AMIR MUZAFFARXON: XIX ASR BUXORO AMIRLIGIDAGI SIYOSIY, IJTIMOIY VA HARBIY ISLOHOTLAR

Iyun, 2025-Yil

585

AMIR MUZAFFARXON: XIX ASR BUXORO AMIRLIGIDAGI SIYOSIY, IJTIMOIY VA

HARBIY ISLOHOTLAR

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich

Osiyo xalqaro universiteti tarix va filologiya kafedrasi o’qituvchisi

E- mail :

sferuz1011@gmail.com

Tel : +998936857755

Boltayev Fuzuliy Bahodirovich

Osiyo xalqaro universiteti tarix yo’nalishi 2-bosqich talabasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15741792

Kirish

XIX asrning ikkinchi yarmi Markaziy Osiyoda keskin siyosiy va geosiyosiy o‘zgarishlar

davri bo‘ldi. Bu davrda Rossiya imperiyasining janubga siljishi, inglizlar bilan “Buyuk o‘yin”
doirasidagi raqobati, shuningdek, ichki siyosiy va iqtisodiy inqirozlar Buxoro amirligi taqdiriga
bevosita ta'sir ko‘rsatdi. Aynan mana shunday og‘ir va tahlikali davrda Buxoro taxtiga Amir
Nasrullohning o‘g‘li —

Amir Muzaffarxon

(hukmronlik yillari: 1860–1885) o‘tirdi. U o‘z

davrining murakkab ijtimoiy-siyosiy muammolariga yechim izlagan, ichki boshqaruv tizimini
mustahkamlash, harbiy kuchlarni qayta tashkil etish, iqtisodiyotni barqarorlashtirish va diniy-
ma'rifiy masalalarni tartibga solish yo‘lida bir qancha islohotlarni amalga oshirgan hukmdor sifatida
tarixda iz qoldirgan.

Ushbu maqolada Amir Muzaffarxon hukmronligi davrida Buxoro amirligida olib borilgan

siyosiy, ijtimoiy va harbiy islohotlar tarixiy manbalar asosida tahlil qilinadi.

Amir Muzaffarxon taxtga otasi Nasrullohxonning harbiy yutuqlari ortidan keldi. Nasrulloh

davrida Buxoro amirligi ichki muxolifatni bostirib, Qunduz, Balx kabi yerlarni bosib olgan edi.
Biroq Muzaffarxon davrida bu hududlar ustidan nazorat zaiflashdi. Amir Muzaffar ichki
boshqaruvda qattiqqo‘l siyosat olib bordi, bevosita o‘ziga sodiq bo‘lgan kishilarni yuqori
lavozimlarga tayinladi. Mahalliy hokimlar — beglar va amaldorlar ustidan nazorat kuchaytirildi.
Shu bilan birga, bu davrda markaziy hokimiyat bilan viloyatlar o‘rtasidagi masofa ortib bordi, bu
esa boshqaruvdagi byurokratik to‘siqlarni kuchaytirdi.

Muzaffarxon davrida eng muhim tashqi siyosiy masalalardan biri Rossiya imperiyasi bilan

bo‘lgan murakkab munosabatlar edi. 1860–1870-yillar Rossiyaning Turkistonni bosib olishi bilan
xarakterlanadi. 1868-yilda general K.P. Kaufman boshchiligidagi rus qo‘shinlari Samarqandni
egalladi. Shu bilan Buxoro amirligi Rossiyaga qaram protektoratga aylantirildi. 1873-yilda tuzilgan
Buxoro-Rossiya bitimi orqali Buxoro o‘zining tashqi siyosatini Rossiyaga bog‘lab qo‘ydi, ammo
ichki mustaqillikni saqlab qoldi. Bu bitim Muzaffarxon siyosatining eng muhim burilish
nuqtalaridan biri bo‘ldi.

Buxoro amirligining siyosiy tuzumi shariat asosida qurilgan bo‘lib, Muzaffarxon davrida

ham bu holat o‘zgarishsiz qoldi. Ulamolar va muftiylar davlat idoralarida muhim rol o‘ynagan. Amir
Muzaffarxon o‘z siyosatini diniy doiralarning qo‘llab-quvvatlashiga tayanib olib bordi. Ayniqsa,
Buxoroning qadimiy madrasa va masjidlari faoliyati davom ettirildi, ayrim hollarda kengaytirildi.
Diniy hokimiyat va dunyoviy hokimiyat o‘rtasidagi nisbat saqlanib qolgan bo‘lsa-da, ayrim hollarda
bu ikki kuch o‘rtasida ziddiyatlar ham yuzaga kelgan.

Iyun, 2025-Yil

586

Bu davrda jamiyat qatlamlarga ajralgan edi: amaldorlar (umaro), ulamolar, savdogarlar,

hunarmandlar va dehqonlar. Amir Muzaffarxon bu tizimga sezilarli darajada islohot kiritmagan.
Biroq davlat yerlarining (mulk, soyurg‘ol, vaqf) taqsimoti qayta ko‘rib chiqildi. Ba'zi mahalliy yer
egalari va mulkdorlarning huquqlari qayta belgilandi. Bu, bir tomondan, markaziy hukumatga sodiq
tabaqalarni rag‘batlantirish bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ijtimoiy noroziliklarni keltirib chiqardi.

Muzaffarxon davrida madrasa tizimi asosiy ta’lim muassasasi bo‘lib qolgan. Darslar asosan

diniy yo‘nalishda olib borilgan: fiqh, tafsir, hadis, nahv, mantiq kabi fanlar o‘qitilgan. Biroq bu
davrda zamonaviy, ya’ni dunyoviy fanlarga asoslangan maktablar joriy etilmagan. Natijada, Buxoro
Rossiyadagi “yangi usul” maktablaridan orqada qola boshladi. Shunga qaramay, Amir Muzaffar
diniy-ma’rifiy merosni asrash va rivojlantirishga harakat qilgan hukmdor sifatida e’tirof etiladi.

Amir Muzaffarxon hukmronligi davrida Buxoro armiyasi o‘zining tashkilot jihatidan

zaifligi, zamonaviy qurollar bilan ta’minlanmaganligi bilan ajralib turardi. Bu zaiflik 1868-yilda
Rossiyaga qarshi urushlarda ochiq-oydin ko‘rindi. Buxoro qo‘shinlari an’anaviy tarzda – otliq
askarlar, to‘pchilar, lashkarboshi boshqaruvida faoliyat yuritgan. Ularning ko‘pchiligi qishloqlardan
safarbar qilingan tajribasiz dehqonlardan iborat edi.

Muzaffarxon Rossiya bilan bo‘lgan to‘qnashuvlardan so‘ng harbiy tizimni

takomillashtirishga urindi. U harbiy tartib-intizomni kuchaytirish, askarlarga doimiy mashg‘ulotlar
o‘tkazish, qurollarni zamonaviylashtirishga harakat qildi. Biroq bu islohotlar yuzaki bo‘lib qoldi va
muhim natija bermadi. Sababi, Buxoro iqtisodiy jihatdan Rossiya yoki boshqa yirik davlatlar bilan
tenglasha olmasdi.

Xulosa

Amir Muzaffarxon XIX asr Markaziy Osiyosidagi murakkab tarixiy bosqichda Buxoro

taxtini egalladi. Uning siyosiy faoliyati ichki barqarorlikni saqlash, tashqi bosimlarga qarshi turish,
ijtimoiy tizimni saqlab qolish va harbiy imkoniyatlarni kengaytirishga qaratilgan edi. Ammo bu
islohotlar chuqur tizimli tus olmadi. Rossiya bilan yuzaga kelgan noteng bitimlar amirlik
suverenitetini chekladi. Shunga qaramay, Amir Muzaffarxon o‘z davrining ijtimoiy-siyosiy
muhitiga mos ravishda harakat qilgan, diniy qadriyatlarni asragan va mustaqillikni saqlab qolishga
intilgan hukmdor sifatida tarixda qoldi.

REFERENCES

1.

Sayfutdinov, F. . (2025). MANG‘ITLAR DAVRI SAROYLAR ARXITEKTURASI:
TARIXIY KONTEKST VA BADIIY XUSUSIYATLARNING O’RGANILISH
TARIXI.

Modern

Science

and

Research

,

4

(4),

439–448.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/82182

2.

Sayfutdinov, F. (2025). BUKHARA ARCHITECTURE: HISTORICAL HERITAGE AND
ITS SIGNIFICANCE.

Modern Science and Research

,

4

(3), 485–492. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74121

3.

Sayfutdinov, F. (2025). BUXORO ME’MORCHILIGI: TARIXIY MEROS VA UNING
AHAMIYATI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 572–579. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72130

4.

Sayfutdinov, F. (2025). 1918-1920 YILLAR XALQARO MUNOSABATLAR TARIXIDA
VERSAL – VASHINGTON KANFRENSIYALARINING AHAMIYATI.

Modern Science

Iyun, 2025-Yil

587

and Research

,

4

(2), 1066–1073. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/68491

5.

Sayfutdinov , F., & Sharipov , D. (2025). CENTRAL ASIAN INTEGRATION:
HISTORICAL DEVELOPMENT AND PROSPECTS.

Journal of Universal Science

Research

,

3

(1(Special

issue),

300–304.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-research/article/view/65623

6.

Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI
O'QITISHDAGI AHAMIYATI.

7.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ
XALQINING YORITILISHI.

8.

Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of
Karakalpak.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

9.

Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY VA
ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 852-

858.

10.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI
ZARAFSHON

VOHASIDA

ETNOSLARARO

MUNOSABATLAR.

TA’LIM VA

RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI

,

3

(9), 1–5. Retrieved from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941

11.

Sayfutdinov , F. . (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF THE
KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.

Journal of Universal Science Research

,

2

(5),

441–452.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-

research/article/view/34891

12.

Sayfutdinov , F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI
ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 620–629.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335

13.

Ilniyazovich, S. F. (2024). Historiography of Various Expeditions and their Results in the
Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th Century.

EUROPEAN

JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 159-165.

14.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O‘ZARO
SAVDO

MUNOSABATLARI.

JOURNAL

OF

SCIENCE,

RESEARCH

AND

TEACHING

,

2

(8),

111–114.

Retrieved

from

http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284

15.

Sayfutdinov, F. (2023). ILLUMINATION OF KARAKALPAK PEOPLE IN
ETHNOGRAPHIC STUDIES.

Modern Science and Research

,

2

(12), 910–917. Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27281

16.

Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT THE
POPULATION OF THE ZARAFSHAN OASIS. (20TH CENTURY).

Modern Science and

Research

,

3

(2),

911–914.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/29503

Iyun, 2025-Yil

588

17.

Sayfutdinov , F. (2024). ETHNIC COMPOSITION OF THE ZARAFSHAN OASIS (2ND
HALF OF THE 20TH CENTURY).

Modern Science and Research

,

3

(1), 577–581.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28335

18.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS BASED ON
THE NATIONAL ECONOMY OF KARAKALPAK.

International Journal Of Literature

And Languages

,

3

(11), 20–27.

https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04

19.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK PEOPLE IN
ETHNOLOGICAL SCIENTIFIC WORKS HISTORY .

International Journal Of History

And Political Sciences

,

3

(12), 61–68. https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11

20.

Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND
LIVESTOCK FARMING OF KARAKALPAKS.

Modern Science and Research

,

2

(10),

650–657. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25727

21.

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich, . (2023). USING GIS SOFTWARE AND THE
IMPORTANCE OF DIGITAL HISTORY IN THE STUDY OF HISTORY .

International

Journal

Of

History

And

Political

Sciences

,

3

(10),

31–33.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-06

22.

Sayfutdinov, F. (2023). THE IMPORTANCE OF DIGITAL TECHNOLOGY IN
TEACHING HISTORY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 719–723. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/24678

23.

Ilniyoz o’g’li, S. F. (2023).

XIX ASRDA XONLIKLARNING O ‘ZARO SAVDO

MUNOSABATLARI. JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING, 2 (8), 111–
114

.

24.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ
XALQINING YORITILISHI.

25.

Xayrullayev , U., Sayfutdinov , F., & Rahmonova , S. (2025). SHAYBONIYLAR
DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI
ALOQALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 147–154. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60142

26.

Sayfutdinov, F., & Sharopov, J. (2025). XALQLARNING BUYUK KO’CHISHLARI:
TARIXIY TAHLIL.

Modern Science and Research

,

4

(5), 750–755. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/98969

27.

Sayfutdinov , F. . (2025). MANG‘IT AMIRLARI SAROYLARINING QURILISH TARIXI
VA SIYOSIY HAYOTDAGI ROLI.

Modern Science and Research

,

4

(5), 752–758.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/89869

28.

Azimjonova, M.

Buxoro amirligi tarixi

. – Toshkent: Fan, 1994.

29.

Bartoled, V.V.

Turkiston islom davrida

. – Toshkent: Sharq, 1993.

30.

Muhammadjonov, A.

O‘zbekistonning yangi tarixi (I qism)

. – Toshkent: O‘zbekiston, 2000.

31.

Holiqov, M.

Buxoro amirligi Rossiya protektoratida

. – Samarqand, 2010.

32.

Becker, S.

Russia’s Protectorates in Central Asia: Bukhara and Khiva, 1865–1924

. –

London: Routledge, 2004.