71
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
ESTE SAQLAWDIŃ TÚRLERI HÁM AYRIM ÓZGESHELIKLERI
Tajibay Saparbaev
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Pedagogika kafedrası professor w.w.a.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14606229
Annotaciya.
Ílimiy maqalada úlkenlerdiń hám balalardıń este saqlaw ózgeshelikleri,este
saqlawdıń túrleri,mektep oqıwshılarınıń oqıw materiyalların este saqlawdıń psixologiyalıq-
pedagogikalıq tárepleri óz sáwleleniwlerin tapqan.
Tayanısh túsinikler:
Este saqlaw, tákrarlaw,tez umıtıw, mektep oqıwshıları, muǵallim,
oqıw materiyalları, ayrım ózgeshelikler, tez este saqlaw, kóz aldına elesletiw.
TYPES OF MEMORIZATION AND SOME DIFFERENCES
Abstract.
The scientific article presents the differences in memory of adults and children,
types of memorization, psychological and pedagogical aspects of memorizing learning materials
by schoolchildren.
Keywords:
Memory, repetition, quick memorization, memory, schoolchildren, teacher,
learning materials, some differences, quick memorization, visualizing.
ВИДЫ ПАМЯТИ И НЕКОТОРЫЕ ОТЛИЧИЯ
Аннотация.
В научной статье выявлены различия в запоминании взрослых и детей,
типы запоминания, психолого-педагогические аспекты запоминания литературного
материала школьников.
Ключевые слова:
Запоминать, повторять, запоминать, запоминать, школьники,
учитель, материалы для чтения, некоторые различия, быстро запоминать, доводить до
ума.
Este saqlawdıń jemisli bolıwı kópshilik jaǵdayda adamnıń jigerlilik sıpatlarınan da ǵárezli
boladı. Jigersizlik jalqaw hám uzaq dawam etetuǵın jigerlilik jaǵınan kúsh jumsawǵa uqıpsız
adamlar bárqulla ústúrtiń jáne jaman este saqlaydı. Solay etip este saqlaw shaxstıń ózgeshelikleri
menen baylanıslı boladı. Adam óz xızmetinde aldına qoyatuǵın maqsetlerge hám wazıypalarǵa
tiykarlana otırıp, óz este saqlawınıń processlerin sanalı túrde tártipke saladı jáne basqarıp baradı.
Este saqlaw
- bul, qáde bolǵanınday-aq jańa-nárseni adamnıń sanasında bar nárse menen
baylanıstırıw boladı. Oqıw materialın este saqlap qalıw - bul onı burınǵı bilimler menen
baylanıstırıw degen sóz, sırt el sózin este saqlap qalıw - onı tiyisli bir túsinik penen baylanıstırıw
degen sóz boladı.
Biziń sanamızda sáwlelengen hám biziń yadımızda bekkemlenip qalǵan ayırım
waqıyalardıń, faktlerdiń, zatlardıń yamasa qubılıslardıń arasındaǵı baylanısı associaciya
dep
ataydı.
72
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
Mine, usı baylanıslarsız yamasa Associaciyalarsız adamnıń normal túrdegi psixikalıq
xızmeti, sonıń ishinde yadtıń xızmeti múmkin bolmaydı.Associativlik baylansınıń túpki máńisi
sonnan ibarat, sanada usı baylanısınıń basqa elementiniń payda bolıwın da keltirip shıǵaradı. Men
bir adamnıń familiyasın esitiwden-aq meniń sanama onıń obrazı payda boladı. Men «the table,
«degen anglichan sózin oqıyman hám «stol» túsinigi esime túsedi. Associativlik processler
haqıyqatlıqtıń hár qıylı qubılısların belgili bir-baylanısqa hám izbe-izlikte kóz aldına keltiriwdi de
támiyinleydi. Associaciyalar yamasa baylanıslar túrli-túrli boladı. Bárinen de burın ápiwayı hám
quramalı Associacyalardı ayırıp shıǵarıw lazım. Egerde adam qanday da bir zatlardı keńislikte
biri-birine jaqsı ornalasqan halında yamasa waqıt jaǵınan tikkeley biri-biriniń izinen dawam
etetuǵın hadiyseni esine túsirse, onda olardıń arasında Associacyalar sırt el sózlerin, alfavitti,
kóbeytiw tablicanı yadlap alǵan waqıtta payda boladı.Turmısta este saqlaw tarawında ádewir
daralıq, ayırmashılıqlardı baqlawǵa boladı. Adam neni tabıslıraq este saqlaytuǵınına hám onı
qalayınsha este saqlawdı abzal kóretuǵınına qaray este saqlawdıń hár qıylı túrlerin ayırıp
shıǵaradı. Birinshiden, adamlar hár qıylı materialdı túrlishe este saqlaydı.
Birewler kartinalardı, - álbette, zatlardı, reńlerdi, seslerdi eń jaqsı este saqlaydı.
Bul
este
saqlawdıń kórgizbeli obrazlıq túriniń
wákilleri boladı. Basqa birewler pikirlerdi hám ses
anıqlamaların, túsiniklerdi, formulalardı hám t.b. jaqsı este saqlaydı.
Bul este saqlawdıń sóylem
-
logikalıq túriniń
wákilleri boladı. Úshinshi birewler kórgizbeli
- obrazdı materialdı da sóylem logikalıq materialdı da birdey jaqsı este saqlaydı. Bul este
saqlawdıń garmonikalıq túriniń wákilleri boladı.Ekinshiden, adamlar hár qıylı usıllar menen este
saqlawdı abzal kóredi.
Mine usı kóz — qarastan tiykarǵı analizatorlardıń este saqlaw processine qatnasıw
dárejesine qaray este saqlawdıń hár qıylı túrlerin
kóriw, esitiw, háreket etiwshi hám aralas
kóriw—
esitiw, kóriw — háreket etiwshi hám esitiw háreket etiwshi túrlerin ayırıp shıǵaradı.Bir adamlar
kóriw, basqa birewler esitiw arqalı, úshinshi birewler háreket etiwshi sezimlerdiń járdemi menen,
tórtinshi birewler kombinaciyalanǵan usıl menen jaqsı este saqlaydı. Sonday-aq, mektep
oqıwshıların baqlay otırıp, birewleri oqıw materialın ishinen oqıw arqalı basqa birewleri dawıslap
oqıw yamasa muǵallimniń sózlerin tıńlaw arqalı tabıslı este saqlaytuǵının, úshinshi birewleri este
saqlaw ushın jazıwdı qollanatuǵının kóriwge boladı. Este saqlawdıń aralas tipi eń kóp taraǵan
boladı. Este saqlawdıń «sap» tipleri siyrek ushırasadı.
Este saqlawdıń kórgizbeli — obrazlı tipiniń bolıwı birinshi signal sistemasınıń belgili
dárejede basımlıǵınan, sóylem logikalıq túriniń bolıwı ekinshi signal sistemasınıń basımlıǵınan,
gormonikalıq túriniń bolıwı eki signal sistemasınıń salmaqlılıǵınan kelip shıǵadı. Eń aqırında
adamnıń este saqlawında onda este saqlawdı ayırım processleri qanshama r aw al a n ǵanı n a qaray
sıpatlawǵa boladı. Egerde adam: 1. Este tez saqlawdı. 2. Este tıyanaqlı saqlawdı. 3. Sarras eske
73
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
túsiriwi hám 4. Este saqlawdıń tayar ekenligi menen ózgeshelenip tursa, biz ol adamnıń este
saqlawı jaqsı eken, deymiz. Este saqlawdıń tayarlıǵı degende sol payıtta z á r ú r nárseni eske túsire
alıw uqıbın (bunı este saqlaw zapaslarınan shıǵarıp alıw depte ataydı) , yaǵnıy ekinshi signal
sistemasınıń signallarınıń (basqa adamlardıń sóz benen qoshametlewiniń yamasa ishten ózine ózi
búyrıq beriwdiń) tásiri astında kerekli baylanıslardı tez «tiriltiwdi» túsinedi.
Tez este saqlay biletuǵın da, uzaq waqıt este saqlaytuǵın da, sarras eske tusire alatuǵın da,
eń zárúr payıttıń ózinde eske túsire alatuǵın da adamlar bárqulla ushırasa bermeydi. Bul hár qıylı
material jóninde hár qıylı adamnıń qızıǵıwshılıqlarına, onıń kásibine qaray júz beredi. Birewler
bet - álpetti tez hám anıq matematikalıq materialdı gúńgirt este tutadı, basqalardı muzikanı jaqsı
túrmıstaǵı nárselerdi gúńgirt este saqlaw sıpatlaydı hám t.b Este saqlawdıń eń kóp tarqalǵan
tipologiyası este saqlawdıń tezligi hám yadta saqlawdıń tıyanaqlılıǵın b a h a l a w menen baylanıslı
boladı. Tez este saqlawdı hám tıyanaqlı yadta saqlawdı biriktiriw eń qolaylı boladı.Mektep
oqıwshıları arasında sabaqlıqtıń bólimin bir ret oqıwdan yamasa muǵallimniń túsindiriwin dıqqat
penen tıńlawdıń ózi aq materialdı este saqlaw ushın jetkilikli bolatuǵın balalar jiyi-jiyi ushırasıp
turadı. Bundayda usı balalar yadlap alǵan nársesin tek este saqlap ǵana qalmastan, onı uzaq waqıt
yadında da saqlaydı, onı ańsat hám tolıq eske túsiredi. Úyrengen nársesin tez este saqlaytuǵın hám
uzaq waqıt yadında saqlaytuǵın mektep oqıwshıları basqa oqıwshılardıń arasında bilimlerdi
ózlestirip alıwdaǵı tabısları menen ajıralıp turadı. Muǵallimge oqıw materialın áste — aqırın este
saqlaytuǵın, biraq, úyrenip alǵan nársesin uzaq waqıt yadında saqlaytuǵın mektep oqıwshıları
menen de jumıs júrgiziwge tuwra keledi. Bunday mektep oqıwshıların oqıw materialın aktiv
tákirarlaw jolı menen úyretip alıwǵa, hár qıylı usıllardı qollawǵa: tákirarlawǵa, oqıwǵa, esitkenin
jazıp alıwǵa súwret salıwǵa, kórgizbeli qurallarǵa súyeniwge hám t.b. qoshametlewi tiyis. Qayta
—qayta tákirarlawlar nátiyjesinde bekkemlenip qalǵan oqıw materialı usı mektep oqıwshılarınıń
yadında tap tez este saqlaytuǵın oqıwshılardaǵı sıyaqlı uzaq waqıt hám tıyanaqlı saqlanıp qaladı.
Oqıwshılardıń arasında oqıw materialın tez este saqlaytuǵın, biraq, úyrenip alǵan nársesin
sonshama tez umıtıp ketetuǵın balalar da ushırasadı. Olar ádette eki — úsh kún ótkennen soń
bekkemlengen materialdı gúngirt, tolıq hám anıq emes túrinde eske túsiredi. Bunday mektep
oqıwshılarında bárinen de burın uzaq este saqlawǵa baǵdarlanıwshılıqtı, ótilgendi belgili bir
waqıttan soń óz betinshe tákirarlawǵa ádetleniwshilikti tárbiyalap shıǵarıw zárúr, olardı mudamı
tekserip, qadaǵalap barıw tiyis. Jańa materialdı ózlestirgen waqıtta oqıwshılarǵa ótkendegi
bilimlerden qaysısı jańa material menen baylanıslı bolsa, sonı tákirarlaw boyınsha jeke tapsırmalar
beriw lazım. Oqıw materialın áste - aqırın este saqlaw hám onı tez umıtıp jiberiw eń qıyın jaǵday
boladı. Geypara balalar materialdı úyreniwge kóp waqıt hám kúsh jumsasa da, onı anıq eske túsire
almaydı hám tez umıtıp
jiberedi. Olardıń este saqlawı onshama nátiyjeli bolmawı hár qıylı sebepler
menen túsindiriledi. Qáde bolǵanınday-aq, este gúngirt saqlaw sabaqlarǵa jiyi-jiyi kelmey
74
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
qalatuǵın oqıw tapsırmaların sistemalı túrde orınlamaytuǵın, este saqlaw usılların qollana
bilmeytuǵın mektep oqıwshılarında baqlanadı. Bul balalarǵa mudamı járdem beriw, olardı
maqsetke muwapıq bilim iyelewge shıdamlılıq penen úyretiw zárúr. Tiyisli jumıs júrgizilgen
jaǵdayda olarda este saqlaw hám eske túsiriw processleri anaǵurlım jaqsılanıp ketedi.
Este saqlawdıń onsha nátiyjeli bolmawı awırıwlardan, qattı, asa sharshawdıń saldarınan
kelip shıǵadı. Bunday balalarǵa jeke tálim beriwden hám úyreniwde tikkeley járdem kórsetiwden
tısqarı arnawlı rejim: oqıw xızmeti menen dem alıwdı almastırıp turıw, oqıw tapsırmaların aqılǵa
muwapıq bólistirip beriw hám t.b. zárúr boladı.Este saqlawdıń kittay nátiyjeleri oǵada jiyi-jiyi
oqıwshılardıń jaman yadına emes, al jaman este saqlawına baylanıslı boladı. Egerde oqıwshı
sabaqta alań bolıp otırsa yamasa kúni menen jumıs islewge ádetlenbegen bolsa, ol oqıw materialın
jaman qabıl etedi, demek ol hesh nárseni este saqlay almaydı. Oqıwshınıń dıqqatlı bolmawı
yamasa dıqqattıń jetkiliksiz bolıwı — jaman este saqlawdıń eń áhmiyetli sebepleriniń biri boladı
Bala tuwılǵannan soń shama menen tórt ayǵa qaraǵanda onda obrazlı este saqlawdıń alǵashqı
forması tanıs júzlerdi hám zatlardı ańǵarıw júz bere b a s l a yd ı . Bir j a s t a n úsh jasqa shekem
erkin emes túrde este saqlaw uqıbı rawajlanadı. Balalar 3—4 jasar waqtınan baslap, birinshiden,
qanday da bir zatlardı, háreketlerdi, sózlerdi sanalı túrde este saqlawdı talap etetuǵın oyınlarǵa
aktiv qatnasıwǵa baylanıslı hám ekinshiden, mektepke shekemgi jastaǵı balalardı ózine ózi xızmet
etiw hám egedelerdiń kórsetpelerin jáne tapsırmaların orınlaw boyınsha qolınan keletuǵın miynetti
islewge áste-aqırın tartıw menen baylanıslı erkin túrde este saqlay baslaydı.
Mektepke shekemgi jastaǵı balalarǵa tek túsinbey este tutıw tán boladı dep esaplaw qáte.
Kerisinshe, ola r ǵ a túsinip este saqlaw anaǵurlım xarakterli boladı, qanday da bir nárseni
este saqlawdan burın bala l a r ózlerinen ne talap etiletuǵının túsinip alıwǵa umtıladı. Olar túsinbey
este saqlawdı tek materialdı túsiniwdi hám ańǵarıwdı qıynalıp qalǵan jaǵdayda ǵana qollanadı.
Mektepke shekemgi jasta sóylew logikalıq este saqlaw ele hálsiz rawajlanǵan boladı,
kórgizbeli obrazlı hám emocionallıq este saqlaw tiykarǵı áhmiyetke iye boladı.Mektepke barıwına
baylanıslı este saqlawdıń ádewir nárselerde qayta qurılıwı hám rawajlanıwı júz beredi. Este
saqlaw áste—aqırın anaǵurlım shólkemlesken psixikalıq xızmet tárepinen anaǵurlım tártipke
salınatuǵın hám basqarılatuǵın bolıp baradı. Este saqlaw processleri barǵan sayın erkin processler
xarakterine iye bola beredi, kishi mektep jasında kórgizbeli — obrazlı este saqlaw ele úlken
áhmiyetin saqlawdı dawam etse de, sóylew — logikalıq este saqlaw áste-aqırın rawajlanıp hám
jetilisip baradı. Mektepke tálim alıwǵa kirise otırıp, balalar endi erkin hám túsinip este saqlawǵa
uqıplılıqlı boladı. Biraq, bul uqıplılıq olarda ele hálsiz rawajlanǵan boladı. Sonlıqtan muǵallim
kishi jastaǵı mektep oqıwshılarınıń oqıw materialın erkin hám túsinip este saqlawdı úyrenip
alıwına ayrıqsha dıqqat awdarıwı zárúr. Buǵan atap aytqanda jana materialdı burın ózlestirilgen
material menen mudamı ushlastırıp, baylanıstırıp barıw járdem beredi. Sonda jańa bilimler túsinip,
75
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1
tiyisli izbe-izlilikte hám sistemada ózlestiriletuǵın boldı. Biraq, kishi jastaǵı mektep oqıwshıları
Muǵallimniń járdemisiz óz betinshe bul wazıypanı orınlay almaydı.
Mektep oqıwshısında oqıw materialın yadında uzaq waqıt saqlawǵa baǵdarlanıwshılıqtı
tárbiyalaw áhmiyetli, bul tek házirgi waqıtta úyrenilip atarǵan material boyınsha ǵana emes, al
burın úyrenilgen material boyınsha da bilimlerdi mudamı hám sistemalı túrde tekserip barıw
menen baylanıslı boladı. Mektep oqıwshılarınıń tálim alıw xızmetin shólkemlestirgen waqıtta
qızıǵıwshılıqlardıń, oqıw materialına degen emocionallıq qatnastıń usı material menen aktiv túrde
júrgiziletuǵın jumıstıń este saqlawǵa jasaytuǵın tásirin esapqa alıw zárúr. Oqıw materialın
bayanlaǵan waqıtta múmkinshiligi bolǵanınsha hár qıylı analizatorlarǵa (kóriw, esitiw hám
háreket etiwshi analizatorlarǵa) kewil bóliw lazım, óytkeni bul materialdı jaqsı bekkemlewge eń
qolaylı jaǵday tuwdıradı hám óytkeni hár bir klassta hár qıylı tiptegi este saqlawǵa iye bolǵan
oqıwshılar ushırasadı. Mektep oqıwshıları oqıw jumısı tájiriybesin iyeley b a r ǵ a n sayın este
saqlawdıń aqılǵa muwapıq usılların ózleri-aq tawıp aladı,
dep biypárwa qalmastan oqıwshılardı
este saqlawdıń joqarıda sóz etilgen aqılǵa muwapıq usılları menen sistemalı túrde tanıstırıp barıw
tiyis.Qullası, muǵallim óz oqıwshılarınıń yadınıń dara ózgesheliklerin biliwi áhmiyetli boladı, bul
oǵan bir jaǵınan olardıń este saqlawınıń kúshli táreplerine súyeniw, al ekinshi jaǵınan, oqıwshılar
este saqlawınıń hálsiz táreplerin jetilistiriw boyınsha maqsetli jumıs júrgiziw múmkinshiligin
beredi.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо этамиз. - Т.: Ўзбекистон, 2016.
2.
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб - интизом ва шахсий жавобгарлик
– ҳар бир раҳбар фаолиятини кундалик қоидаси бўлиши керак. - Т.: Ўзбекистон,
2017.
3.
Davletshin M.G Umumiy psixologiya T-2002 y
4.
Иванов П.И., Зуфарова М. «Умумий психология», Т., 2008
5.
Karimova V.M. Psixologiya T-2002 y
6.
Климов Е.А. «Общая психология», М., «Речь», 2001
7.
Крутецкий В.А. Психология. (ққ тилине аўдарма Т.Сапарбаев) Нөкис 1991.
Internet saytları:
8.
www. tdpu. Uz
9.
www. pedagog. Uz
10.
www. Ziyonet. uz
