Dekabr, 2024-Yil
789
MOTIVATSIYA HÁM MOTIVLERDI ÚYRENIWSHI METODLAR
Mambetiyarova Venera Reyimbaevna
Qoraqalpoq Davlat Universiteti Pedagogika va Psixologiya kafedrasi assistanti
Dauilbaeva Mirzagul Azamat qizi
Berdaq atindag’i Qaraqalpaq ma’mleketlik universiteti shimbay fakulteti
2-kurs a’meliy psixologiya studenti
https://doi.org/10.5281/zenodo.14502852
Annotatsiya.
Usı tezisda motivatsiya hám motivlardıń mánisi, olardıń áhmiyeti hám
psixologiyalıq tiykarları analiz etiledi. Motivatsiyanı úyreniw ushın qollanılatuǵın tiykarǵı
metodlar hám jantasıwlar, olardıń natiyjeliligi hám izertlewlerde qollanılıw usılları yoritiladi.
Izertlew nátiyjeleri motivatsiyanı tereń ańǵarıw jáne onı rawajlandırıw ushın úlken áhmiyetke iye
bolıwın kórsetedi. Bul jumıs motivatsiyanı izertlewde ámeliy hám teoriyalıq qóllanbalar ushın
paydalı bolıwı múmkin.
Gilt sózler:
motivatsiya, motivlar, metodlar, psixologiya, analiz, shaxs rawajlanıwı,
maqset, ózin xoshametlew.
Kirisiw
Házirgi zaman jámiyetinde insannıń jeke hám professional rawajlanıwı kóp tárepten
motivatsiyaǵa baylanıslı. Motivatsiya - bul insandı málim maqset tárepke háreketke úndewshi
ishki hám sırtqı faktorlar kompleksi. Hár bir insannıń háreketleri hám qararları olardıń ishki
mútajlikleri, maqsetleri hám tilekleri tiykarında qáliplesedi. Sol sebepli motivatsiya hám
motivlardı úyreniw, olardıń insan turpayına qanday tásir etiwi jáne bul processlerdi basqarıw
usılların analiz qılıw psixologiya hám pedagogika pániniń tiykarǵı baǵdarlarınan biri esaplanadı.
Bul tezis motivatsiya hám motivlardı úyreniw usılları haqqında tereńrek túsinik beriwdi maqset
etedi.
Tiykarǵı bólim
Motivatsiya - bul insannıń iskerligine málim jónelis hám kúsh beretuǵın psixologiyalıq
jaǵday bolıp tabıladı. Ol insan turpayın qáliplestiredi hám basqaradi. Motiv bolsa shaxstıń
mútajlikleri hám máplerinen kelip shıǵıs háreket sebebi bolıp tabıladı. Sol sebepli motivatsiya hám
motivlardı úyreniw procesi óz-ara baylanıslı bolǵan ishki hám sırtqı faktorlardı analiz qılıwdı talap
etedi.
Dekabr, 2024-Yil
790
Motivatsiyanı úyreniw ushın qollanılatuǵın metodlar tómendegilerge bólinedi: baqlaw,
sáwbet, psixologiyalıq testler, eksperiment hám analiz metodları. Baqlaw usılı insannıń tábiyiy
sharayattaǵı minez-qulqların úyreniwge múmkinshilik beredi. Sáwbet metodı bolsa shaxstıń
motivların anıqlawda onıń óz pikir hám sezim-sezimlerin ańlatıwǵa tiykarlanadı. Psixologiyalıq
testler motivlardı ólshew hám olarǵa ataq beriw ushın eń nátiyjeli usıllardan biri bolıp, olar
motivatsion jónelislerdi statistikalıq analiz qılıw imkaniyatın beredi.
Eksperiment metodı bolsa motivatsion ózgerislerdi arnawlı sharayatlarda úyreniwdi
názerde tutadı. Mısalı, qandayda bir xoshamet yamasa jazaǵa tiykarlanǵan jaǵdayda shaxstıń
qanday háreket etiwin úyreniw múmkin. Sonıń menen birge, motivatsiyanı analiz qılıwda kognitiv
jantasıw (insannıń pikirlew hám qarar qabıllaw processlerin úyreniw), psixodinamik jantasıw
(motivlardıń ishki konfliktten kelip shıǵıwın úyreniw) hám gumanistik jantasıw (insannıń ózin
rawajlandırıwǵa umtılısların analiz qılıw ) sıyaqlı usıllar qollanıladı.
Motivatsiya túrli sırtqı kórinislerde kórinetuǵın boladı : ishki motivatsiya - insannıń ishki
qızıǵıwshılıqı hám raxatı arqalı háreketleniwi; sırtqı motivatsiya - sıylıq yamasa jazaǵa
tiykarlanǵan xoshamet. Bul túrlerdi tuwrı ańǵarıw hám basqarıw hár bir shaxstıń rawajlanıwı ushın
zárúrli bolıp tabıladı. Mısalı, ishki motivatsiyaǵa itibar qaratǵan halda insanda óz-ózin
xoshametlew mexanizmlerin qáliplestiriw, sırtqı motivatsiya arqalı bolsa iskerlikke qısqa múddetli
xoshamet beriw múmkin.
Búgingi kúnde motivatsiya hám motivlardı úyreniwde ilimiy-texnologiyalıq
múmkinshilikler de keń qollanılıp atır. Mısalı, neyropsixologik usıllar járdeminde mıy iskerligi
arqalı motivatsion processler analiz etińip atır. Bul bolsa shaxstıń motivatsion modelin jáne de
tereńrek ańǵarıwǵa járdem berip atır.
Sonıń menen birge, motivatsiyanıń shaxslararo (gruppalıq ) tásirin úyreniw de zárúrli bolıp
tabıladı. Gruppadaǵı motivatsiya insannıń toparǵa bolǵan qatnası hám óz-ara baylanıs
processlerine baylanıslı. Motivatsiyanı úyreniwde tálim, biznes hám basqarıw tarawlarında
arnawlı metodlar islep shigılıp atır, mısalı, toparlıq treninglar, liderlik kónlikpelerin
rawajlantıratuǵın programmalar hám basqalar.
Motivatsiya hám motivlar insan turpayın qáliplestiriwshi jáne onı basqarıwshı zárúrli
mexanizmler esaplanadı. Insandı iskerlikke odaytuǵın faktorlardı tuwrı túsiniw hám olarǵa tásir
kórsetiw arqalı shaxstıń natiyjeliligin asırıwǵa erisiw múmkin. Motivatsiya procesi bir neshe
basqıshlardan ibarat : mútajlikti sezim qılıw, maqset qoyıw, háreketti joybarlaw, háreketti ámelge
asırıw hám nátiyjeni bahalaw. Bul basqıshlardıń hár biri motivatsiyanıń tabıslı ámelge asırılıwı
ushın zárúrli rol oynaydı.
Dekabr, 2024-Yil
791
Motivatsiyanıń qáliplesiwine social, psixologiyalıq hám biologiyalıq faktorlar tásir
kórsetedi. Biologiyalıq faktorlar ishinde insannıń fiziologikalıq mútajlikleri, mısalı, awqatlanıw,
dem alıw, qawipsizlik hám jasaw ushın qolay ortalıq zárúrli áhmiyetke iye boladı. Psixologiyalıq
faktorlar bolsa shaxstıń ózine bolǵan isenimi, umtılıwları hám qaniqish sezim-sezimleri menen
baylanıslı. Social faktorlar bolsa jámiyettegi normalar, qádiriyatlar hám basqa insanlardıń tásiri
arqalı motivatsiyaǵa tásir kórsetedi.
Motivatsiyanı úyreniwdiń metodları
Motivatsiyanı tereń úyreniw ushın psixologlar bir neshe nátiyjeli metodlardan
paydalanadılar. Tómende bul metodlar tolıq yoritiladi:
Baqlaw : Bul metod shaxstıń turpayın real sharayatlarda baqlaw arqalı motivların analiz
etiwge tiykarlanǵan. Baqlaw usılı motivatsiyanıń tábiyiy kórinetuǵın bolıwın anıqlawda qol
keledi. Mısalı, studentlerdiń tálim processindegi qatnasıwı, sportshılardıń jarıstaǵı minez-qulqları
baqlanadı.
Sáwbet hám intervyu: Motivlardı anıqlawda shaxs menen ushırasıw nátiyjeli usıllardan
biri esaplanadı. Sáwbet dawamında psixolog shaxstıń mútajlikleri, qızıǵıwshılıqları hám
maqsetleri haqqında maǵlıwmat toplaydı. Bul usıl arqalı subyektiv tájiriybe hám motivatsiyanıń
ishki faktorları analiz etiledi.
Psixologiyalıq testler: Motivatsiyanı ólshew ushın arnawlı diagnostik testlerden
paydalanıladı. Mısalı, R. Kettellning jeke testleri, motivatsion anketa hám basqa qurallar
motivlardı tereńrek túsiniwge járdem beredi. Bul testler járdeminde insannıń motivatsion profili,
yaǵnıy onıń qaysı mútajlikleri ústinligi anıqlanadı.
Juwmaq
Motivatsiya hám motivlardı úyreniw insan turpayın ańǵarıw, onı basqarıw hám
nátiyjelililikti asırıwdıń zárúrli baǵdarı esaplanadı. Izertlew nátiyjeleri sonı kórsetedi,
motivatsiyanı tereń ańǵarıw arqalı shaxstıń individual mútajlikleri hám maqsetlerine uyqas bolǵan
jantasıwlardı islep shıǵıw múmkin. Psixologiyalıq metodlar hám zamanagóy texnologiyalardan
paydalanıw motivatsiya processlerin analiz qılıwdıń natiyjeliligin asıradı. Sonıń menen birge,
motivatsiyanı tuwrı basqarıw shaxstıń individual rawajlanıwına, toparlıq sherikliktiń kusheytiwine
hám jámiyet rawajlanıwına xızmet etedi. Sol sebepli motivatsiyanı úyreniw tekǵana teoriyalıq,
bálki ámeliy áhmiyetke de iye.
Dekabr, 2024-Yil
792
REFERENCES
1.
Oskinbaeva, G. (2023). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF SELF-
DEVELOPMENT DURING THE STUDENT PERIOD. Modern Science and Research,
2(7),
359–362.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/22238
2.
Davletbaevna O. G. TALABALIK DAVRIDA O'ZINI O'ZI RIVOJLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI. – 2023.
3.
Venera, Mambetiyarova. "PSYCHOLOGICAL ANALYSIS OF THE RELATIONSHIP
BETWEEN CHILDREN AND PARENTS IN ADOLESCENCE." European
International Journal of Pedagogics 4.05 (2024): 16-19.
4.
Venera, Mambetiyarova. "Socio-Psychological Features of Relationships of Children and
Their Parents." (2023).
5.
Go’zal D., Gulsevar J. OILADA O’SMIRLAR TARBIYASI //THEORY AND
ANALYTICAL ASPECTS OF RECENT RESEARCH. – 2023. – Т. 2. – №. 19. – С. 41-
44.
6.
Dauletova G. M. MOSLASHISHNING IJTIMOIY-PSIXOLOGIK SIFATLARI
//Педагогика и психология в современном мире: теоретические и практические
исследования. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 37-40.
7.
Go’zal D. O. ’SMIRLAR ORGANIZMIDA RO’Y BERADIGAN O’ZGARISHLAR
//THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF
PEDAGOGY. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 50-55.
8.
Muratbayevna, Dauletova Gozal, and Madaminova Nargiza Qurbanbayevna.
"BOLANING RIVOJLANISH DAVRI PSIXOLOGIYASI." Scientific Impulse 1.1
(2022): 33-35.
9.
Dauletova, G. M. "Personality development in adolescence." Science and Education in
Karakalpakstan 114 (2023).
10.
Даулетова, Г. (2023). ЎСМИРЛИК ЁШИДА ШАХСНИНГ РИВОЖЛАНИШИ.
Журнал «Вестник физической культуры и спорта» Нукусского филиала Узбекского
государственного университета физической культуры и спорта, 1(1), 102–105.
извлечено от https://science.uzdjtsunf.uz/index.php/science/article/view/194
11.
Dauletova, G. M. "O’SMIRLIK YOSHDAGI PSIXOLOGIK O’ZGARISHLAR."
ХАБАРШЫСЫ 3 (2022): 81.
