1018
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991 YILLAR)
Xayrullayev Umidjon Fayzullo o’g’li
Osiyo xalqaro universiteti tarix fani o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14742901
Annotatsiya. Ushbu maqolada mustaqillik arafasida Buxoro viloyatidagi iqtisodiy
ko’rsatkichlar, davlat siyosatining iqtisodiyotga ta’siri, davlat rejalari, qishloq xo’jalik masalalari,
paxta siyosati, oziq-ovqat, sanoat tarmoqlari haqida muhim ma’lumotlar keltiriladi.
Kalit so’zlar: Paxta siyosati, “Qayta qurish”, “Paxta ishi” KPSS, kotib, kolxoz, “Turon”
bank, mln rubl.
ECONOMIC SITUATION OF BUKHARA REGION (1990-1991)
Abstract. This article provides important information on economic indicators of Bukhara
region on the eve of independence, the impact of state policy on the economy, state plans,
agricultural issues, cotton policy, food, industrial sectors.
Keywords: Cotton policy, "Reconstruction", "Cotton business" CPSU, secretary, collective
farm, "Turon" bank, million rubles.
ЭКОНОМИЧЕСКОЕ ПОЛОЖЕНИЕ БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ (1990-1991 ГГ.)
Аннотация. В статье даны важные сведения об экономических показателях
Бухарской области накануне обретения независимости, влиянии государственной
политики на экономику, государственных планах, вопросах сельского хозяйства, хлопковой
политике, продовольственной и промышленной отраслях.
Ключевые слова: Хлопковая политика, «Перестройка», «Хлопковый труд», КПСС,
секретарь, колхоз, банк «Турон», миллион рублей.
Mustaqillik arafasida iqtisodiy mumammolar ko’zga tashlana boshladi. Chunki asosiy
e’tibor paxta yetishtirishga qaratilgan edi. 80-yillardagi “Paxta ishi” tergovlari, “Qayta qurish”
siyosatining jadallashuvi mamlakatnin to’lqinlantirib yubordi. Buxoro oblasti bu davrda
respublikadagi yetakchi hududlardan biri sifatida e’tirof etilardi. 90-yillarning boshiga kelib
vaziyat yanada keskinlasha boshladi. Ushbu davr iqtisodiyot uchun o'tish davri hisoblanib, ko'plab
iqtisodiy qiyinchiliklar va yangi iqtisodiy munosabatlarga moslashish jarayonlari bilan kechdi.
Shunga qaramay viloyat iqtisodiy o’sish bo’yicha barcha imkoniyatlarni safarbar etgan.
Viloyat iqtisodiyot bo’limining tahliliga ko’ra 1990-yilning 1-choragida sanoat hajmi 3,7
foizga o’sdi. Rejadan tashqari 9,6 mln rubl xalq istemoli mollari ishlab chiqarildi. O’sish sur’atlari
oldingi yilning tegishli davriga nisbatan 115,9 foizni tashkil ertdi
1
.
1
“Buxoro haqiqati” gazetasi. 1990 yil 10 aprel
1019
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Kapital qurilishda davlat kapital mablag’larni o’zlashtirish va qurilish-montaj ishlari
chorak rejasi bo’yicha 108,6 foizdan 110 foizga bajarildi. Keyingi davrda birinchi marta shunday
ko’rsatkichga erishildi. Sanoat ishlab chiqarish ko’rsatkichi 1990-yilda 4259.8 mln rublni tashkil
qilib oldingi yillarga nisbatan sezilarli o’sishni qayd etgan. Mahsulotlarning yetishmasligi 1990-
yilda 12,4 mln rublni, istemol tovarlar ishlab chiqarish 1990-yilda 1601.3 mln rubl, yuk aylanmasi
1990-yil 18944 tonna.kmni tashkil etgan
2
. Qishloq xo’jaligi hali ham paxtachilikka
bo’ysundirilgan bo’lib, don yetishtirish yil bo’yicha 2634 tonnani tashkil etgan. Viloyat o’z
aholisini to’liq un va non bilan ta’minlay olmagan. Shuning uchun un va un mahsulotlari viloyatga
import qilingan. Buxoro viloyati Oʻzbekistonning yirik paxtachilik hududlaridan biri bo‘lib,
qishloq xo‘jaligi iqtisodiyotining asosiy tarmoqlaridan biri paxta yetishtirish edi. Biroq, 1990-
1991 yillarda paxta xomashyosini qayta ishlash va uni eksport qilish bilan bogʻliq qiyinchiliklar
kuzatildi.Paxta xomashyosi esa o’sishni qayd etib 522518 tonnani tashkil etib o’tgan davrga
nisbatan sezilarli o’sishni qayd etgan. Paxta tolasi ishlab chiqarish 168594 tonnaga yetgan.
Ma’lumki 1989 yilda O’z SSr Kom partiyasi birinchi kotibi I. Karimovning qishloq
aholisiga tomorqa va yer-uchastkalarini davlat yerlari hisobidan bo’lib berish bo’yicha farmoni
qabul qilinga bo’lib, aholiga oziq-ovqat mahsulotlarni yetishtirish maqsadida tomorqa yerlari
ajratila boshlandi. Shunga qaramay sabzavotlar yetishtirish 114660 tonnani tashkil etgan bu
ko’rsatkich aholi uchun biroz kamlik qilgan. Viloyatda qovun yetishtirish 1990-yilda 38658
tonnani tashkil etgan bo’lib, yillik rejani 70 foziga yaqini bajarilgan xolos. Kartoshka esa 2626
tonna yetishtirilganva bu viloyat ehtiyojidan pastroq ko’rsatkichni tashkil etgan. Chorva
yaylovlarining kamligi va qoramollarning turli kasalliklardan kamayib ketganligi tufayli sutning
miqdori ham kamayib 1990-yilda 94249 tonna sut olingan
3
. Iqtisodiyotning yana bir asosiy
tarmog’i hisoblangan qorako’l teri yetishtirish ortib borgan. Misol uchun 1990-yilda 58300 donani
tashkil etgan bo’lsa, 1991-yilda 608788 donaga yetgan. 1991-yilda davlat rejasi 58300 dona
bo’lgan va reja 104.4 foizga bajarilgan. Davlat kapital mablag’lari umumiy hajmida korxona va
tashkilotlarning o’z mablag’lari salmog’i ko’payib, 34 foizga yetdi. Birinchi chorakda Navoiy
elektroximiya zavodida 4,5 tonna treflan ishlab chiqarish bo’yicha quvvatlar. Vobkent tumanida
100 ming kub metr mahsulot ishlab chiqaradigan agloporit sexi. Uchquduq shahri va Navoiy
tumanida Avtomat telefon stansiyalari qurilib ishga tushirildi. 1990-yil 1-aprelgacha 200 ming
gektardan ziyod yerdan ziyod maydonda namni saqlash tadbirlari amalga oshirilib, 33 ming gektar
yer ekishga tayyorlab qo’yilgan. Yil boshidan buyon viloyatda 8674 tonna chorva va parranda
go’shti xarid qilingan. Bu rejaga nisbatan 115,1 foizni tashkil etgan. Shuningdek 22122 tonna yoki
115.3 foiz sut, 41,7 mln dona yoki 112.1 foiz tuxum xarid qilingan. Chakana tovar aylanmasi 103.8
2
Buxoro viloyat davlat arxivi 947-fond, 2604-delo ro’yxat-1, 17-varaq
3
Buxoro viloyat davlat arxivi 947-fond, 2604-delo ro’yxat-1, 20-varaq
1020
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
foziga bajarilgan. Rejadan tashqari aholiga 11.3 mln so’mlik tovarlar sotilgan
4
. Bu boradagi o’sish
sur’atlari 1989-yilning shu davriga nisbatan 112.8 foizni tashkil etgan. Asosan to’lovli xizmatlar
ko’rsatish dolzarb masalaga aylangan. 1990-yilning birinchi choragida aholiga 35,8 mln so’mlik,
yoki rejaga nisbatan 104,9 foiz to’lovli xizmat ko’rsatilgan. Viloyat bo’yicha 56 turdagi
rejalarning 11 tasi bajarilmagan
5
. 1991-yilga kelib iqtisodiy ko’rsatkichlar biroz bo’lsada
yaxshilana boshladi. Sanoat tarmoqlari, ishlab chiqarishda o’sish sur’atlari unchalik ham ko’zga
tashlanmadi. 1990-1991 yillar Buxoro viloyati uchun iqtisodiy jihatdan qiyin davr bo‘lgan. Sovet
tizimining parchalanishi va yangi iqtisodiy tartib-qoidalarga o‘tish jarayoni ko‘plab muammolarni
keltirib chiqardi. Shu bilan birga, ushbu davr yangi imkoniyatlar yaratish va bozor iqtisodiyoti
asoslariga asoslangan tizimga o‘tish uchun poydevor bo‘ldi. 1991 yilning sentabr oyida
Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, Buxoro viloyati ham mamlakatning iqtisodiy
siyosatidagi islohotlarga moslashish jarayoniga kirdi.
REFERENCES
1.
Buxoro viloyat davlat arxivi 947-fond, 2604-delo ro’yxat-1
2.
Buxoro haqiqati” gazetasi. 1990 yil 10 aprel
3.
“Buxoro haqiqati” gazetasi. 1990 yil 22 dekabrl
4.
Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT (RED
APPLE II).
Modern Science and Research
,
3
(2), 1071–1073. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29533
5.
Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE
TURKS.
Modern
Science
and
Research
,
3
(1),
568–572.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28329
6.
Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and
West.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(3),
http://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2698
7.
Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o’zgarishlar.
Центр
Научных
Публикаций
(buxdu.Uz)
,
42
(42).
извлечено
от
https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963
8.
Umidjon Xayrullayev. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS
DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13958464
4
“Buxoro haqiqati” gazetasi. 1990 yil 10 aprel
5
“Buxoro haqiqati” gazetasi. 1990 yil 22 dekabrl
1021
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
9.
Xayrullayev Umidjon Fayzullo o'g'li. (2024). LEGITIMACY OF RULERSHIP IN THE
STATE OF CENTRAL ASIA AND IRAN IN ANCIENT TIMES AND THE EARLY
MIDDLE AGES. https://doi.org/10.5281/zenodo.14222295
10.
Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA
HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 843–851.
Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58469 8.
BIRINCHI RADIO EHTIYOTLAR TARIXIDAN. (2024).
MEDICINE, PEDAGOGY AND
TECHNOLOGY:
THEORY
AND
PRACTICE
,
2
(4),
657-
663. https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5240
11.
Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA O’RTA
OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 339–
343. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58055
12.
Xarullayev Umidjon. (2024). RELIGIOUS AND THREATS IN MEDIASPACE.
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(5), 593–
595. https://doi.org/10.5281/zenodo.11311154
13.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
14.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI
TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),
212–215.
Retrieved
from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
15.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS . ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
16.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В ЭПОХУ
МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
17.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
18.
MB Bahodir o’g’li. (2024). Military Art of Turkish Khaganate in the Early Middle Ages.
European Journal of Innovation in Nonformal Education, 4
(16), 223–227.
1022
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
19.
Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI
O'QITISHDAGI AHAMIYATI.
20.
Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ
XALQINING YORITILISHI.
21.
Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of
Karakalpak.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
EDUCATION
,
4
(3), 149-155.
22.
Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY VA
ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 852-
858.
23.
Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI
ZARAFSHON VOHASIDA
ETNOSLARARO MUNOSABATLAR.
TA’LIM
VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(9), 1–5. Retrieved from
https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941
24.
Ярашова, М. (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.
Modern Science and Research
,
3
(10), 362–368.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901
25.
Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ
УСУЛЛАРИ.
Modern Science and Research
,
3
(11), 782–787. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057
26.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.
Miasto
Przyszłości
,
52
,
622–625.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
27.
Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA
ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.
Modern Science and Research
,
3
(12),
621–632. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58456
28.
Юсупович, К. С. (2024). КРАТКИЙ ОБЗОР НА ВЗАИМООТНОШЕНИЯ
УЗБЕКИСТАНА И ДВИЖЕНИЯ “ТАЛИБАН”, НА ФОНЕ ЗАХВАТА ТАЛИБАМИ
ВЛАСТИ В АФГАНИСТАНЕ В 2021 ГОДУ.
TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI
ONLAYN
ILMIY
JURNALI
,
4
(11),
227–229.
Retrieved
from
https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/12432
29.
Yusupovich, K. S. (2024). Abu Hafs Kabir and the Spread of the Hanafi Madhhab in
Transoxiana.
EUROPEAN
JOURNAL
OF
INNOVATION
IN
NONFORMAL
1023
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
EDUCATION
,
4
(9),
204–207.
Retrieved
from
https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4079
30.
Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA
O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 177-186.
31.
Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING
DIDAKTIK QARASHLARI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 985-993.
32.
Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI
OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 994-1003.
33.
Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR
BESHIGI.
Modern Science and Research
,
3
(12), 1228-1238.
34.
Toshpo'latova
Shaxnoza
Shuhratovna.
(2024).
ILK
UYG'ONISH
DAVRI
NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI
TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996
35.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
36.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
37.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
38.
Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID
FIKRLAR.
Modern Science and Research
,
3
(12), 353-361.
39.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
40.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
41.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST Reports
,
1
(7).
42.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
43.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
44.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
1024
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
45.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science and
Research
,
3
(2), 1004-1011.
46.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
47.
Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology.
Modern Science and Research
,
3
(1),
504-510.
48.
Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life.
American Journal of
Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)
,
1
(10), 655-659.
49.
Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of
Tajiks In The Works Of MS Andreyev.
International Journal Of History And Political
Sciences
,
3
(12), 42-47.
50.
Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career.
Modern Science and
Research
,
2
(12), 801-807.
51.
Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony.
International Journal
Of History And Political Sciences
,
3
(11), 17-23.
52.
Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF THE
WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI".
Modern Science and Research
,
2
(9), 404-
409.
53.
Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL
CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN
THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.
Modern Science and Research
,
2
(10), 291-299.
54.
Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE TAJIKS
OF AFGHANISTAN.
Modern Science and Research
,
2
(9), 84-89.
55.
Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of
Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”.
International Journal of Intellectual
Cultural Heritage
,
3
(1), 12-16.
56.
Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”
Marosimining Etnologik Tahlili.
Scholar
,
1
(28), 395-401.
