ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
344
ERKTIŃ BUZILIWI HÁM ERKSIZLIK MINEZ-QULQI
Mambetiyarova Venera
Qaraqalpaq mamleketlik universiteti pedagogika hám psixologiya kafedrasi asistanti.
Seyitbaeva Uljan
Qaraqalpaq mamleketlik universiteti Shimbay fakulteti Ameliy psixologiya studenti.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14453817
Annotatsiya. Bul tezisde erkinlik hám erksizlik túsinikleriniń insan minez-qulqına tásiri
analiz etiledi. Erktiń buzılıwı processleri hám olardıń shaxs psixologiyasi hám de social
qatnaslarǵa kórsetetuǵın tásiri tolıq kórip shıǵıladı. Sonıń menen birge, erksizliktiń hár qıylı
kórinisleri hám sebeplerin anıqlaw arqalı onıń aqıbetleri yoritiladi. Usı maqala, tiykarlanıp,
jámiyette saw ortalıqtı qáliplestiriw hám erkinlik qádiriyatların targ'ib qılıwda járdem beriwi
múmkin.
Gilt sózler: erk, erksizlik, minez-qulıq, jámiyet, shaxs, social qatnaslar, psixologiya,
erkinlik qádiriyatları.
Kirisiw
Erkinlik insaniyattıń eń joqarı qádiriyatlarınan biri esaplanadı. Jámiyettegi hár bir shaxstıń
rawajlanıwı hám ózin kórinetuǵın etiwi ushın erk zárúr. Biraq, geyde túrli sebepler sebepli erk
buz'ladı hám adam erksizlik jaǵdayına túsip qaladı. Bul process insannıń psixik jaǵdayı, minez-
qulqı hám jámiyettegi qatnaslarına sezilerli tásir kórsetedi. Búgingi globallasıw dáwirinde
erksizlik mashqalası jańa kórinislerde kórinetuǵın bolıp atır. Bul maqalada erktiń buzılıwı hám
erksizlik minez-qulqınıń sebepleri hám de aqıbetleri haqqında pikir júritiledi.
Erk hám erksizlik máselesi insannıń ómirinde, atap aytqanda onıń minez-qulqı jáne social
qatnaslarında zárúrli rol oynaydı. Erk insannıń óz ómirin erkin basqarıwı, jeke pikirin bildiriwge
hám óz qábiletlerin ámelge asırıwǵa múmkinshilik jaratıwshı tiykarǵı omil bolıp tabıladı. Erksizlik
bolsa, kerisinshe, shaxstıń ózin sheklengen, qarar qabıllaw hám ózbetinshe háreket qılıw
múmkinshiliginen juda sezim qılıw jaǵdayı retinde kórinetuǵın boladı. Bul mashqala jámiyettegi
kóplegen unamsız hádiyselerge sebep bolıp, jeke jáne social rawajlanıwǵa tosıq boladı.
Erktiń buzılıwı ádetde sırtqı hám ishki faktorlar sebepli júz beredi. Sırtqı faktorlarǵa siyasiy
jáne social basımlar, ekonomikalıq qıyınshılıqlar hám huqıqıy sheklewler kiredi. Kóplegen
jámiyetlerde insan huqıqlarınıń buzılıwı hám erkinliktiń shekleniwi keń tarqalǵan hádiyse bolıp,
bul jaǵdaylar insandı óz qábiletlerin ámelge asıriw múmkinshiliginen juda etedi. Mısalı, avtoritar
siyasiy basqarıw princpılardaǵı puqaralar erkin sóylew yamasa sın pikir bildiriwden qorqadı,
sebebi bul olardıń qawipsizligine abay salıp qoyıwı múmkin. Jámiyettegi teńsizlik, social
ádalatsızlik hám gender stereotipleri de erkni buzıwshi tiykarǵı faktorlar esaplanadı. Mısalı,
áyeller kóbinese óz pikirin erkin ańlatıw múmkinshiliginen juda boladı yamasa jámiyette kemrek
áhmiyetke iye bolǵan qararlar qabıllaw processinde qatnasadı.
Ishki faktorlar bolsa insannıń jeke qásiyetleri hám psixologiyalıq jaǵdayı menen baylanıslı.
Ózine salıstırǵanda isenimsizlik, psixik hálsizlik yamasa balalıqta nadurıs tárbiya nátiyjesinde
qáliplesken minez-qulıq insandı erksizlikka alıp keledi. Balalıq dáwirinde erkinlikti sheklewshi
yamasa hádden tıs qatań qadaǵalaw astında tárbiyalanǵan shaxslar úlken jasqa jetkende ózin
ǵárezsiz shaxs retinde kórsete almaydı.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
345
Nátiyjede, olar qarar qabıllawda mudami basqalarǵa tayanadi hám baslamashılıqtan
qochadi. Erksizlik minez-qulqı ádetde insannıń social ortalıqqa iykemlesiwin quramalılastıradı,
sebebi bunday shaxslar basqa adamlar menen ushırasıw hám sheriklikte islewde qıyınshılıqlarǵa
dus keledi.
Erksizliktiń minez-qulıqta sawleleniwi túrli kórinislerde kórinetuǵın boladı. Birinshi
náwbette, bul passivlik hám tıńlaǵıshlıq formasında boladı. Erksiz shaxs kóbinese basqalardıń
qararlarına sózsiz boysınadı, óz pikirin bildiriwden qorqadı hám baslama kórsetpeydi. Bul bolsa
onıń jámiyettegi ornın zaiflashtiradi hám ol basqalarǵa ǵárezli bolıp qaladı. Ekinshiden, erksizlik
insannıń óz turmısındaǵı juwapkershilikti basqalarǵa júklewine alıp keledi. Mısalı, bunday
adamlar máselelerin sheshiwde aktivlik kórsetpeydi, máselelerden qochadi yamasa olarǵa qarsı
gúresishdan waz keshedi. Nátiyjede, olar óz ómirin basqarıwdan juda boladı. Úshinshiden,
erksizlik social izolyatsiyaga alıp keledi. Bunday shaxslar jámiyettegi xızmetlerden uzoqlashadi,
ózlerin shette sezim qıladılar hám basqa adamlar menen baylanısti sheklewge háreket etedi. Bul
bolsa tekǵana olardıń ózine, bálki jámiyetke de unamsız tásir kórsetedi.
Erksizliktiń unamsız aqıbetleri insannıń psixik jaǵdayında da óz hákisin tabadı. Bunday
jaǵdaylar uzaq dawam etse, insanda stress, qáweter, depressiya sıyaqlı psixologiyalıq máseleler
rawajlanadı. Erksizlik shaxstıń ózin ózi qádirlewine unamsız tásir kórsetedi hám ol ózin jámiyet
ushın kerek emes sıyaqlı sezim etedi. Bunday jaǵdaylar, ásirese, dóretiwshilik iskerlik menen
shuǵıllanatuǵın shaxslar arasında kúshli bilinedi. Sebebi insan óz qábiletlerin erkin kórinetuǵın ete
almasa, onıń dóretiwshilik potencialı sona baslaydı. Jámiyette erksizlik mashqalası uzaq dawam
etse, bul social rawajlanıwǵa da saldamlı tosqınlıq etedi. Erksiz jámiyette innovatsiya hám
jańalıqlarǵa qızıǵıwshılıq pasayadi, sebebi bunday ortalıqta adamlar óz baslamaların ámelge
asırıwdan qorqadı. Nátiyjede, jámiettiiń ekonomikalıq hám mádeniy rawajlanıwı páseytiwedi.
Jámiyettegi erksizlik mashqalasın sheshiw ushın bir qatar ilajlar ámelge asırılıwı kerek.
Bárinen burın, tálim sistemasında jeke erkinlik hám dóretiwshilikti qollap-quwatlawǵa bólek itibar
beriw zárúr. Jetkinshekke erkin pikirlew hám óz pikirlerin ashıq ańlatıw kónlikpelerin qáliplestiriw
arqalı olardıń shaxs retinde rawajlanıwına mákán jaratıw múmkin. Usınıń menen birge, mámleket
siyasatında insan huqıq hám erkinliklerin kepillikleytuǵın nızamlar qabıl etiliwi hám olardıń
atqarıwı támiyinleniwi zárúr. Puqaralardı óz huqıqlarınan xabarlı qılıw hám olarǵa erkinliktiń
áhmiyetin túsindiriw arqalı jámiyette saw ortalıqtı qáliplestiriwge erisiw múmkin.
Juwmaq
Erktiń buzılıwı hám erksizlik minez-qulqı jámiyet rawajlanıwına tosıq bóliwshi zárúrli
faktorlardan bolıp tabıladı. Bul maqalada kórip shıǵılǵanı sıyaqlı, erksizlik tekǵana jeke
rawajlanıwǵa, bálki social qatnaslarǵa da unamsız tásir kórsetedi. Sol sebepli jámiyette erkinlik
qádiriyatların bekkemlew, shaxstıń huqıq hám máplerin támiyinlew hám de tálim-tárbiya
sistemasında erkin pikirlewge tiyisli programmalardı keń engiziw zárúrli áhmiyetke iye boladı.
Tek sonday jol menengine erkin, aktiv hám juwapkerli jámiyeti qáliplestiriwge erisiw
múmkin.
REFERENCES
1.
Oskinbaeva, G. (2023). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF SELF-
DEVELOPMENT DURING THE STUDENT PERIOD. Modern Science and Research,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
346
2(7),
359–362.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/22238
2.
Davletbaevna O. G. TALABALIK DAVRIDA O'ZINI O'ZI RIVOJLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. – 2023.
3.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European International
Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
4.
Venera, Mambetiyarova. "Socio-Psychological Features of Relationships of Children and
Their Parents." (2023).
5.
Go’zal D., Gulsevar J. OILADA O’SMIRLAR TARBIYASI //THEORY AND
ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH.
– 2023. – Т. 2. – №. 19. – С. 41-44.
6.
Dauletova G. M. MOSLASHISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK SIFATLARI
//Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 37-40.
7.
Go’zal D. O. ’SMIRLAR ORGANIZMIDA RO’Y BERADIGAN O’ZGARISHLAR
//THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF
PEDAGOGY. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 50-55.
8.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna.
"BOLANING RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1.1 (2022):
33-35.
9.
Dauletova, G. M. "Personality development in adolescence." Science and Education in
Karakalpakstan 114 (2023).
10.
Даулетова, Г. (2023). ЎСМИРЛИК ЁШИДА ШАХСНИНГ РИВОЖЛАНИШИ.
Журнал «Вестник физической культуры и спорта» Нукусского филиала Узбекского
государственного университета физической культуры и спорта, 1(1), 102–105.
извлечено от https://science.uzdjtsunf.uz/index.php/science/article/view/194
11.
Dauletova, G. M. "O’SMIRLIK YOSHDAGI PSIXOLOGIK O’ZGARISHLAR."
ХАБАРШЫСЫ 3 (2022): 81.
