Iyun, 2025-Yil
536
STATISTIK MA'LUMOTLARNING TASNIFLANISHI VA ULARNING IQTISODIY
TARAQQIYOTDAGI O'RNI
Ikromov Elyor Ibodullayevich
Osiyo xalqaro universiteti
Karimov Asadbek
Osiyo xalqaro universiteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15736329
Annotatsiya.
Ushbu maqola statistik ma'lumotlarning tasniflanishi va ularning iqtisodiy
taraqqiyotdagi o‘rniga bag‘ishlangan. Maqolada statistik ma'lumotlarning turlari, ularni yig‘ish
va tahlil qilish usullari hamda iqtisodiy rivojlanishdagi ahamiyati yoritiladi. Statistik
ma'lumotlarning makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni shakllantirish, qaror qabul qilish jarayonlarini
qo‘llab-quvvatlash va iqtisodiy islohotlarni rejalashtirishdagi roli tahlil qilinadi. O‘zbekiston
misolida statistik ma'lumotlarning milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi amaliy qo‘llanilishi ko‘rib
chiqiladi. Maqola zamonaviy texnologiyalarni joriy etish orqali statistik faoliyatni takomillashtirish
bo‘yicha tavsiyalar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar
: statistika, statistik ma'lumotlar, tasniflash, iqtisodiy taraqqiyot,
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, axborot tizimlari, raqamlashtirish, O‘zbekiston.
Statistik ma'lumotlarning tasniflanishi va ularning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni
iqtisodiyotni boshqarish va rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Statistika ma'lumotlarni yig‘ish,
tartibga solish, tahlil qilish va sharhlashga xizmat qiluvchi fan sifatida ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlarni miqdoriy jihatdan o‘rganadi. Ushbu ma'lumotlar iqtisodiy qarorlar qabul qilish,
resurslarni samarali taqsimlash va davlat siyosatini shakllantirishda asosiy vosita hisoblanadi.
O‘zbekistonda statistik ma'lumotlar milliy iqtisodiyotni xalqaro standartlarga moslashtirish va
islohotlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi.
Statistik ma'lumotlarning tasniflanishi ularning tuzilishi va foydalanish sohasiga qarab turli
shakllarda amalga oshiriladi. Ma'lumotlar birlamchi va ikkilamchi ma'lumotlar sifatida ikkiga
bo‘linadi. Birlamchi ma'lumotlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuzatuvlar, so‘rovnomalar va hisobotlar orqali
yig‘iladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan 2024-yilda
aholining daromadlari bo‘yicha o‘tkazilgan so‘rovnomalar 2,5 million fuqaro ma'lumotlarini
qamrab oldi. Ikkilamchi ma'lumotlar esa mavjud statistik hisobotlar yoki ma'lumotlar bazalaridan
olinadi. Ma'lumotlar vaqt bo‘yicha (statik yoki dinamik), miqdoriy yoki sifat jihatidan (miqdoriy
yoki sifatli), shuningdek geografik joylashuvi bo‘yicha (mahalliy, mintaqaviy yoki xalqaro)
tasniflanadi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 104 milliard
AQSh dollarini tashkil etdi, bu esa mintaqaviy iqtisodiy ko‘rsatkichlarni taqqoslashda foydalaniladi.
Statistik ma'lumotlarning iqtisodiy taraqqiyotdagi o‘rni bir qator jihatlardan namoyon
bo‘ladi. Birinchidan, statistik ma'lumotlar makroiqtisodiy ko‘rsatkichlarni shakllantirishda
muhimdir. YaIM, inflyatsiya darajasi, ishsizlik darajasi va eksport-import ko‘rsatkichlari kabi
ma'lumotlar iqtisodiy holatni baholash va kelajakni rejalashtirishda asos bo‘lib xizmat qiladi.
Masalan, O‘zbekistonning 2024-yilgi iqtisodiy o‘sish sur’ati 5,7 foizni tashkil etdi, bu davlatning
islohotlari samaradorligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, statistik ma'lumotlar davlat siyosatini ishlab
chiqish va qaror qabul qilish jarayonlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston
Iyun, 2025-Yil
537
hukumati tomonidan qishloq xo‘jaligi sohasiga investitsiyalarni ko‘paytirish bo‘yicha qabul
qilingan qarorlar statistik tahlillarga asoslangan edi, natijada qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksporti
15 foizga o‘sdi. Uchinchidan, statistik ma'lumotlar xalqaro taqqoslash va integratsiyada muhim
ahamiyatga ega. Xalqaro Moliya Jamg‘armasi ma'lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2024-yilda
Markaziy Osiyoda iqtisodiy o‘sish bo‘yicha yetakchi davlatlardan biriga aylandi, bu esa statistik
ma'lumotlarning xalqARO standartlarga moslashuvini ko‘rsatadi.
Zamonaviy texnologiyalar statistik ma'lumotlarning yig‘ilishi va tahlilida katta o‘zgarishlar
keltirdi. Raqamlashtirish jarayonlari statistik hisobotlarni qog‘ozsiz shaklda topshirish imkonini
berdi. O‘zbekistonda 2024-yilda Davlat statistika qo‘mitasi tomonidan joriy etilgan elektron hisobot
tizimi orqali 80 foiz korxonalar o‘z hisobotlarini onlayn tarzda topshirdi, bu esa ma'lumotlarni
yig‘ish jarayonini 30 foizga tezlattirdi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida
ma'lumotlar bazalari shakllantirilib, tuman va viloyat darajasida tezkor tahlil qilish imkoniyati
yaratildi. Masalan, 2023-yilda respublika bo‘yicha yagona ma'lumotlar bazasi joriy etilishi
natijasida tuman statistika bo‘limlari ma'lumotlarni qayta ishlash samaradorligi 25 foizga oshdi.
Biroq, statistik faoliyatda bir qator muammolar mavjud. Ma'lumotlarni yig‘ishda aniqlik va
tezkorlikni ta’minlash, shuningdek, kiberxavfsizlikni kuchaytirish dolzarb vazifalar sifatida
qolmoqda.
Statistik ma'lumotlarning sifatini oshirish va ularning iqtisodiy taraqqiyotdagi rolini
kuchaytirish uchun bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak. Avvalo, statistik
ma'lumotlarning yig‘ilishi va tahlilida zamonaviy axborot texnologiyalarini kengroq joriy etish
zarur. Masalan, katta hajmdagi ma'lumotlarni tahlil qilish (Big Data) texnologiyalaridan foydalanish
iqtisodiy tendensiyalarni aniqlashda samaradorlikni oshiradi. Ikkinchidan, statistik ma'lumotlarning
shaffofligi va ochiqligini ta’minlash lozim. O‘zbekistonda 2024-yilda ochiq ma'lumotlar portali
orqali 10 mingdan ortiq statistik hisobotlar jamoatchilikka taqdim etildi, bu esa ishonchni oshirdi.
Uchinchidan, xalqaro standartlarga moslashtirilgan milliy hisoblar tizimini yanada rivojlantirish
kerak. O‘zbekiston 1994-yilda qabul qilingan “Xalqaro hisob va statistika tizimiga o‘tish” dasturi
doirasida muhim yutuqlarga erishdi, ammo bu jarayonni davom ettirish zarur.
Statistik ma'lumotlar iqtisodiy taraqqiyotning asosiy omillaridan biri sifatida davlat va
jamiyat uchun muhim ahamiyatga ega. O‘zbekiston misolida statistik ma'lumotlarning to‘g‘ri
tasniflanishi va tahlil qilinishi iqtisodiy islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish, resurslarni
samarali boshqarish va xalqaro integratsiyani ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish, shaffoflikni oshirish va xalqaro hamkorlikni kuchaytirish orqali statistik
faoliyatni yanada takomillashtirish mumkin. Bu esa nafaqat iqtisodiy rivojlanishni, balki
jamiyatning umumiy farovonligini ta’minlashga xizmat qiladi.
REFERENCES
1.
Ikromov, E. (2025). THE STATE BUDGET PROCESS IMPROVEMENT.
International
Journal of Artificial Intelligence
,
1
(2), 740-743.
2.
Ikromov, E. (2025). OPTIMIZATION AND THEORETICAL BASIS OF CALCULATING
THE IMPACT OF THE TAX BURDEN ON ECONOMIC SUBJECTS IN OUR
REPUBLIC.
International Journal of Artificial Intelligence
,
1
(3), 1158-1161.
Iyun, 2025-Yil
538
3.
EI, I. (2025). THEORETICAL AND CONCEPTUAL FOUNDATIONS OF TAX BURDEN
OPTIMIZATION.
Ethiopian International Journal of Multidisciplinary Research
,
12
(01),
355-358.
4.
Ibodulloyevich, I. E. (2025). DEVELOPMENT DIRECTIONS OF INNOVATIVE
ENTREPRENEURSHIP IN UZBEKISTAN.
SHOKH LIBRARY
.
5.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. R. (2025). INNOVATSIYALAR XALQLARNI
QASHSHOQLIKDAN
QUTQARISH
OMILI
SIFATIDA.
Modern
Science
and
Research
,
4
(3), 156-161.
6.
EI, I. (2025). MINTAQALARDA TADBIRKORLIK FAOLIYATINI RIVOJLANTIRISH
VA UNI INVESTITSIYA BILAN TA’MINLASHNING O ‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI.
MODERN PROBLEMS IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC
SOLUTIONS
,
1
(5), 39-50.
7.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. R. (2025). INNOVATSIYALAR XALQLARNI
QASHSHOQLIKDAN
QUTQARISH
OMILI
SIFATIDA.
Modern
Science
and
Research
,
4
(3), 156-161.
8.
Ikromov, E. I., & Safarova, J. (2025). O’ZBEKISTONDA YASHIL TADBIRKORLIKNI
HUDUDLARDA
RIVOJLANTIRISHI
ISTIQBOLLARI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(4), 421-428.
9.
Ibodulloyevich, I. E. (2023). TADBIRKORLIK FAOLIYATINI TARTIBGA SOLISH
SODDALASHTIRILADI.
10.
Ikromov, E. (2024). CLASSIFICATION OF LEADERSHIP STYLES IN THE MODERN
MANAGEMENT SYSTEM.
Modern Science and Research
,
3
(2), 615-621.
