ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
277
JASLAR TÁRBÍYASINDA XALIQ PEDAGOGIKASI DEREKLERINEN
PAYDALANIW
Baqbergenova Bibinur Bayramovna
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Pedagogika fakulteti Pedagogika tálim baǵdarı talabası.
Saparbaev Tajibay
Ilimiy basshı:
Professor w.w.a
Ájiniyaz atındaǵı NMPI Pedagogika fakulteti Pedagogika tálim baǵdarı talabası.
https://doi.org/10.5281/zenodo.14450478
Annotaciya.
Ílimiy
maqalada
jaslar
tárbiyasında
xalıq
pedagogikası
dereklerinenpaydalanıwdıń pedagogikalıq áhmiyeti, xalıq pedagogikası dereklerinen paydalanıw
múmkinshilikleri sonday-aq jolları, usılları sóz etiledi.
Gilt sózleri: xalıq pedagogikası,jaslar tárbiyası, awızeki xalıq dóretpeleri, dástanlar,
ertekler, xalıq qosıqları, naqıl-maqallar.
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ НАРОДНОГО ПЕДАГОГИЧЕСКОГО ОБРАЗОВАНИЯ В
ОБРАЗОВАНИИ МОЛОДЕЖИ
Аннотация. В статье с научной точки зрения дана важность использования
народной педагогики в воспитании детей, а также воспитательное значение народной
поэзии.
Ключевые слова: народная педагогика, воспитание молодежи, устное народное
творчество, былины, сказки, народные песни, пословицы.
USING THE PRINCIPLES OF PEOPLE'S PEDAGOGY IN YOUTH EDUCATION
Abstract. In the article, the importance of the use of folk pedagogy in the education of
children, as well as the educational importance of folk poetry from a scientific point of view.
Keywords: folk pedagogy, youth education, oral folk art, epics, fairy tales, folk songs,
proverbs.
Ínsaniyat tariyxınıń hár bir dáwirinde rawajlanıw jónelisi social-ekonomikalıq
rawajlanıwınıń metodologik birligi nızamı tiykarında belgilengen. Usı nızam jámiyette húkim
súrgen social-ekonomikalıq qaraslar, ideyalar hám ideyallar tiykarında sociallıq sana kórinisleri
bolǵan pán, kórkem-óner, mádeniyat, islep shıǵarıw hám turmıs tárizi rawajlanıwına faktor
bolǵan. Nátiyjede rawajlanıw dawamında bárkámal shaxstı tárbiyalaw hám kámalǵa keltiriw
tuwralı toplanǵan bay ruwxıy miyraslar xalıq pedagogikasında óz kórinisin tawıp barǵan. Kishi
jámiyettiń barlıq basqıshlarında kámil insandı tárbiyalaw aktual máselelerden biri bolıp kelip atır.
Xalıq pedagogikası kámil insan tárbiyasına hám kámalına tiyisli barlıq máselelerdi ózinde
jámlegen.Bárkámal shaxsqa tán bolǵan pazıyletlerdi jaslar tárbiyasına sińdiriw hám illetlerden
jıraq tutıw yamasa ajıratıw boyınsha xalıq pedagogikasında qatar tárbiya metodları ámeldegi bolıp
bularǵa úlgi kórsetiw, úgit-násiyat, xoshametlew hám qaralaw, maqullaw hám maqtaw sıyaqlılar
kiredi.
Xalıq pedagogikası shaxsqa óz dáwirinde social ayrıqshalıqlardı payda qılıw ushın kerek
bolǵan pedagogikalıq bilim, kónlikpe hám ilmiy tájriybeler, tálim-tárbiya beriw jolları,
qurallarınıń kompleksi esaplanadı. Milliy pedagogika xalıqtıń tálim-tárbiya máselesi
maydanındaǵı qarasları, ideyaları, dástúrleri tiykarında qáliplesken.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
278
Milliy pedagogikanıń teńsiz qádiriyatı mınada, ol birinshiden ózinde ásirler dawamında
qáliplesken pedagogikalıq haqıyqatlarǵa iye, ekinshiden bolsa ol turmıslıq, ámeliy xarakterge iye.
Ol óz ańlatpasın xalıq pedagogikasınıń barlıq ideyaları ámeliy tájiriybege tiykarlanǵanlıǵı,
ámeliyatda sınalǵan hám jetkinshekti tárbiyalaw boyınsha ámeliy iskerlikke qaratılǵanlıǵında
tabadı.Xalıq pedagogikasında turmıslıq (xojalıq, miynet, etikalıq ) hám pedagogikalıq
maǵlıwmatlar, gúzetiwler zárúrli áhmiyetke iye bolıp mámile processinde ózlestiriledi. Xalıq
pedagogikası tariyxıy jáne social tájiriybe jemisi hám usınıń menen birge social etika jáne social
kelisiw ilmiy tájriybeleriniń qáliplesiwi quralı, faktorı esaplanadı. Xalıq pedagogikası jámiyettiń
pedagogikalıq mádeniyatındaǵı eń jaqsı qádiriyatlardı sáwlelendirgen bular: úlkenlerge húrmet,
mıymandoslıq, miynetsúygishlik, joqarı etika, rasgóylik bolıp esaplanadı.
Birinshi Prezidentimiz I.A.Karimov Ózbekstan Respublikası Oliy Májlisi IX sessiyasında
sóylegen sózinde atap ótkenindey: “Mámleketimizdiń gʻárezsizlik jolındaģı birinshı
qádemlerinen-aq, ullı mánawiyatımızdı tiklew hám jánede joqarılatıw, milliy ta'lim-tárbiya
sistemasın jetilistiriw, onıń milliy ornın bekkemlew, zaman talabına maslastırıw tiykarında jáhán
úlgileri hám kónikpeleri dárejesine shıgʻarıw maqsetine úlken itibar berip kelinbekte “. Bul bolsa
bizden bay bilimlendiriw miyraslarımızdıń bahasız dereklerinen tálim-tárbiya processinde ónimli
paydalanıwımızdı talap etedi. Ol óz shıgʻarmalarında ájdadlarımız qaldırgʻan bay milliy
qádiriyatlardıń áhmiyeti haqqında da bólek pikir bildirip: "Xalqımız tayanıshı ájdadlarımız
qaldırgʻan mánawiy miyrastıń ózi bir ģáziyne, bul gʻáziyneden aqılǵa muwapıq paydalanıw
lazım",- degen edi.
Xalıq pedagogikasın úyreniwde eń dáslep onıń dereklerine itibar beriw kerek. Sebebi hár
bir derekte jaslar tárbiyasında úlken áhmiyetke teń. Xalıq pedagogikası páni tiykarıngʻı derekleri
tómendegiler : xalıq awizeki dóretpesi, milli úrp-ádetler, máresimler, xalıq ayaq oyın óneri, diniy
táliymatlar, xalıq ámeliy óneri, ónermentshilik, xalıq muzika óneri xalıq oyınları hám oyınshıqları
hám basqalar.
1.
Xalıq awızeki dóretpeleri- áyyem zamanlardan beri xalıq pedagogikasınıń tárbiya
qurallarınan esaplanǵan jumbaqlar, ertekler, naqıl maqallar, ápsanalar, ráwiyatlar, miflar,
aytısıwlar, dástanlar, jańıltpashlar hám basqalar kiredi.
2.
Milliy úrp-ádetler, máresimler hám qádiriyatlar – bulardıń quramında úlken tárbiyalıq
imkaniyatlar bar, olardıń barlıǵı babalarımızdan qalǵan miyraslar. milliy toylar, bayram seyilleri
usıǵan kiredi
3.
Xalıq oyınları hám oyınshıqları - háreketsheń bolıp, jaslardı shıdamlılıqqa úyretedi,
shınıqtırıwshı háreketlerden ibarat ekenligi menen ajıralıp baradı.
4.
Milliy muzıka hám qosıqshılıq óneri - belgili dárejede ómirdi hám dáwirdi sáwlelendiredi,
xalıqtıń turmısın, onıń arzıw- úmitlerin ózinde qáliplestiredi.
5.
Súwretlew óneri - xalıqtıń ómiri, onıń turmıs keshirip atırgʻan tábiyiy shárayatı, insaniy
obrazların málim dárejede pedagogik maǵlıwmatlardı hám bilimlerdi súwretlep bergen.
6.
Tariyxıy orınlar hám ónermentshilik - hár bir tariyxıy estelikler quramında xalıqtıń belgili
bir dáwirdegi tariyxıy rawajlanıwı hám sociallıq turmısı jatadı. Hárbir tariyxıy orınlar, estelikler
jaslarda watanpárwarlıq sezimin, usınday ájayıp esteliklerdi jaratqan babalar menen maqtanıw
tuyǵusın beredi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
279
7.
Diniy táliymatlar - Islam dininiń muqaddes kitabı bolǵan " Qurani Karim", “ Hádis ” hám
basqa diniy táliymatlarda ádep-ikramlılıqqa, insaniy páziyletlerge baylanıslı bahalı maǵlıwmatlar
ilgeri súrilgen.
Xalıq pedagogikasınıń tárbiyalıq imkaniyatları degende xalıq tárbiya tajiriybesinen orın
alǵan eń aldınǵı pedagogik bilimler, tájiriybe hám kónikpeler, zamanagóy oqıw ornı hám shańaraq
tarbiyalıq sistemasında jaslardı tárbiyalaw maqset ham wazıypaların sheshiw ushın qolay shárt-
shárayatlardı jaratıw túsiniledi.Máselen, xalıq maqallarınıń tárbiyalıq imkaniyatları tárbiyanıń
tiykarǵı maqsetlerinen kelip shıǵadı. Tárbiyanıń tiykarǵı maqseti bolsa hár tárepleme jetik insan,
joqarı mánáwiyatlı shaxstı qáliplestiriw esaplanadı.Somday-aq xalıiq pedagogikası qádiriyatları
mánáwiy jetik, tájiriybeli qániygelerdi tayarlaw, bárkamal shaxs tárbiyası hámde tálim-tárbiya
nátiyjeliligim asırıw imkamiyatların jaratıp beriwshi derek esaplanadı.
Teoriyalıq bilimlerdi ózlestiriwde kúndelik ómirdegi tanıs ómirlik waqıyańardı mısal
retinde qollaw oqıwshılardıń aktivligin asıradı, bilimlerin bekkemleydi hám dúnyaqarasın
bekkemleydi. Juwmaq etip aytqanda, milliy tálim-tárbiya xalıq pedagogikası dóretpeleri
tiykarında oqıtıw hám tárbiyalawdan baslanadı. Xalıq pedagogikasınıń tárbiyalıq imkaniyatlarınan
tálim-tárbiya sistemasınıń barlıq quramlıq bólimlerinde paydalanıw múmkin. Milliy tárbiya
qádiriyatlarınıń didaktik imkaniyatkarı tiykarınan oqıtńw procesinde qollanıladı.
Xalıq awızeki-dóretpeleri úlgileri hám ózbek oyshılları shıǵarmaları menen jaslardı
tanıstırıwda oqıtıwshı jarqın ádebiy obrazlarǵa tiykarǵı itibardı qaratıwı lazım. Oqıwshılar bolsa
bul obrazlardı qabıl qılıwı, túsiniwi hám seziwi kerek. Usınıń menen ádebiy obrazlar arqalı
oqıwshılarda túrli sezimlerdi payda etiwi múmkin. Máselen “Farhod va Shirin” dástanım
úyreniwde Fahodtıń mártliligin tán alıw, Shirinniń sadıqlıǵı hám gózzallıǵına lal qalıw,Xisrawdıń
jawızlıǵı hám mákkarlıǵına ǵázep keshirmeleri oynadı. Ózbek tili sabaqlıqlarında ózbek ádebiy
tilin úyreniwde, grammatik qaǵıydalardı iyelewde shuqır tárbiyalıq áhmiyetke iye bolǵan folklor
shıǵarmaları, yaǵnıy dástanlar,dástanlar, ertekler, ráwiyatlar, naqıl-maqallar, hikmetli sózlerden
hám basqalardan dúzilgen mısallardan ibarat shınıǵıwlar qollanıladı.
Ertekler – erteklerde bala tárbiyasınıń barlıq quram bólekleri – fizikalıq hám aqılıy
kámalat, ilim hám ónerge muhabbat, mánawiy hám estetik talǵamnıń tárbiyasına baylanıslı
kópten-kóp materiallardı ushıratıw múmkin.Erteklerdegi unamlı qaharmanlar jeńilmes kúshke
aylanıp, hár qanday jawızlıq, ádalatsızlıq,haqsızlıq ústinen jeńiske erisedi, ulıwma xalıq mápin
qorǵaydı. Erteklerde xalıqtıń arzıw- úmitleri qıyalıy hám turmıslıq jalalar quralı sıpatında gúrriń
etiledi, yaǵnıy real turmıslıq waqıyalar sanalı tárizde jalalar arqalı súwretlenedi.
Naqıl-maqallar – xalıqtıń ómirlik tájiriybeleri tiykarında júzege kelgen dana pikirlerdiń
ıqsham kórinisi esaplanadı. Olar mazmunı hám kórinisi jaǵınan uzaq dáwirler dawamında kem
ózgerislerge ushıraydı hám uzaq jasaydı.Naqıl-maqallar adamlardıń ásirler dawamındaǵı turmıslıq
tájiriybeleri hám kúndelik turmısta kóp márte sınawlardan ótedi. Naqıl-maqallar ózinde
filosofiyalıq, aqılıy-tálimiy temalardı jámlegen, sol sebepli úlken tárbiyalıq hám didaktik
áhmiyetke iye. Xalıq maqallarınıń tema sheńberi júdá keń bolıp, olarda sáwlelenbegen xalıq
turmısınıń birde bir tarawı joq. Sebebi xalıq óz turmıslıq tájiriybeleri hám gúzetiwleri maqallar
kórinisinde máńgilestiredi hám nátiyjede kelesi áwladqa qaldıradı. Naqıllarda patriotlıq,
miynetsúygishlik, ilimpárwarlıq, adamgershiliklik, mártlik, ádalat, insap, sap muhabbat, haq
nıyetlilik, sadıqlıq, doslıq sıyaqlı shın insaniy páziyletler óz ańlatpasın tapqan.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
280
Qosıq – xalıq awızeki-dóretpesiniń eń áyyemgi hám ǵalabalıq formalarınan biri bolıp,
kúge salıp aytılatuǵın kishi lirik qosıq bolıp tabıladı. Qosıqlar da basqa xalıq awizeki dóretpesi
janrları sıyaqlı sol xalıqtıń miyneti, gúresi, ruwxıy keshirmeleri hám mútajlikleri nátiyjesinde
payda boladı. Qosıqlar jaslarda gózzallıq tuyǵıların qáliplestiredi, dillerge kewil baǵıshlaydı,
sonday-aq jaslardı watanǵa sadıqlıq, xalıqqa muhabbat ruwhında tárbiyalaydı. Balalar dáslep ana
háyyiwin esitedi. Háyyiw qosıǵı balanıń fizikalıq hám tárbiyalq jaqtan jetilisiwinde áhmiyetli
tárbiyalıq faktor esaplanadı. Háyyiw qosıǵı eki áhmiyetli wazıypanıń sheshiliwin támiyinleydi.
Birinshiden, balanı terbetiw oǵan fizikalıq zawıq baǵıshlaydı, ekinshiden besikti bir tırizde
terbetiwden ananıń mehri oyanadı, perzentine bolǵan muhabbattan ananıń júregindegi arzıw-
úmitler oyanadı.Sıyqırlı, názik qosıq balası ushın arnaw kibi jańıraydı hám perzentiniń názik
júregine sińip baradı.Sonday-aq miynet qosıqları, máwsimlik-máresimlik qosıqları bar bolıp
bulardıń hár biri óz aldına tárbiyalıq áhmiyetke iye.
Dástan – kámil insandı tárbiyalawda ózine mas biybaha qádiriyatlardan biri esaplanadı.
Dástanlarda azatlıq, watanpárwarlıq, xalıqpárwarlıq, qaharmanlıq sıyaqlı insaniy ideyalar
joqarı uqıplılıq pene atqarılǵan hám insandı hárdayım mánawiy kámillikke qaray jeteklegen.
Dástanlarda súwretlengen waqıya-hádiyseler jeke shaxs – kúsh-qúdiretke iye bolǵan
bahadir átirapına birlestiriledi.
Xalıq pedagogikası bárkamal áwlad tárbiyası, onıń kámalatına baylanıslı barlıq máselelerdi
ózinde birlestirgen. Soǵan kóre bárkamal áwlad watanpárwarlıq, miynetsúygishlik, ilim hám
kásip-ónerge húrmet, mehir-muhabbat, ádalatlılıq, ziyreklik , ádeplilik sńyaqlı pazıylerge iye
bolıwı, sonıń mene birge shuqır ilim iyelewi, waqıttıń qádirine jetiwi, xalıq qádiriyatları hám úrp-
ádetlerin jaqsı biliwi hám qádirlewi, diniy táliymatlardı tuwrı túsiniwi, sóylew ádebi hám kiyiniw
mádeniyatına ámel qılıwı lazımlıǵı uqtırılǵan. Bul pazıylerdiń kerisi bolǵan nadanlıq, menmenlik,
qorqaqlıq, ádepsizlik, sabırsızlıq, ishi tarlıq sıyaqlı illetlerden uzaq bolıw talap etilgen. Áne usı
jaqsı pazıylerdi jaslar tárbiyasına sińdiriw hám illetlerden uzaq tutıw boyınsha xalıq
pedagogikasında qatar tárbiya metodları, usıl hám quralları bar.
Úgit-násiyat qılıq, órnek kórsetiw, xoshametlew hám qaralaw sıyaqlı metodlardı xalqımız
ásirler dawamında qollap kelgen bolıp, onıń tómendegi birqansha túrleri bar:
- túsintiriw;
- úyretiw, shınıqtırıw;
- maqtaw;
- xoshametlew;
- kún tártibin rejelestiriw;
- isenim bildiriw.
Sonday-aq, xalıq pedagogikasında ósip kiyatırǵan jas áwladtı tárbiyalawda tómendegi
ádetler qaralanadı:
-
Talap qılıw;
-
Uyaltırıw;
-
Masqaralaw;
-
Isenimsizlik bildiriw;
-
Ayıplaw hám uyaltırıw hám basqalar.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientific journal
«MODERN
SCIENCE
АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
281
Turmıstıń mazmunın tuwrı túsintiriw, perzentlerge ádep ikramlılıqtı úyretiw, jaqsı
jumıslarǵa ádetlendiriw xalıq pedagogikasınıń joqarıda atap ótilgen tárbiya metodlarınan
paydalanadı.
Juwmaqlap aytatuǵın bolsaq, xalıq awızeki dóretpeleriniń barlıq janrlarında ilgeri súrilgen
ideyalar, pikirler unamlı qaharmanlar tımsalında jámlesip insaniy pazıyletler, milliy qádiriyatlar
házirgi jas áwladtı tárbiyalawda úlken orın iyeleydi. Áyyemgi isenim qádiriyatlar, úrp-ádetler,
qádiriyatlar mánisin keleshek áwladqa jetkeriwdiń eń nátiyjeli jolı da xalıq awızeki dóretpelerinen
ónimli paydalanıwdan ibarat. Zero, bul dúrdanalar túrli ramziy obrazlar arqalı ótmishimiz benen
házirimizdi baylanıstırıp turadı, jaslarǵa estetik zawıq hám talǵam baǵıshlawdan tısqarı ádep-
ikramlılıq gózzallıǵın oyatadı.
REFERENCES
1.
Mirziyoyev S h.M Buyuk kelajagimi zni m ard va oli y j anob xalqimi z bilan
birga quramiz T:”O’zbekiston” 2016
2.
Бекмуродов. А, G’афуров. У Бу му3аддас ватанда азиздир инсон. T. w0q0
3.
Алий Назимо. Кизлар тарбияси. Т. “ Камалак ” qoor
4.
!ле7ов О. халы3 педагогикасы 81м перзент ту7ыл2анда2ы д1ст6рлер.
№ара3алпа3стан му2аллими журн qooy, N q-w, yi б
5.
Мунавваров А.К. Оила педагогикаси. Т. “ O’3итувчи “ qoor.
6.
М1мбетов К. Каракалпак тол2а7лары. Nókis. “ Билим“ qoot.
7.
Миртурсунов З. O’збек хал3 педагогикаси Т. “ Фан “ qoue.
8.
Сафо Очил. Муста3иллиик ва тарбия T.1996
Internet saytları:
9.
10.
w.w.w.Ziyonet.u
11.
www. tdpu. uz
12.
www. pedagog. uz
