ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
339
TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA O’RTA OSIYO
HOKIMLIKLARINING MAVQEYI
Umidjon Xayrullayev
Osiyo xalqaro universiteti tarix fani o’qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13958464
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Turk xoqonligi davrida va arab xalifaligining hukmronlik
davrida O’rta Osiyo hokimliklarining mavqeyi haqida yoritilgan. O’rta Osiyo hokimliklari har
doim mustaqil siyosat olib borishga harakat qilib kelganligi haqida ma’lumot beradi.
Kalit so’zlar:
Eltabar, tudun, ixshid, xoqon, noib, etik va paypoq.
THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS DURING THE PERIOD OF
THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION
Abstract.
This article describes the position of Central Asian governorships during the
period of the Turkish khanate and the Arab caliphate. It informs that Central Asian governments
have always tried to conduct an independent policy.
Key words:
Eltabar, tudun, ikhshid, khagan, naib, boots and socks.
ПОЛОЖЕНИЕ СРЕДНЕАЗИАТСКИХ НАМЕСТНИКОВ В ПЕРИОД ТУРЕЦКОГО
ХАНСТВА И АРАБСКОГО НАШЕСТВИЯ
Аннотация.
В статье описывается положение среднеазиатских наместников в
период Турецкого ханства и Арабского халифата. Он сообщает, что правительства стран
Центральной Азии всегда стремились проводить независимую политику.
Ключевые слова:
Эльтабар, тудун, ихшид, каган, наиб, сапоги и носки.
Bizga ma’lumki Turk xoqonligiga 552-yilda Bumin asos solgan. Bu davlatning poytaxti
Oltoy shahri bo’lgan. Turklar 555-yilda Orol bo’yi va Sirdaryo havzalaridagi yerlarni qo’lga
kiritgan va 568-yilda eftallar mag’lub etilganidan so’ng O’rta Osiyo hokimliklari xoqonlikka
bo’ysundirilgan. Xoqonlik boshqaruviga ko’ra O’rta Osiyo hokimliklari boshqaruvi mahalliy
hokimlarga qoldirilib faqat boj va yasoq soliqlarini undirib olish orqali boshqarilgan. VI asrning
80-yillarida xoqonlik ikki qismga Sharqiy va G’arbiy xoqonliklarga ajraladi. O’rta Osiyo G’arbiy
xoqonlik tarkibiga kirib xoqonlikning markazi Yettisuv shahri hisoblangan
1
. Mahalliy hokimliklar
tobora markaziy hokimiyatga bo’ysunmaslikka intilar edi. G’arbiy xoqonlik davrida mahalliy
hokimlarning mustaqillikka bo’lgan intilishi yanada kuchayib bordi. Tun yabg’u xoqon 618-yilda
Yettisuvning Suyob shahrida taxtga o’tirdi. U boshqaruv markazini Choch vohasidagi Mingbuloq
1
G’. Boboyorov. To’n Yabg’u xoqon qissasi. Toshkent-2011y. 9-b
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
340
mavzesiga ko’chirdi va bu yerdan turib o’lkadagi katta- kichik viloyatlar boshqaruvchilarining har
biriga
eltabar
unvonini taqdim etgan. Ular huzuriga
tudunlar
yuborgan.
Eltabar
unvoni turk
xoqonligida yuqori darajali unvon edi va ma’nosi “elni tutib turuvchi” bo’lib,
tudun
esa
“bo’ysundirilgan o’lkalardan soliq yig’ishni tashkil qiluvchi noib ma’nosini anglatgan
2
. Bundan
tashqari manbalarning guvohlik berishicha To’n yabg’u xoqon o’z ajdodlaridan ko’ra boshqaruvda
ancha ilg’or bo’lib Sosoniylarga yaqin bo’lgan 27 viloyatni o’z ichiga olgan Toxaristonni
boshqarish uchun Tarshad ismli o’g’lini tayinlaydi
3
. To’n yabg’u xoqon tobe hukmdorlarni
boshqarish uchun xoqonlikda mavjud ananaviy usul-nikoh rishtalari orqali boshqaruvni yo’lga
qo’ydi. Xitoy yilnomalarida keltirilishicha Samarqand hukmdori Kyumuchji uning qiziga
uylandi
4
. bundan ko’rinib turibdiki Samrqand o’sha davrda Sug’d konfedertasiyasining markazi
hisoblanib uning mavqeyi ancha yuqori bo’lgan. O’rta Osiyoga arablar bosqini davrida ya’ni 673
yilda arablar Amudaryodan o’tib Buxoro muzofotiga yurish qildi. Bu paytda Buxoro Sug’d
konfederatsiyasi tarkibida bo’lib uni Bidunxudotning rafiqasi Xotunxudot o’g’li Tug’shoda
(Tag’shoda) kichik yoshli bo’ganligi tufayli o’zi boshqarar edi.
Ubaydulloh ibn Ziyod Buxoro shahriga yaqinlashgach Malika G’arbiy turk xoqonligiga
odam yuborib yordam so’raydi va Ubaydulloh ibn Ziyodga ham odam yuborib yetti kun muhlat
so’rab men sening itoatingdaman deya ta’kidlaydi
5
. Yordam kelmagach Ubaydulloh ibn Ziyodga
yana odam yuborib yetti kun muhlat so’raydi. Turk lashkarlari yetib kelib ikki o’rtada sodir
bo’lgan muhorabada Ubaydulloh ibn Ziyodning qo’li baland keladi. Xotunxudot qal’aga
yashirinadi va uning bir poy etigi va paypog’i tushib qoladi. Etik va paypoq tilla iplar bilan tikilgan
va qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan edi baholasalar ikki yuz ming dirham bo’ldi
6
.
Tug’shoda ulga’ygach Buxoro hukmdori bo’ladi va Qutayba Buxoroni egallagandan so’ng
iymon keltiradi. Shundan so’ng Qutayba ibn Muslim Buxoro boshqaruvini Tug’shoda qo’lida
qoldiradi. Dastlabki arablar bosqini davrida ham hokimlarning mavqeyi yuqori bo’lgan. 720 yilda
Samarqand hokimi G’urak va Panjikent hokimi Divashtich boshchiligida qo’zg’olon ko’tarildi.
722 yilda Divashtich Xuroson noibi huzuriga chaqirildi va So’g’daga ixshidlik qilish huquqini
qo’lga kiritdi
7
. Hatto arablar davrida ham O’rta Osiyo hokimliklarining aksariyatida mahalliy
boshqaruv qoldirilgan bo’lib xalifalikda ularning mavqeyi yuqori bo’lgan.
2
G’. Boboyorov. To’n Yabg’u xoqon qissasi. Toshkent-2011y. 10-b
3
Бичурин (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии. Санктпетербургъ-1851г. с-330
4
G’. Boboyorov. To’n Yabg’u xoqon qissasi. Toshkent-2011y.11-b
5
Abu Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi. Toshkent-1993. 39-b
6
Abu Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi. Toshkent-1993. 39-b
7
M.Ishoqov. Unutilgan podsholikdan xatlar. Toshkent-1992. 15-b
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
341
REFERENCES
1.
Бичурин (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии.
Санктпетербургъ-1851г.
2.
Abu Muhammad Narshaxiy. Buxoro tarixi. Toshkent-1993.
3.
M.Ishoqov. Unutilgan podsholikdan xatlar. Toshkent-1992
4.
G’. Boboyorov. To’n Yabg’u xoqon qissasi. Toshkent-2011y
5.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari. Miasto
Przyszłości,
52,
622–625.
Retrieved
from
http://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
6.
Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT THE
POPULATION OF THE ZARAFSHAN OASIS. (20TH CENTURY).
Modern Science and
Research
,
3
(2),
911–914.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
7.
Sayfutdinov, F. (2023). ILLUMINATION OF KARAKALPAK PEOPLE IN
ETHNOGRAPHIC STUDIES.
Modern Science and Research
,
2
(12), 910–917. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27281
8.
Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O‘ZARO
SAVDO
MUNOSABATLARI.
JOURNAL
OF
SCIENCE,
RESEARCH
AND
TEACHING
,
2
(8),
111–114.
Retrieved
from
http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284
9.
Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK PEOPLE IN
ETHNOLOGICAL SCIENTIFIC WORKS HISTORY .
International Journal Of History
And Political Sciences
,
3
(12), 61–68.
https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11
10.
Yuldosheva , F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI
TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA. GOLDEN
BRAIN,
1(16),
338–342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php/goldenbrain/article/view/3908
11.
To’Rayev A. I. Buxoro vohasiga turkmanlarning ko’chishi //Science and Education. – 2022.
– Т. 3. – №. 4. – С. 134-139.
12.
Ismailovich T. A. Migration of Turkmen Tribes to Zarafshan Oasis: History and Analysis
//Central Asian Journal of Social Sciences and History. – 2021. – Т. 2. – №. 3. – С. 47-52.
13.
To'rayev A. O’ZBEKLARNING CHORJO’YDAGI HAYOT YO’LLARI //ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz). – 2023. – Т. 36. – №. 36.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
342
14.
To'rayev A. БУХОРОДАГИ ТУРКМАНЛАРИНИНГ АЪАНАВИЙ ТУРАР ЖОЙЛАРИ
ВА УНДАГИ ЗАМОНАВИЙ ЎЗГАРИШЛАР //ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ
(buxdu. uz). – 2023. – Т. 35. – №. 35.
15.
Тўраев А. И. БУХОРОДАГИ ТУРКМАНЛАРИНИНГ АЪАНАВИЙ ТУРАР
ЖОЙЛАРИ ВА УНДАГИ ЗАМОНАВИЙ ЎЗГАРИШЛАР: Тураев Анвар Исмаилович,
Кафедра “Всеобщей истории” Бухарского государственного университета старший
преподаватель //Образование и инновационные исследования международный
научно-методический журнал. – 2023. – №. 1. – С. 7-13.
16.
Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071
17.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI
TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),
212–215.
Retrieved
from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
18.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS . ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
19.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
20.
Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-
MАDАNIY
SОHАLАRIDА
ОILАNING RОLI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
36
(2), 149-153.
21.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
22.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
23.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
24.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 8
ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2
343
25.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
26.
Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.
European Journal Of Innovation In
Nonformal Education
,
4
(3), 432-437.
27.
Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of
Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.
SPAST
Reports
,
1
(7).
28.
Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.
Modern
Science and Research
,
3
(2), 87-93.
29.
Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO
XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.
Innovations in Technology and
Science Education
,
2
(8), 1214-1222.
30.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.
Modern Science and
Research
,
3
(2), 1004-1011.
31.
Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.
Modern Science and Research
,
3
(2), 500-507.
32.
Muxamedovna, G. M. (2023). MAKTABLARDA TARIX FANINI O'QITISH
AHAMIYATI.
Научный Фокус
,
1
(5), 178-180.
33.
Muxamedovna, G. M. (2023). TARIX FANINI O'QITISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN
FOYDALANISHNING
AHAMIYATI.
Научный
Фокус
,
1
(5), 175-177.
34.
Gadayeva, M., & Ismoilova, Z. (2024). The Importance Of Studying The Science Of Youth
Psychology In Improving People'S Lives.
Modern Science and Research
,
3
(2), 676-683.
35.
Gadayeva, M., & Hamroqulova, N. (2024). The Basis Of The Use Of Development-
Pedagogical Skills In Pedagogical Activity.
Modern Science and Research
,
3
(2), 684-689.
36.
Gadayeva, M. (2024). ABOUT THE HISTORY OF THE VEIL OR MEDIEVAL
WOMEN'S DRESS.
Modern Science and Research
,
3
(2), 1097-1103.
37.
Gadayeva, M. (2023). THE UNIQUE SIGNIFICANCE OF MASTERING SOCIAL
SCIENCES DURING THE DEVELOPMENT OF THE NEW UZBEKISTAN.
Modern
Science and Research
,
2
(10), 459-464.
