ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1653
XALIQ PEDAGOGIKASINDA QIZLAR TÁRBIYASINIŃ SÁWLELENIWI
Turdımuratova Roza Xalmurat qızı
Ájiniyaz atindaǵi NMPI Pedagogika fakulteti “Pedagogika” tálim baǵdarı
Saparbaev Tajibay
2-kurs talabası
NMPI Pedagogika
kafedrası Professor w.w.a p.i.k
(ilimiy basshı)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15552111
Annotaciya. Ilimiy maqalada shańaraqta qız balalardı tárbiyalawdıń ózine tán
ózgeshelikleri,qızlar tárbiyasında xalıq pedagogikası dereklerinen paydalanıwdıń jolları,usılları
oǵada keń sóz etilgen. Haqiyqatındada shıǵıs xalıqları qız balalar tárbiyasına ázel-ázelden
úlken itibar berip kelmekte.
Tayanish túsinikler: Qızlar tárbiyası,xalıq pedagogikası, awızeki xalıq, dóretpeleri,
xalıq naqılları, xalıq ertkeleri, ádeplilik, iybelilik, tártiplilik, ata-analar úlgisi, shańaraq
tárbiyası, háwjar, tolǵawlar.
THE EMBODIMENT OF GIRLS' EDUCATION IN FOLK PEDAGOGY
Abstract. The scientific article discusses in detail the specific differences in raising girls
in the family, the ways and methods of using folk pedagogy in raising girls. Indeed, the peoples
of the East have always paid great attention to the education of girls.
Keywords: Girls' education, folk pedagogy, oral folk art, folk proverbs, folk tales,
decency, modesty, orderliness, parental example, family upbringing, yor-yor, tolgaws.
ВОПЛОЩЕНИЕ ЖЕНСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В НАРОДНОЙ ПЕДАГОГИКЕ
Аннотация. В научной статье подробно рассматриваются специфические
различия в воспитании девочек в семье, пути и методы использования народной
педагогики в воспитании девочек. Действительно, народы Востока всегда уделяли
большое внимание образованию девочек.
Ключевые слова: Женское образование, народная педагогика, устное народное
творчество, народные пословицы, народные сказки, порядочность, скромность,
порядочность, родительский пример, семейное воспитание, ёр-ёр, толгау.
Qız bala - bul turmıstıń mánisi, jámıyettıń gózzallıǵı hám keleshektiń zárúrlı súyenıshı
esaplanadı. Hár bir xalıqtıń mádenıyatı, qádiriyatları hám rawajlanıw dárejesı, áwele, ondaǵı
hayal hám qızlarǵa bolǵan qatnas arqalı bahalanadı. Usınıń sebebınen de qızlardı tárbıyalaw,
olardıń huqıqların támıyınlew hám jámıyettegı ornın bekkemlew hár bir zamanagóy jámıyettıń
eń tiykarǵı wazıypalarınan biri bolıp tabıladı. Qız bala tuwılǵan kúnnen baslap miyir, minez-
qulıqtıń tazalıǵı, iybelı, shıdamlılıq sıyaqlı gozzal pázıyletlerdıń tımsalı bolıp kelgen. Shańaraqta
mehır-muhabbat taratıwshı, perzentlerge tárbıya beretuǵın ana bolıwǵa tayarlanıp atırǵan qızlar,
áwele, bilimlı, tapqır hám ǵayratlı bolıwı kerek. “Bir qolı menen besıktı terbetse, ekınshı qolı
menen dúnyanı terbetedı”, degen hikmet biykarǵa aytılmaǵan. Búgingi kúnde qızlar tek ǵana úy-
ruwzıger jumıslarında, bálkı siyasat, pán, mádenıyat, kórkem óner, sport hám basqa tarawlarda
da aktiv qatnas etpekte. Bul bolsa olardıń potencialına isenim bildirip atırǵan jámıyet rawajlanıp
atırǵanın bıldıredı. Kóplegen qızlar mámleket basqarıwı, ilimiy izertlewler, isbilermenlik jáne
social turmısda óz ornın tawıp, ibrat bolıp atır. Sonıń menen birge, qızlardıń tárbıyasına úlken
itibar beriliwi zárúr. Olardıń huqıqları qorǵalıwı, unamsız tásırlerden asıraw, social qorǵaw
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1654
sistemaları arqalı qollap-quwatlaw búgingi kúnde aktual másele esaplanadı. Ásirese, mektep hám
joqarı tálim mákemelerinde qızlarǵa bólek sharayat jaratıw, olardıń potencialın ashıw
imkaniyatın beredi.
Xalıq pedagogıkası - bul xalıqtıń ásirler dawamında toplaǵan tárbıya tájıyıybesı, úrp-
ádetlerı hám dástúrlerı kompleksı bolıp tabıladı. Qız bala tárbıyası bolsa jámıyettıń ruwxıy hám
mádenıy rawajlanıwda zárúrli orın tutadı. Xalıq pedagogıkasında qız bala tárbıyasına bólek
itibar berılgen. Qızlar keleshektegı analar, shańaraqtıń súyenıshı retınde kórılgen hám usınıń
sebepinen olardıń tárbıyasına úlken áhmıyet qaratılǵan. Xalıq naqılları, erteklerı hám qosıqları
arqalı qızlarǵa ádep-etika qaǵıydaları, miynetsúyıwshılık, sadıqlıq hám miyir-aqıbet sıyaqlı
pazıyletler sińirilgen.
Xalıq awızekı dóretıwshılıgı - ertekler, naqıllar hám qosıqlar qız bala tárbiyasında zárúrli
qural bolıp xızmet etken. Mısalı, naqıllar arqalı qızlarǵa miynetsúyıwshılık hám hadallıq
sińirilgen: " Miynetiń - zıynetıń", " Áke kásibı- mámleket kásipi" sıyaqlı naqıllar buǵan mısal
bola aladı. Shańaraq - qız bala tárbıyasınıń baslanǵısh mákanı esaplanadı. Ata-analar, ata -apalar
qızlarǵa milliy dástúrler, úrp-ádetler hám qádırıyatlardı úyretkenlar. Ásirese, analardıńlar
qızlarına úy jumısların, tigiwshilik, toqıwshılıq sıyaqlı ónerlerdi úyretiw arqalı olardıń
keleshektegi shańaraqlıq turmısına tayarlıq kórgenler.
Qız bala tárbiyasında shańaraqtıń eń áhmıyetli wazıypalarınıń biri. Qız balanı keleshekte
aqıllı, bılımlı hám jaqsı ana bolıwǵa tayarlaw ushın ata-analar olardı kıshı waqtınan baslap durıs
tárbıyalawı kerek. Bul process uzaq waqıt dawam etedi hám kóp kúsh talap etedi, biraq nátıyjesı
keleshekte jámıyet ushın júdá paydalı boladı. Hár bir qız balanıń óz qızıǵıwshılıqları, talantları
hám qábıyletlerı bar. Ata-analar bul qásıyetlerdi erte anıqlap, olardı rawajlandırıwǵa járdem
berıwı kerek. Mısalı, eger qız bala súwret salıwǵa qızıqsa, oǵan kerekli qurallar alıp berıw,
kórgizbelerge alıp barıw yamasa arnawlı kurslarda oqıtıw arqalı onıń talantın rawajlandırıwǵa
boladı. Usılay etip, qız balanıń jeke qásiyetlerin rawajlandırıw arqalı onıń keleshekte óz ornın
tabıwına járdem beremiz.
Xalıq pedagogıkasında qızlardı jaslıǵınan miynetsúyıwshılık hám kásip-ónerge háwes
sezimin tárbiyalawǵa bólek itibar berilgen. Túrlı kásip iyesi bolǵan ata-analar, ata-apalar bilim
hám tájrıybelerın balalarına qunt menen úyretken, olardı ustaz-shákirt retinde dıyqanshılıq,
sharwashılıq, baǵshılıq, tigiwshılık sıyaqlı tarawlarda kómekleskenler. Xalıq pedagogıkasında
qızlarǵa ádep-etika qaǵıydaların úyretıw zárúrli áhmıyet talap etken. Úlkenlerge húrmet,
kishilerge ızzet, shın júreklık, rastgóylık sıyaqlı pazıyletler qızlarǵa jaslıǵınan sińirilgen. Buǵan
baylanıslı xalıq naqılları, mısalı, "Ádep - baylıq, beádep - qayǵı" sıyaqlı hikmetler tárbıyada
qollanılǵan. Milliy úrp-ádetler hám dástúrler qız bala tárbiyasında zárúrli rol oynaydı. Toy
dástúrleri, bayramlar, shańaraqqa tiyisli bayramlar arqalı qızlarǵa milliy qádiriyatlar, úrp-ádetler
úyretilgen. Bul bolsa olardıń milliy ayriqshalıǵın ańǵarıwına hám maqtanıwına járdem beredı.
Qaraqalpaq xalıq pedagogikasında qız bala tárbiyası zárúrli orın tutadı. Ásirler dawamında
qáliplesken awızekı dóretıwshılık úlgılerınde qızlardıń etikalıq, estetik hám miynet tárbıyasına
bólek itibar qaratılǵan. Xalıq ertekleri qızlardıń etikalıq hám estetik tárbıyasında zárúrli rol
oynaydı. Erteklerdegı qaharmanlar arqalı qızlarǵa hadallıq, miynetsúyıwshılık, sadıqlıq sıyaqlı
pazıyletler sińiriledi. Mısalı, " Qızıl gúl" ertegınde bas qaharman bolǵan qızdıń mehrıbanlıǵı hám
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1655
miynetsúyıwshılıgı sebepli baxıtqa jetıwı súwretlenedi. Bul sıyaqlı ertekler qızlarǵa jaqsı minez-
qulıq úlgılerın kórsetedı hám olarǵa ibrat boladı.
Qaraqalpaq xalıq naqılları qızlardıń etikalıq tárbiyasında zárúrli áhmıyetke iye. Naqıllar
jay hám qısqasha ańlatpalar arqalı turmıslıq tájırıybelerdı jetkeredi. Mısalı, " Qız bala - el, xalıq
aynası" qızlardıń jámıyettegi ornı hám juwapkerlıgın aytıp ótedi. Bul sıyaqlı naqıllar qızlarǵa
ádep-etika qaǵıydaların úyretıwde nátıyjeli qural esaplanadı.
Jumbaqlar qızlardıń aqıl-ziyreklıgın hám pikirlew qábiletin rawajlandırıwda zárúrli rol
oynaydı. Olar arqalı qızlar átirap -ortalıqtı ańǵarıw, analiz qılıw hám juwmaq shıǵarıwdı
úyrenedıler. Mısalı, " Aq kóylekli, sarı belbewlı- bul ne? " degen jumbaq quyashtı súwretleydi
hám qızlardıń oyda sawlelendırıwın bayıtadı.
Qaraqalpaq xalıq qosıqları qızlardıń estetik tárbıyasında zárúrlı orın tutadı. Qosıqlar
arqalı qızlarǵa milliy qádiriyatlar, úrp-ádetler hám dástúrler jetkızıledi. Mısalı, " Háyyiw"
qızlardıń analıq pazıyletlerin qáliplestiriwde zárúrli áhmiyetke iye. Sonıń menen birge, "
Háwjar" sıyaqlı dástúr qosıqları qızlarǵa shańaraqlıq turmısqa tayarlanıwda járdem beredi.
Hár bir xalıqtıń júregi - onıń kórkem ónerı hám mádenıyatı bolıp tabıladı. Ásirese, milliy
qosıqlar xalıqtıń tarıyxıy yadı, awrıwları, ármanları hám ar-namısın ańlatadı. Sonday ruwxıy
baylıqlardan biri - Háwjar qosıǵı bolıp, ol óziniń tereń mazmunı, kúshli sezimıyati hám mádeniy
qádiriyatlarǵa baylıǵı menen bólek áhmiyetke iye boladı. Háwjar - kim edi? Tariyxıy
maǵlıwmatlarǵa kóre, Háwjar - arab-ańızlarındaǵı márt háyellerden biri bolıp, onıń taqatı,
iymanı hám belsendılıgıqq musulman dúnyasında joqarı qádırlenedı. Ol Ibrahim payǵambardıń
zayıpı, Ismail payǵambardıń anası retinde belgili. Onıń sahrada jalǵız qalǵan halda balasın
saqlap qalıw jolındaǵı gúresi, házirge shekem musulmanlar ushın jash dáregi bolıp kelip atır.
Háwjar qosıǵı bul tariyxıy obraz arqalı taqat, mártlik, analıq hám isenimdi maqtaw etedi. Ol
jaǵdayda bir hayaldıń jalǵız birden-bir kúsh menen qanday etip salmaqli sınaqlarǵa shıdam
bergeni, óz balasın tiri saqlap qalıw jolında gúresgeni ańlatıladı. Qosıq teksti ádetde sesler
uyǵınlıǵılı tereń sezimge bay bolıp, tıńlawshıǵa kúshli tásir ótkeredi.Qız bala – úy nurı , el nurı
dep sanalǵan. Qaraqalpaq xalıq qosıqlarında qızlardıń ibasi, ádebi, ata-anaǵa húrmeti, erte
turmısqa tayarlanıwı túrli poetik túrde bayan etıledi. Xalıq qız balanı tek bir shaxs emes, bálki
kelin bolıp baratuǵın úyge túsetin qiz dep kóredi. Qaraqalpaq maqallarında qız bala haqqında
aytılǵan:
“Qız bala – qásiyet, onı saqla.”
“Qızdıń tarbiyası – anadan.”
“Jaqsı qız – eldiń kózı, yaman qız – úydiń kúyı”
Bul maqallar xalqtıń nátıjasi bolıp, qızlardıń durıs tárbıya alıwı kereklıgın bul is anasınan
baslanatuǵının kórsetedı. Qızlardıń aqıllı, ádepli, bilimli bolıwı – úyge hám jámıyetke nurlı
keleshek bolıp kórıngen. Xalıq qosıqlarında qız balanıń ar-namısı, ar-namısı, eń joqarı turadı.
Qaraqalpaq xalq poeziyasında bular arqalı qızlardıń qálbıne jaqsılıq, iman elge húrmetli bolıw
sıyaqlı qádırlı sıpatlar sıńırıledı.
Qaraqalpaq dástánlarında da qız bala rólıne ayrıqsha orın ajıratılǵan. Mısalı; Túrkiy
xalıqlar awızekı dóretıwshılıgınde bólek orın iyelegen dástanlar xalıqtıń arzıw-úmitin, turmıs
tárizin, úrp-ádetlerin, qádiriyatların sáwlelendirgen bahasız ruwxıy miyraslar bolıp tabıladı.
Olardıń eń ataqlılarınan biri - “Alpamís” dástanı. Bul dástan tek batır qaharmanlar gúresi yamasa
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1656
dushpanǵa qarsı turǵan batırlar haqqında emes, bálki hayal hám er adam, muhabbat hám
sadıqlıq, belsendilik hám shıdamlılıq sıyaqlı ayrıqsha sezimler hám de social rol haqqında da
gúrriń etedi. Atap aytqanda, dástanda qızlar - áyeller obrazı tereń hám mazmunli súwretlenedi.
Bul obrazlar arqalı sol dáwirdegı hayallardıń socialliq ómırdegi ornı, olardıń aqıl -ziyreklıgı
qaharmanlıǵı hám shańaraqtaǵı poziciyasi jarıtıladı. Áyeller, ásirese Barchin obrazında, er adam
qaharmanǵa múnásip jup, shın berılgen yar, patriot insan retinde kórsetiledi. Túrkiy xalıqlar
tarıyxında hayal mudamı zárúrlı orın tutqan. Ol tek ǵana shańaraq súyenıshı, bálki geyde siyasiy
máselelerde de qatnasqan, óz pikirin bıldırgen. “Alpamıs” dástanında da bul jaǵday óz
sáwleleniwin tapqan. Áyeller - analar, qızlar obrazında kórinedi hám olardıń hár biri ayriqsha
xarakterge iye.
Dástandaǵı tiykarǵı hayal obrazı - Barchin. Ol Alpamıstıń jaqsı kórgen yarı bolıp
tabıladı. Barchin jaysha gózzal emes, ol júdá tapqır, intellektual potencialı joqarı, óz taǵdırın ózi
hal ete alatuǵın hayal retinde súwretlenedi. Ol Alpamıstı sınaqtan ótkeriw arqalı onıń óziniń
sadiqlıǵın tekseredi, ózınıń múnásıp ómır joldas tańlawdaǵı qatańlıqın kórsetedi. Barchin
dástanda tek ǵana muhabbat belgısı bálki patriotlıq, belsendilik hám shıdamlılıq tımsalı bolıp
tabıladı. Onıń Alpamıstı kútip jasawı, túrli tosıqlarǵa qaramay oǵan sadıq qalıwı hayaldıń anıq
óziniń sadıqlıǵın kórsetedı. Ol óz taǵdırın basqarıwǵa umtılıwı, tańlawda qatańlıqlı bolıwı bizge
áyyemgi turkiy áyeller ǵayratlı hám ǵárezsiz bolǵanın kórsetedi. Ol Alpamıs joq ekenlıgınde de
óz sha'nın saqlap qaladı, óz qararın hesh kimge boysındirmaydi. Bul tárepler Barchinni
zamanagóy hayal tımsalına da jaqınlastıradi. Dástanda ana obrazı da bólek orın tutadı. Ana -
duwagóy, mehriban, bıraq áyne waqıtta perzentiniń táǵdiri ushın uwayım shegetuǵın insan
retinde súwretlenedi. Analar perzentınıń baxıtı ushın gúresedi, duwa etedi, taqat menen kútadi.
“Alpamıs” dástanında hayal hám watan túsınıkları kóbinese bir-birine baylanısadı. Alpamıs
ushın Barchin - watannıń bir bólegı oǵan qaytıw sebebi, júrektegi isenim tımsalı. Dástan hayaldı
jurtqa, shańaraqqa, xalqqa sadıqlıq tımsalı retınde kórsetedi.
Qaraqalpaq xalıq awızekı dóretıwshıgı bay hám tereń mazmunlı dástanlarǵa bay.
Olardan biri - “Qırıq qız” dástanı xalıqtıń tariyxıy yadı, ar-namısı hám qaharmanlıq ruhınıń jaqtı
ańlatpası bolıp tabıladı. Bul dástan tek ǵana er adam qaharmanlar, bálki hayal obrazları arqalı da
oǵada zárúrli social hám ruwxıy qádiriyatlardı ańlatadı. Ásirese, qızlardıń obrazları arqalı
xalıqtıń mártlik, patriotlıq, shıdamlılıq sáwlelenedı. “Qırıq qız” dástanı qaraqalpaq xalqınıń
milliy maqtanıshı esaplanadı. Ol jaǵdayda Aral boyıdaǵı xalıqtıń erki, azatlıǵı ushın bolǵan
gúresi, dushpanǵa qarsı mártlik menen turıp bergen qızlar - qaharman áyeller haqqında gúrriń
etiledi. Dástan waqıyaları tariyxıy haqıyqatqa tiykarlanǵan bolıp, qızlardıń er adamlar menen
jelke menen urıs etkenı úlken tańlanıw oyatadı. Dástan orayında Gulayim basshılıǵındaǵı qırıq
batır qız obrazları turadı. Bul obrazlar mártlik, danalıq, patriotlıq hám sadıqlıq tımsalı retinde
sáwlelenedı. Qızlar urıs, siyasat, jetekshilikte er adamlardan kem bolmaǵan dárejede aktiv qatnas
etiwedi. Gúlayim - tiykarǵı qaharman. Ol mártlikli, tapqır, túsıngısh, batır jetekshi retinde
súwretlenedi. Gúlayim óziniń dosların birlestırıp xalıqtı qorǵaw ushın jóneltıredi. Ol áskerıy hám
siyasıy qararlardı ǵárezsiz qabıllawı menen er adamlar menen teń turadı. Qızlar urısqa
tayarlanadı, áskeriy shınıǵıwlar ótkeredi, dushpanǵa qarsı óz jurtın qorǵaw etedi. Bul tárepler
arqalı qaraqalpaq xalqıniń tarıyxıy sharayatta áyellerge bolǵan joqarı húrmetı kórinetuǵın boladı.
Qızlar tek ǵana gózzallıq emes, bálki mártlik hám kúsh tımsalı retinde súwretlenedi. Dástan
ISSN:
2181-3906
2025
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1657
búgingi jetkinshekke úlken ibrat bolıp tabıladı. Ondaǵı hayal obrazları házirgi zaman qızlarına óz
ar-namısın, watandı, xalıqtı qorǵawda úlgi bolıp tabıladı. “Qırıq qız” dástanı zamanagóy gender
teńligi máselelerine de sáykes keletuǵın shıǵarma bolıp tabıladı.
Juwmaq etip aytqanda, jámıyette qızlardıń ornı kútá úlken bolıp tabıladı. Olar -
jámıyettıań miyir-muhabbat dáregi, shańaraq súyenishi, keleshek áwladtı tárbıyalaytuǵın ustazlar
bolıp tabıladı. Qızlarımızdı saqlap -abaylap, olarǵa isenim bildirgen halda, biz jáne de ádalatlı,
turaqlı hám baxıtlı jámiyet tárepke qádem qoyıwımız kerek.
REFERENCES
1.
Mirziyoy ev Sh.M Buy uk kelaj agimiz ni ma rd va oliy janob
xalqimiz bilan birga quramiz T:O’zbekiston 2016
2.
Saparbaev T Psixologiya teoriyası hám tariyxı (Psixologiya teoriyası) oqıw qollanba T.
“ Yosh avlod matbaa ”.2023
3.
Инамова М. Оилада болаларнинг манавий-охло3ий т1рбияси. Т, qooo й
4.
Abdullayeva. N. J. Xalıq pedagogikası (sabaqlıq ). T. 2021.
5.
Raxmonqulova. N. H. Pedagogika teoriyası hám tariyxı. Sabaqlıq T. 2010.
6.
№урбанов Т. Áдепнама. Н5кис, Билим qooi ж
7.
Saparbaev T. Mámbetiyarov SH Óspirim jası balaları minez-qulqındaǵı krizislik
jaǵdaylardıń pedagogikalıq-psixologiyalıq ózgeshelikleri (oqıw-metodikalıq qollanba ).
Nókis .2024
Internet saytlari:
1.
www. tdpu. Uz
2.
www. pedagog. Uz
3.
www. Ziyonet. uz
