Yil
938
REFERENCES
1.
Рейимбаевна, М. В. "ВОЗМОЖНОСТИ СОЦИАЛЬНО-ПСИХОЛОГИЧЕСКИХ
ТРЕНИНГОВ В РАЗВИТИИ ЖИЗНЕННЫХ ЦЕЛЕЙ У ПОДРОСТКОВ." Inter
education & global study 8 (2024): 455-461.
2.
Daribaev,
Atabay,
Arman
Sipatdinov,
and
Venera
Mambetiyarova.
"THE
RELATIONSHIP OF OUR YOUTH IN THE ERA OF GLOBALIZATION WITH THEIR
PARENTS DURING ADOLESCENCE." Modern Science and Research 3.5 (2024): 245-
247.
3.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Sipatdinov Arman Sharafatdinovich.
"GLOBALLASHUV ASRIDAGI YOSHLARIMIZNING O’SMIRLIK DAVRIDAGI
OTA-ONALAR BILAN MUNOSABATI." (2024).
4.
Jansulu, Tursinbaeva, and Mambetiyarova Venera. "SOTSIAL PSIXOLOGIYADA
SHAXS MUAMMOSI." (2024).
5.
Mambetiyarova, Venera, and Jansulu Tursinbaeva. "PERSONALITY PROBLEM IN
SOCIAL PSYCHOLOGY." Modern Science and Research 3.5 (2024): 303-305.
6.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
7.
Alpamıs, Bazarbaev, and Mambetiyarova Venera. "SOCIAL PSIXOLOGIYADA KISHI
TOPARLAR PSIXOLOGIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning
zamonaviy tendensiyalari va rivojlanish omillari 31.2 (2024): 150-153.
8.
Mambetiyarova, Venera, and Sulaymon Nazarov. "RELATIONSHIP OF ADOLESCENT
CHILDREN IN THE FAMILY." Modern Science and Research 3.6 (2024).
9.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Nazarov Sulaymon. "RELATIONSHIP OF
ADOLESCENT CHILDREN IN THE FAMILY." (2024).
10.
Sipatdinov, Arman, and Venera Mambetiyarov. "KATTA MAKTABGACHA
YOSHDAGI BOLALARNING IJTIMOIYLASHISH JARAYONINI TO’G’RI TASHKIL
ETISH SHARTLARI." Modern Science and Research 3.10 (2024): 269-273.
11.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera, and Umirzakova Laylo Mansurjon Qizi.
"XARAKTER AKSENTUATSIYASI." Научный Фокус 2.19 (2024): 50-55.
12.
Venera, Mambetiyarova, and Shodiyorova Fazilat Obid Qizi. "SHAXSNING
EMOTSIONAL JABHASI VA UNI O’RGANISH METODLARI." Научный Фокус 2.19
(2024): 208-213.
Dekabr, 2024-Yil
939
13.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "TATBIQIY SOTSIAL PSIXOLOGIYA."
Научный Фокус 2.19 (2024): 47-49.
14.
Reymbaevna, Mambetiyarova Venera. "SHAXS TEMPERAMENTINI O’RGANISH
METODLARI." MASTERS 2.11 (2024): 9-16.
15.
Rayimbayevna, Mambetiyarova Venera. "PSIXOLOGIK ADAPTATSIYS VA OILA
INTEGRATSIYASI." Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari 37.2 (2024): 150-153.
16.
Reyimbaevna,
Mambetiyarova
Venera.
"ETNOPSIXOLOGIYA
FANINING
PREDMETI,
VAZIFALARI
VA
METODLARI." Modern
education
and
development 15.7 (2024): 304-308.
17.
Mambetiyarova, Venera, and Aytbike Oralbaeva. "DIN PSIXOLOGIYASINING
ZAMONAVIY FANLAR TIZIMIDAGI TUTGAN O’RNI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 100-104.
18.
Ilyasova, Gulnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "OILA SHAXS
IJTIMOIYLASHUVIGA
TA’SIR
KO’RSATUVCHI
MUHIM
OMIL
SIFATIDA." Modern Science and Research 3.12 (2024): 601-604.
19.
Tursinbaeva, Jansulu, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "TATBIQIY
IJTIMOIY PSIXOLOGIYANING RIVOJLANISH BOSQICHLARI VA UNING
AMALIY QO’LLANILISHI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 605-608.
20.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Jumabayeva Marupa. "OTA-ONA VA
FARZANDLAR
MUNOSABATINING
XUSUSIYATLARI." TADQIQOTLAR.
UZ 51.6 (2024): 20-23.
21.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Dáwletbaeva Gúmisay. "PSIXOLOGIK
ADAPTATSIYA VA OILA INTEGRATSIYASI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024):
34-37.
22.
Maxsetbaeva, Dilnaz, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "MILLIY
XARAKTER VA ETNIK IDENTIKLIKNING SHAKLLANISHI VA ULARNING
GLOBAL O ‘ZGARISHLARDAGI ROLI." Modern Science and Research 3.12 (2024):
597-600.
23.
Reyimbaevna, Mambetiyarova Venera, and Musaeva Gulnur. "ETNOS VA MILLAT
TUSHUNCHALARINING QIYOSIY TAHLILI." TADQIQOTLAR. UZ 51.6 (2024): 38-
45.
Dekabr, 2024-Yil
940
24.
Bekbergenova, Diynara, Arman Sipatdinov, and Venera Mambetiyarova. "DINNING
SHAXS SHAKLLANISHIDAGI O'RNI VA MOHIYATI." Modern Science and
Research 3.12 (2024): 593-596.
25.
Mambetiyarova,
Venera,
and
Feruza
Xojametova.
"ETNIK
GURUHLAR
PSIXOLOGIYASI
TIZIMIDA
ETNOSENTRIZMNING
YUZAGA
KELISH
BOSQISCHLARI." Modern Science and Research 3.12 (2024): 106-110.
