S H A R Q M A S H ’ A L I
2
ØÀУ
ÀÄÀÁÈ¡ÒÈ
ÂÀ
ÁÀÄÈÈßÒÈ
ҲИНД
АДАБИЙ
ЖАРАЁНЛАРИ
ВА
БҲАКТИ
АДАБИЁТИ
МАСАЛАЛАРИ
МУҲИБОВА
УЛФАТ
Филология
фанлари
доктори
,
ТошДШИ
Аннотация
.
Ушбу
мақола
Бобурийлар
даврида
мавжуд
бўлган
етти
турдаги
адабиёт
ва
шу
адабиётлар
ичида
етакчи
ўринни
эгаллаган
ва
энг
катта
адабий
меросни
ташкил
этган
бҳакти
адабиёти
ва
бхакт
шоирлар
ижодига
бағишланган
.
Таянч
сўз
ва
иборалар
:
бҳактмал
,
Уттар
прадеш
,
Нуриддин
,
сўфий
,
Лаллешвари
,
устоз
ва
шо
-
гирд
,
нирвана
,
секта
,
буддавийлик
,
сидх
,
натх
,
сарой
адабиёти
,
Горакхнатх
,
меҳр
,
садоқат
,
тасав
-
вуф
,
табақа
,
қурбонлик
,
эҳтиёж
,
ғоя
,
мафкуравий
бўлиқ
,
бҳакти
.
Аннотация
.
Данная
статья
посвящена
творчеству
поэтов
-
бхактов
,
семи
видам
литератур
эпохи
Бабуридов
и
главенствующей
роли
литературы
бхакти
,
оставившей
самое
багатое
наследие
.
Опорные
слова
и
выражения
:
бхактмал
,
Уттар
прадеш
,
идеологическая
пустота
,
Нуриддин
,
суфий
,
Лаллешвари
,
наставник
,
ученик
,
нирвана
,
секта
,
буддизм
,
сидх
,
натх
,
дворцовая
литература
,
Горакхнатх
,
любовь
,
преданность
,
суфизм
,
каста
,
жертвоприношение
,
потребность
,
идея
,
бхакти
.
Abstract.
This article highlights various types of literature of the Baburids era, where Bhakti literature,
which has left the richest legacy, plays a leading role, as well as it discusses the works of Bhakta poets.
Keywords and expressions:
bhactmal, Uttar Pradesh, ideological emptiness, Nuriddin, Sufi, Lallesh-
wary, mentor, disciple, nirvana, sect, Buddhism, sidh, nath, Court literature, Gorakhnath, love, devotion,
sufism, caste, parish, demand, idea, bhakti.
Бҳакти
адабиётининг
шаклланиш
даври
-
ни
шартли
равишда
уч
асосий
босқичга
аж
-
ратиш
мумкин
.
Бунда
биз
,
бҳактининг
пайдо
бўлиш
,
омма
орасида
тарқалиш
ва
унинг
бутун
Ҳиндистон
халқи
онгини
қамраб
олиш
жараёнларига
асосландик
.
Бҳакти
адабиётига
асос
бўлган
бу
ижтимоий
омилларни
билмай
туриб
моҳиятига
кўра
диний
-
ахлоқий
бўлган
бу
ҳаракатнинг
адабий
жараёнда
тутган
ўр
-
нини
ва
ўзидан
бой
мерос
қолдирганининг
сабабини
англаш
қийиндир
.
Ижтимоий
омилларнинг
биринчиси
жа
-
миятда
бҳакти
ғояларига
бўлган
эҳтиёж
-
нинг
шакллана
бошлашидир
.
Ҳинд
жамияти
-
да
бундай
эҳтиёж
дин
пешволарининг
динни
нотўғри
тарғиб
қилиши
асосида
шаклланди
.
Дин
пешволарининг
нотўғри
тарғиботи
де
-
ганда
диний
китобларни
мутолаа
қилиш
,
талаб
даражасида
қурбонлик
келтириш
,
ман
-
траларни
ўқиш
каби
турли
диний
ақидалар
назарда
тутилади
.
Оддий
халқ
,
маълумки
,
саводсиз
ва
камбағал
бўлгани
боис
дин
талабларини
бажара
олмайди
.
Айни
сабаб
-
ларга
кўра
дин
пешволари
оддий
халқни
ҳар
бир
диний
маросим
ва
қурбонлик
жараён
-
ларида
иштирок
этиш
ва
секин
-
аста
умуман
ибодатхонага
кириш
ҳуқуқидан
ҳам
маҳрум
қилиб
қўяди
.
Бу
ишда
ҳиндуизмнинг
каста
-
чилик
тизими
уларга
жуда
қўл
келади
ва
паст
табақа
вакилларининг
барчаси
жамият
-
нинг
энг
камситилган
қисмига
айланиши
натижасида
халқда
динга
ва
Яратганга
бўл
-
ган
ишонч
сусая
бошлайди
.
Яратганга
ва
динга
эътиқод
кучли
бўлган
халқда
эътиқод
сусайиши
маънавият
сусайишига
олиб
кела
-
ди
,
маънавиятнинг
сусайиши
эса
жамиятда
мафкуравий
бўшлиқнинг
вужудга
келишига
олиб
келади
.
Мафкуравий
бўлиқ
шаклланган
ерда
турли
салбий
ҳодисаларнинг
юз
бериши
ва
жамият
инқирозга
юз
тутиши
шубҳа
-
S H A R Q M A S H ’ A L I
3
сиздир
.
Дин
ва
маънавиятнинг
халқдан
узоқлашиб
бораётганини
сеза
бошлаган
фай
-
ласуфлар
диний
ақидаларнинг
ўрнини
боса
оладиган
,
халқ
манфаатларини
ҳимоя
қила
-
диган
таълимот
зарурлигини
ҳис
қила
бошлайдилар
ва
инсонпарварлик
ғояларини
ўзида
мужассам
этган
бҳакти
тушунчасига
мурожаат
этадилар
.
Санскрит
тилида
меҳр
ва
садоқатни
англатувчи
бҳакти
тушунчаси
файласуфлар
учун
аниқ
бир
мақсад
йўлида
курашиш
учун
назарий
асос
бўлиб
хизмат
қилди
ва
секин
-
аста
улар
бҳакти
таълимоти
-
ни
шакллантира
бошладилар
.
Меҳр
,
садоқат
тушунчаларига
тенглик
ва
бағрикенглик
тушунчалари
қўшилди
ва
секин
-
аста
бҳакти
ҳаракати
асосида
бҳакти
таълимоти
вужудга
келди
.
Бу
таълимот
шу
давр
мафкуравий
оламида
боши
берк
кўчага
кириб
қолган
халқни
бу
маънавий
бўшликдан
олиб
чиқди
ва
халқни
дин
билан
эмас
,
Яратган
билан
яқинлаштириб
,
уларда
Яратганга
бўлган
ишонч
ва
эътиқодни
қайта
тиклади
.
Ижти
-
моий
тенгсизликка
учраган
ва
меҳрга
ташна
бўлган
халқ
бҳакти
ғояларини
тезлик
билан
қабул
қила
бошлади
ва
бу
ғоялар
жамият
-
даги
маънавий
ва
мафкуравий
эҳтиёжни
қондиришга
хизмат
қилди
.
Меҳр
ва
садоқат
туйғулари
тўлиб
-
тошган
халқ
ўз
қувончини
шеъриятда
ифода
эта
бошлади
ва
бу
жараён
бҳакти
адабиёти
шаклланишининг
биринчи
босқичи
бўлди
.
Иброҳим
Ҳаққулнинг
кенг
ом
-
манинг
калбини
забт
этишни
кўзлаган
тасав
-
вуф
шеърияти
ҳақида
“
Тасаввуфга
яқинлаш
-
ган
шеърият
,
бу
бошқа
Шеърият
,
том
маъ
-
носи
ила
Инсонга
муносабати
теранлашган
,
Инсоннинг
қалби
,
руҳоният
сирларини
кашф
эта
билган
Шеърият
.
Чунки
тасаввуф
инсон
ва
инсонийлик
маъно
–
моҳиятини
бутун
му
-
раккаблиги
ва
бутун
мукаммаллиги
ила
кашф
этиш
илми
,
дастури
ва
тажрибаларини
жо
-
рий
айлаган
эди
”
1
,
–
деб
айтган
сўзлари
бҳакти
адабий
меросининг
ҳам
асл
мақсади
бўлган
десак
,
айни
ҳақиқатни
айтган
бўламиз
.
1
Ҳаққул
И
.
Тақдир
ва
тафаккур
.
–
Т
., 2007. –
Б
. 70.
Файласуфлар
томонидан
жамият
талаби
-
га
мос
ғояларнинг
ишлаб
чиқилиши
ва
бу
ғояларнинг
шаҳар
ва
қишлоқларда
секталар
қошида
тарғиб
этилиши
,
бҳакти
тарафдорла
-
рини
секталарга
жалб
этиб
,
улар
билан
ди
-
ний
-
фалсафий
мавзуларда
баҳс
ва
мунозара
-
лар
олиб
борилиши
,
шеър
ва
мусиқа
ёзиш
,
уни
куйлаш
қобилиятига
эга
бўлганларнинг
секталарга
хизматга
қабул
қилиниши
адабий
жараён
ривожи
учун
қулай
шароитни
шаклантирди
ва
бу
омиллар
бҳакти
адабиё
-
ти
шаклланишининг
иккинчи
босқичи
бўлди
.
Вақт
ўтиши
билан
ҳар
бир
секта
ўз
шоир
-
лари
,
мадҳия
куйловчилари
ва
мусиқашунос
-
ларига
эга
бўла
борди
.
Шу
тариқа
бҳакти
ғоялари
жамият
онгига
чуқур
синга
бориб
,
халқ
кўз
ўнгида
турли
ҳудудларда
яшовчи
жамиятнинг
турли
қатлам
,
дин
ва
миллат
вакиллари
орасидан
юраги
меҳр
ва
садоқатга
тўла
,
қобилиятли
юзлаб
бҳакт
шоирлар
ети
-
шиб
чиқди
,
натижада
халқнинг
бҳактига
бўлган
ишонч
ва
эътиқоди
яна
ҳам
кучайди
ва
мустаҳкамланди
.
Бу
эса
бҳакти
адабиёти
-
нинг
энг
ривожланган
учинчи
босқичи
бўлди
.
Бҳакти
шаклланган
ўрта
асрлар
адабий
жараёнида
,
асосан
,
етти
турдаги
адабиёт
мавжуд
бўлган
,
улар
:
форсий
тилдаги
сарой
адабиёти
,
туркийзабон
адабиёт
,
сидх
ва
натх
секталари
адабиёти
,
жайнлар
адабиёти
,
сикх
-
лар
адабиёти
,
тасаввуф
ва
бҳакти
адабиёти
.
Булар
орасида
ўзидан
энг
катта
мерос
қол
-
дирган
,
асарлари
деярли
тўлиқ
равишда
етиб
келган
ва
ўз
аҳамиятини
ҳанузгача
йўқотмай
келаётгани
бу
бҳакти
ва
тасаввуф
адабиётла
-
ридир
.
Бобурийлар
даврида
мавжуд
бўлган
етакчи
адабий
жараёнлар
қуйидагилардир
:
Сарой
адабиёти
.
Сарой
адабиёти
деганда
биз
шимолий
бҳакти
ҳаракатининг
маркази
бўлган
бобурийлар
салтанатида
яшаган
шоир
ва
ёзувчилар
қаламига
мансуб
форсий
,
ҳиндий
ва
туркий
тилларда
яратилган
адабиётни
назарда
тутамиз
.
Ҳинд
адабиётшуносларининг
бобурийлар
даври
сарой
адабиёти
ўрганилган
бирон
-
бир
йирик
тадқиқот
иши
қўлга
кири
-
тилмади
,
лекин
бобурийлар
сулоласи
вакилла
-
S H A R Q M A S H ’ A L I
4
рининг
ижоди
ҳақидаги
айрим
маълумотлар
турли
манбалар
орқали
аниқланди
.
Жумладан
,
Ҳиндистоннинг
ўрта
асрлар
тарихига
бағиш
-
ланган
китобда
Акбаршоҳ
даври
ҳақидаги
маълумотларда
Ҳиндистоннинг
шу
давр
ада
-
бий
ва
маданий
ҳаёти
ҳақида
ҳам
анчагина
маълумот
келтирилган
.
Акбаршоҳнинг
адабиёт
ва
санъатга
,
шеъ
-
риятга
қизиқиши
жуда
катта
бўлган
.
У
кўпроқ
фалсафий
,
диний
ва
тарихий
мавзудаги
шеъ
-
рий
асарларга
ҳафсала
билан
қулоқ
тутган
.
Болалигиданоқ
мистик
шеър
ва
ғазалларни
қизиқиш
билан
тинглаган
.
Устози
Абдуллатиф
сўфи
билан
танишган
чоғларида
Ҳофиз
қаси
-
даларини
ёддан
билган
,
кейинчалик
Жалолид
-
дин
Румий
ва
Ҳофиз
Шерозий
девонларини
ёд
олган
экан
.
Тарихнавис
олим
Абулқосим
Фа
-
риштанинг
хабар
беришича
,
Акбаршоҳ
унча
-
лик
мукаммал
шоир
бўлмаса
ҳам
,
илҳом
келганида
ғазаллар
машқ
қилиб
турган
.
Баъзан
бошқа
шоирларнинг
битигларига
тузатишлар
киритар
,
ғазаллардан
байтлар
ижод
қилиб
турар
экан
.
Шоҳнинг
аммаси
Гулбадан
бегим
,
хотини
Салима
Султон
бегимлар
ҳам
ғазаллар
битгани
маълум
.
Акбар
саройида
58
та
шоир
ва
бошқа
қо
-
билиятли
кишилар
бўлган
ва
улар
шоҳ
ҳимоясида
эди
.
Улар
яратган
асарларни
Ак
-
баршоҳ
ҳузур
қилиб
тинглар
ва
аждодлари
сингари
у
ҳам
саройда
шеърият
усталарига
бериладиган
“
Форс
шеърияти
билимдони
”,
“
Ҳинд
шеърияти
билимдони
”
каби
фахрий
унвонларни
таъсис
этиб
,
бу
унвонларни
етакчи
шоирларга
бериш
анъанасини
жорий
этган
.
Ушбу
унвонга
сазовор
бўлганлар
ора
-
сида
Акбаршоҳнинг
яқин
дўстларидан
Фай
-
зий
ва
Бирбал
ҳам
бўлган
.
Бобурий
шоҳлардан
Шоҳжаҳон
даврини
ўрганган
Нурёғди
Тошев
ўзининг
“
Шоҳжа
-
ҳон
”
номли
китобида
шундай
деб
ёзади
:
“
Бобурийларнинг
адабиёт
,
санъат
ва
илм
-
фан
равнақи
учун
жонкуярлик
қилиб
,
ижод
аҳлига
ҳомийлик
кўрсатиш
баробарида
ўзла
-
ри
ҳам
шу
жабҳаларда
самарали
ижод
этиб
,
бой
мерос
қолдирганликлари
маълум
бўлди
.
Айниқса
,
маданият
ва
меъморчиликка
муҳаббат
барча
бобурийларга
хос
хислат
бўлганлигининг
гувоҳи
бўлдик
”
1
.
Сарой
адабиёти
тил
жиҳатдан
ҳам
,
мазмун
жиҳатдан
ҳам
хилма
-
хил
бўлган
.
Тил
жиҳатдан
бу
адабиёт
форсий
,
ҳиндий
ва
,
қисман
,
туркий
тилларда
яратилган
.
Асарлар
эса
шоҳ
ва
маликалар
,
уларнинг
яқинлари
,
жумладан
,
Бобур
,
Ҳумоюн
,
Акбаршоҳ
,
Ком
-
рон
Мирзо
,
унинг
синглиси
,
Жаҳонгиршоҳ
,
унинг
фарзандлари
:
Доро
Шукуҳ
,
Жаҳоноро
бегим
,
Шоҳ
Шужоъ
кабилар
қаламига
мансуб
асарлар
бўлган
.
Хусусан
,
Жаҳоноро
бегим
отаси
Шоҳжаҳон
етти
йиллик
уй
қа
-
моғидан
сўнг
қизининг
қўлида
оламдан
ўтганида
отасига
бағишлаб
қуйидаги
мисра
-
ларни
форс
тилида
битган
экан
:
Эй
офтоби
ман
’
ки
шуди
ғойиб
зи
назар
,
Оё
шаби
фироқи
туро
кай
бувад
саҳар
.
Эй
подшоҳи
оламу
эй
қиблаи
жаҳон
,
Бикушой
чашми
раҳмату
бар
ҳоли
ман
нигар
.
Нолам
чу
най
зи
ғуссаву
бодам
бувад
бадаст
,
Сузам
чу
шам
дар
ғаму
дудам
равад
аз
сар
.
Мазмуни
:
Эй
,
кўзлардан
ниҳон
бўлган
офтобим
,
Токай
фироқингда
тонгсиз
оқшомим
.
Эй
подшоҳи
олам
,
қиблайи
жаҳон
,
Кўзларинг
оч
,
кўргин
недир
аҳволим
:
Аламдан
тортаман
най
каби
нола
.
Куярман
мисли
шам
,
ғамдир
йўлдошим
2
.
Сарой
адабиёти
ҳақида
қўшимча
маълу
-
мотлар
билан
Н
.
И
.
Абдуллаеванинг
“
Бобу
-
рийлар
сулоласидан
чиққан
ижодкор
аёллар
”
мавзусидаги
магистрлик
диссертациясида
3
ҳам
танишиш
мумкин
.
Диссертацияда
Гул
-
бадан
бегим
,
Гулчеҳра
бегим
,
Салима
Сул
-
тон
бегим
,
Нуржаҳон
бегим
,
Оромбегим
,
Ҳаёт
бегим
,
Фано
бегим
,
Жаҳоноро
бегим
,
Зебуннисо
бегим
ва
Зийнат
бегимларнинг
ҳаёти
ва
ижодий
мероси
батафсил
ўрганил
-
ган
ва
уларнинг
ишқ
мавзусидаги
шеърла
-
ридан
намуналар
келтирилган
.
1
Тошев
Н
.
Шоҳжаҳон
.
–
Т
.: 2002. –
Б
. 19.
2
Тошев
Н
.
Шоҳжаҳон
.
–
Т
.: 2002. –
Б
. 29.
3
Абдуллаева
Н
.
И
.
Бобурийлар
сулоласидан
чиққан
ижодкор
аёллар
.
ТДШИ
.
Маг
.
дисс
. –
Т
., 2009.
S H A R Q M A S H ’ A L I
5
Шоҳ
ва
маликалар
қаламига
мансуб
ада
-
биётга
биз
тарихий
воқеалар
баёни
билан
боғлиқ
шоҳларнинг
ўзи
томонидан
ёки
бош
-
қаларга
ёздирган
автобиографик
асарларни
,
яъни
номаларни
1
киритамиз
ва
бу
асарлар
шу
давр
сарой
адабиёти
намуналаридир
.
Иккинчи
турдаги
адабиётга
каттагина
ҳажмдаги
туркийзабон
шоирлар
қаламига
мансуб
наср
ва
назмдаги
асарлар
киритила
-
ди
.
Туркийзабон
адиблар
бобурийлар
ҳукм
-
ронлиги
даврида
ва
шу
сулола
салтанатида
яшаб
ижод
этган
.
Н
.
Ғ
.
Низомиддиновнинг
ёзишича
, “
Туркий
тили
ва
адабиёти
,
агар
90-
йилларда
ҳинд
қўлёзма
фондларида
то
-
пилган
XV
асрга
тааллуқдор
янги
манбалар
-
ни
қўшиб
жамлаганда
,
кенг
ё
тор
маънода
эканлигидан
қатъи
назар
,
Буюк
Бобурийлар
салтанатининг
ибтидосидан
интиҳосига
қадар
Ҳиндистон
маданиятида
ўтган
беш
аср
давомида
ўз
ўрнида
барқарор
қолганли
-
гига
амин
бўламиз
”
.
Хусусан
,
Ҳумоюн
тур
-
кий
тилда
рубоийлар
ёзгани
маълум
ва
шу
давр
туркий
тилидаги
адабиёт
намуналари
сифатида
подшоҳнинг
сафдоши
ва
саркарда
Байрамхон
ва
унинг
ўғли
Хон
Хонон
,
Ком
-
роннинг
туркийда
тузган
девонлари
Ҳиндис
-
тон
туркийзабон
адабиётининг
ёрқин
наму
-
наларидир
,
–
деб
ёзади
ва
ҳар
бир
бобурий
шоҳлар
даврида
ижод
этган
Хони
Аъзам
Мирзо
,
Абулқосим
Коҳий
,
Баҳром
Дарвеш
Сақо
,
Алиқулихон
Мир
Ҳайдар
,
Содиқ
,
Май
-
ли
Ҳиравий
,
Муҳаммад
Мирак
,
Шайх
Роҳий
,
Васфий
,
Ҳанжарбек
Чиғатоий
,
Фитратий
,
Мавлоно
Ғазанфар
Сабрий
,
Хушҳолбек
Ми
-
рак
ва
Мир
Дўстий
каби
бир
қанча
туркий
-
забон
шоир
ва
тилшунос
олимлар
номини
келтириб
ўтади
.
Шу
давр
туркийзабон
ада
-
биёти
давр
мафкураси
бўлган
бҳакти
ғояла
-
ри
таъсиридан
ҳоли
бўлган
эмас
.
Учинчи
турдаги
адабиётга
маҳаллий
халқ
орасида
фаолият
олиб
борган
сидх
ва
натх
секталари
вакиллари
томонидан
яратилган
1
Бобурнинг
“
Бобурнома
”
си
, “
Тузуки
Жаҳонгирий
”,
Гулбадан
бегимнинг
"
Ҳумоюннома
"
си
(
Гулбданбегим
.
Хумоюннома
.
Форс
тилидан
А
.
Қуронбеков
таржи
-
маси
). –
Т
., 2015;
Абулфазлнинг
"
Акбарнома
"
си
ва
бош
-
қа
шу
каби
номалар
назарда
тутилмоқда
.
адабий
меросни
киритамиз
.
Бу
секталар
қайси
ҳудудда
фаолият
олиб
борган
бўлса
,
бадиий
асар
ҳам
шу
ҳудуд
тилида
яратилган
.
Шу
боис
,
сидх
ва
натх
секталари
адабиётини
ҳинд
мутахассислари
“
жан
сахитйа
”,
яъни
“
халқ
адабиёти
”
сифатида
баҳолайдилар
.
Бу
секта
вакиллари
ҳам
ўз
ғояларини
шеъриятда
баён
этган
ва
адабиёт
,
асосан
,
шу
секта
фаолият
олиб
борадиган
ҳудудлардаги
маҳал
-
лий
халқ
орасидагина
оммалашган
.
Ҳинд
ада
-
биёти
тарихида
бу
мерос
,
албатта
,
ўрганил
-
ган
,
лекин
шу
давр
адабиётида
катта
аҳамият
касб
этувчи
мерос
сифатида
баҳоланмаган
2
.
Бу
икки
c
ектадан
натх
сектасининг
адабий
мероси
ўз
мазмун
моҳиятига
кўра
бҳакти
адабиётига
яқинлиги
ҳамда
сектадаги
“
устоз
ва
шогирд
”
тизимининг
мустаҳкамлиги
билан
ажралиб
туради
.
Бироқ
,
натх
сектасининг
адабий
мероси
бошқа
бҳактлар
меросичалик
чуқур
мазмун
ва
таъсир
кучига
эга
бўлолма
-
ганлиги
боис
уларнинг
мероси
ХХ
аср
бирин
-
чи
ярмига
қадар
атрофлича
ўрганилмаганли
-
гини
ҳинд
мутахассислари
бир
камчилик
сифатида
баҳолаб
келганлар
.
Мана
шу
камчи
-
ликни
бартараф
этиш
мақсадида
натх
сектаси
меросини
,
биринчилар
қаторида
,
Питамбар
-
датта
Бартхавал
ўрганган
ва
1942
йилда
сек
-
тага
қарашли
шеърларни
“
Горакхвани
”,
яъни
“
Горакх
овози
”
номи
билан
нашр
эттирган
.
Китоб
икки
қисмдан
иборат
,
биринчи
қисмида
секта
асосчиси
Горакхнатх
шеърлари
ва
ик
-
кинчи
қисмида
сектанинг
бошқа
аъзолари
ижо
-
дига
мансуб
шеърлар
тўпланган
.
Кейинчалик
таниқли
ҳинд
адабиётшунос
олими
Хазарип
-
расад
Двиведи
ҳам
секта
фаолияти
билан
яқиндан
танишади
ва
1957
йили
Натх
сектаси
аъзолари
шеъриятининг
учинчи
китобини
нашр
эттириб
,
унда
секта
аъзоларидан
28
ки
-
шининг
номини
бирма
-
бир
келтириб
ўтади
.
Лекин
,
бу
секта
фаолиятини
ҳеч
бир
мута
-
хассис
Маниша
Шармачалик
чуқур
ва
ҳар
томонлама
тадқиқ
этмаган
. 1993
йили
нашр
этилган
Маниша
Шарманинг
“
Горакхлар
2
Натх
сектасини
чуқур
ўрганган
Маниша
Шармагина
уларнинг
жамиятдаги
аҳамиятига
юқори
баҳо
берган
.
S H A R Q M A S H ’ A L I
6
анъанаси
ва
шеърияти
”
номли
тадқиқоти
натх
сектаси
фаолиятининг
якуний
баҳоси
,
дейиш
мумкин
.
Чунки
,
Маниша
Шарма
натх
сектаси
фаолиятини
,
унинг
ҳинд
жамияти
мафкуравий
олами
ривожига
қўшган
ҳиссасини
аниқ
далиллар
билан
очиб
беришга
ҳаракат
қилган
.
Сидх
сектасининг
фаолияти
натх
секта
-
сидек
махсус
ўрганилмаган
,
лекин
турли
манбаларда
секта
ҳақида
умумий
маълумотлар
учрайди
,
яъни
сидх
секталари
халқ
секталари
бўлиб
,
кичик
ҳудудларда
одамларга
илм
ва
эътиқод
билан
боғлиқ
билимларни
бериш
билан
шуғулланиб
келган
ва
уларнинг
,
худди
натх
сектасидек
,
мафкуравий
бўшлиқ
ёки
ўтиш
даврларида
фаолияти
кучайиши
таъкид
-
лаб
ўтилади
.
Бу
сектанинг
натх
сектасидек
асосчиси
бўлмаганлиги
ҳам
уларнинг
ҳақиқий
халқ
секталари
эканлигини
кўрсатади
,
лекин
бу
сектанинг
адабий
мероси
етиб
келгани
ҳақида
ҳеч
қандай
маълумот
йўқ
.
Бу
даврнинг
ҳажм
жиҳатдан
энг
катта
ва
халқ
учун
яқин
бўлган
адабий
мероси
бу
бҳакти
ва
тасаввуф
адабий
меросидир
.
Ҳинд
тасаввуф
адабиёти
намуналари
илк
бор
XI
–
XII
асрлардан
бошлаб
форсий
ва
кхари
боли
тилларида
пайдо
бўла
бошлаган
,
деб
ёзади
шу
давр
адабий
жараёнларини
ўрганган
Р
.
Иномхожаев
1
ва
тасаввуф
тарғи
-
ботчиси
Хожа
Ашраф
Жағонгир
Сомнани
ва
унинг
“
Ахлоқи
тасаввуф
”
асари
,
шайх
Ҳами
-
дуддин
Нагори
каби
сўфий
шоирлар
номи
тилга
олинади
.
Лекин
,
бу
адабиётнинг
энг
тараққий
этган
даври
бобурийлар
сулоласи
даврига
,
айни
бҳакти
адабиётининг
ривож
-
ланган
даврига
тўғри
келади
.
Бу
давр
тасаввуф
адабиёти
ҳақидаги
айрим
маълумотлар
Ю
.
В
.
Цветковнинг
2
XV
–
XVI
аср
ҳинд
адабий
жараёнлари
билан
боғлиқ
мақоласида
учрай
-
ди
.
Ҳинд
тасаввуф
адабиёти
бир
қанча
ҳинд
1
Иномхожаев
Р
.
Тюркско
-
персидское
двуязычие
в
лите
-
ратурной
жизни
Индии
XVI
в
.
–
Т
., 1993;
Низомиддинов
Н
.
Ҳиндистон
туркийзабон
адабиёти
. (
Х
V–XIX
асрлар
).
Докт
дисс
.
автореферати
.
–
Т
., 2000. –
Б
. 28.
2
Цветков
Ю
.
В
.
Поэзия
хинди
XV–XVI
вв
.
В
кн
.:
Литературы
Индии
. –
М
., 1979. –
С
. 79–88.
адабиётшунос
олимлари
3
томонидан
ҳам
ўрганилган
.
Бу
адабиётнинг
XV
–
XVII
асрлар
-
га
тегишли
асосий
намуналари
сифатида
қуйидаги
асарлар
тилга
олинади
:
Бадаюнининг
“
Шайх
Бурхонга
тазкира
”
(XIV),
Бурҳониддин
Жанамнинг
“
Калимат
ул
-
ҳақойиқ
” (XV),
Аминуддин
Алининг
“
Севги
йўлланмаси
” (XVI),
Кутубаннинг
“
Мригава
-
ти
” (XVI),
Жаясининг
“
Падмават
”, “
Акхрават
”
(XVI),
Шайх
Ризқуллоҳнинг
“
Пемван
жоб
”,
“
Ниранжи
” (XVI),
Манжханнинг
“
Мадҳумал
-
ти
” (XVI), “
Падмават
”, “
Читрарекха
”, “
Акхи
-
ри
калам
” (XVI),
Усмоннинг
“
Читравали
”
(XVII),
Шайх
Набининг
“
Гьяндип
”,
Нур
Му
-
ҳаммаднинг
“
Индравати
” (XVII)
каби
асарла
-
ри
.
Кўриб
турганимиздек
,
ҳинд
тасаввуф
ада
-
биётининг
асосий
намуналари
айни
бҳакти
адабиёти
яратилган
даврга
,
яъни
XV
–
XVII
асрларга
тўғри
келади
,
айримлари
,
ҳатто
, XIV
асрга
ҳам
тегишли
.
Ҳиндистонда
урду
тили
ва
адабиётининг
шаклланишида
ҳинд
тасаввуф
адабиётининг
аҳамияти
катта
бўлганини
рус
шарқшунос
-
лари
4
ва
кўпгина
ҳинд
мутахассислари
таъ
-
кидлайдилар
5
.
Ҳаттоки
урду
6
тилида
бизгача
етиб
келган
дастлабки
ёзма
ёдгорликлар
ҳам
сўфийларнинг
рисолалари
бўлган
.
Бу
асар
-
лар
урду
тилининг
адабий
тилга
айланишида
муҳим
аҳамият
касб
этган
.
Улар
орасида
дастлабки
ёзма
ёдгорлик
сифатида
Саид
Муҳаммад
Ҳусайн
Банданавознинг
(1318–
1422) “
Мираж
ул
-
ошиқин
” (“
Ошиқлар
макони
(
мирожи
)”
дир
.
Ушбу
асар
тасаввуфий
дунё
-
3
Асад
Али
.
Бҳактикал
аор
муслим
санскрити
.
–
Дилли
, 1971;
Умапатирай
Чандел
.
Хинди
суфи
кавья
ме
пураник
акхйан
.
–
Дилли
, 1976;
Чандравали
Панде
.
Тасаввуф
аор
суфимат
.
–
Варанаси
, 1966;
Рампати
Рай
Шарма
.
Ниргун
кавьйа
пар
суфи
прабхав
.
–
Канпур
,
1977;
Шринивас
Ватра
.
Ҳинди
аор
фарси
суфи
кавьйа
ка
тулнатмак
адхйайан
.
–
Дилли
, 1979;
Суфи
кавья
пар
нирнай
.
–
Дилли
, 1977;
Суфимат
.
–
Дилли
, 1997;
Суфи
татха
суфимат
.
–
Дилли
, 2004.
4
Глебов
Н
.,
Сухочев
А
.
Литература
урду
. –
М
., 1967;
Саид
Эхтишам
Хусейн
.
История
литературы
урду
. –
М
., 1978.
5
Юқорида
келтирилган
иқтибослардан
бирида
ҳинд
мутахассисларининг
номи
келтирилган
6
Ўрта
асрларда
рехта
,
дакхини
ёки
ҳиндави
деб
ҳам
аталган
.
S H A R Q M A S H ’ A L I
7
қараш
,
яъни
Ҳаққа
етишиш
ва
дунёвий
гуноҳ
-
лардан
фориғ
бўлиш
йўлларини
ўргатувчи
кичик
бир
рисоладир
.
Асарда
Қуръон
ва
ҳа
-
дислардан
парчалар
берилган
ва
уларга
дакхини
тилида
(
илк
урду
тили
)
изоҳлар
ҳам
берилган
.
Ёки
Бурхониддин
Жанамнинг
(
Х
V
аср
) “
Калимот
ул
-
ҳақойиқ
”
асари
тасав
-
вуфга
оид
савол
-
жавоб
усулида
форс
ва
дакхини
тилларида
яратилган
.
Асарнинг
бир
қатори
форсийда
,
иккинчи
қатори
дакхинида
ёзилган
.
Асардаги
дакхини
қисми
бугунги
ур
-
ду
тилининг
ҳали
яхши
сайқалланмаган
даст
-
лабки
насри
сифатида
тан
олинади
.
Урду
тилининг
адабий
тилга
айланишида
мана
шу
мазмундаги
асарларнинг
хизмати
беқиёс
бўлган
.
Бурхониддин
Жанамнинг
ўғли
Ами
-
нуддин
Али
ҳам
отасининг
таъсирида
“
Севги
йўлланмаси
”
номли
тасаввуфий
асар
яратган
.
Демак
,
Ҳиндистон
шимолида
Бобурийлар
сулоласи
ҳукмронлик
қилган
XVI–XVII
аср
-
лар
ўзининг
мураккаб
,
серқирра
ва
бой
ада
-
бий
жараён
бўлганлиги
билан
ажралиб
тура
-
ди
.
Бу
адабий
жараёнда
жами
етти
турдаги
адабиёт
(
сарой
,
туркийзабон
,
сидх
ва
натх
секталари
адабиёти
,
жайнлар
ва
сикхлар
ада
-
биёти
,
тасаввуф
ва
бҳакти
адабиёти
)
яратил
-
ган
бўлиб
,
уларнинг
ҳар
бири
шу
давр
ада
-
бий
жараёнида
ўз
ўрни
ва
аҳамиятига
эга
бўлган
ҳолда
адабиёти
ривожига
маълум
даражада
ҳисса
қўшган
.
Давр
мафкурасини
ўзида
тўлиқ
акс
эттирган
,
жамиятдаги
ижти
-
моий
тенгсизлик
масалаларини
ҳал
қилган
,
инсон
манфаатлари
ҳимоясига
бағишланган
асарлар
яратган
,
янги
дунёқарашдаги
инсон
-
ни
тарбиялаган
адабиёт
бу
бҳакти
ва
тасав
-
вуф
адабиётлари
ҳисобланади
.
Бҳакти
ада
-
биёти
шу
даврда
мавжуд
турли
дин
ва
эъти
-
қод
вакилларининг
Яратган
олдида
ўзаро
тенглиги
ҳақидаги
ғояларни
кучайтирган
бўлса
,
тасаввуф
адабиёти
бҳактига
ҳамоҳанг
равишда
Яратганга
бўлган
меҳр
ва
садоқатга
алоҳида
эътибор
қаратди
.
Лекин
,
ҳар
иккала
адабий
мероснинг
моҳиятида
Яратганга
бўлган
меҳр
ва
садоқат
ҳамда
Яратганни
энг
олий
зот
сифатида
тарғиб
қилиш
муҳим
ғоя
сифатида
жаранглайди
.
ТУРК
ХАЛҚ
ОҒЗАКИ
ДРАМАСИНИНГ
АНЪАНАВИЙ
НАМУНАЛАРИ
ПОШШАЖОН
КЕНЖАЕВА
Филология
фанлари
доктори
(DSc),
ТошДШИ
Аннотация
.
Ушбу
мақолада
турк
халқ
оғзаки
драмасининг
ўзига
хос
хусиятлари
,
жанрлари
,
ижодкорлари
ҳақида
фикр
юритилган
. “
Кукла
”, “
Қоракўз
”, “
Маддоҳлик
”
сингари
турк
оғзаки
дра
-
масининг
намуналари
тадқиқ
этилган
.
Таянч
сўз
ва
иборалар
:
турк
фольклори
,
халқ
оғзаки
драмаси
,
жанр
,
томоша
,
ўйин
,
ҳажвий
,
маддоҳ
,
қизиқчи
,
масхарабоз
.
Аннотация
.
В
данной
статье
рассматриваются
жанры
,
особенности
развития
драм
народ
-
ного
творчества
,
а
также
даётся
информация
об
их
создателях
.
Рассмотрены
образцы
народной
драмы
,
такие
как
: «
Кукла
», «
Карагуз
», «
Маддах
».
Опорные
слова
и
выражения
:
турецкий
фольклор
,
драма
народного
фольклора
,
представление
,
игра
,
сатира
,
маддах
,
сатирик
,
шут
.
