ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1149
NÁWQIRAN JASLAR TÁRBIYASINDA TOY MEREKELERDIŃ, BAYRAM
KESHELERDIŃ PEDAGOGIKALIQ ÁHMIYETI.
Xaliva Moldir
NMPI magistratura bólimi “Pedagogika teoriyası hám tariyxı” qánigeligi 2- basqısh magistrantı
Saparbaev Tajibay
NMPI Pedagogika kafedrası Docenti. p.i.k.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11077584
Annotaciya.
Maqalada nawqıran jaslar tárbiyasında toy-merekelerdiń, bayram
kesheleriniń pedagogikalıq áhmiyeti óz sáwleleniwin tapqan.
Gilt sózler:
Náwqıran jaslar, milliy tárbiya, toy-merekeler, urip-ádetler, milliy dásturler,
adamgershilik páziyletler, Nawrız bayramı, Qurban hayt.
PEDAGOGICAL IMPORTANCE OF WEDDING CEREMONIES AND FESTIVE
PARTIES IN THE EDUCATION OF UNDERPRIVILEGED YOUTH.
Abstract.
In the article, the pedagogical importance of wedding ceremonies and festive
parties in the education of young people is expressed.
Key words:
Modern youth, national education, wedding ceremonies, traditions, national
programs, humanitarian virtues, Nowruz holiday, Kurban Hayt holiday.
ПЕДАГОГИЧЕСКОЕ ЗНАЧЕНИЕ СВАДЕБНЫХ ОБРЯДОВ И ТОРЖЕСТВ В
ВОСПИТАНИИ МАЛООБЕСПЕЧЕННОЙ МОЛОДЕЖИ.
Аннотация.
В статье выражается педагогическое значение свадебных обрядов и
праздничных застолий в воспитании молодежи.
Ключевые слова:
Современная молодежь, национальное образование, свадебные
обряды, традиции, национальные программы, гуманитарные ценности, праздник Навруз,
Праздник Курбан Хайт.
Milliy tárbiya bul xalqımızdıń turmıs tájiriybeleri, ádep-ikramliliq paziyletleriniń, milliy
túsiniklerdiń eń bahali birikpesi bolıp esaplanadı desek durıs boladı. Onıń ishine xalıqtıń milliy
úrp-ádet dástúrlerin sáwlelendiretuǵın toy-merekeler, bayram kesheler de kiredi. Al usı
miyraslardan ónimli paydalanıw, ásirese jaslardıń tárbiya máselelerine baǵdarlaw, unamlı kóz-
qarastaǵı táreplerine, tájiriybelerin basshılıqqa alıw máselesi jámiyetimizdiń hár bir sanalı
aǵzasınıń, pedagoglardıń, oqıtıwshılardıń ata-analardıń, máhálle belsendileriniń baslı
wazıypalarınan sanaladı.
Jaslarǵa milliy tárbiya beriwde toy-merekelerdiń, bayram kesheleriniń pedagogikalıq
áhmiyeti oǵada ullı. Bayram kesheleriniń jaslar tárbiyasına tásiri óz aldına. Ásirese
«Nawrız»
bayramında jaslar bir-biri menen tatıwlıǵın jáne de bekkemlew menen birge Nawrız bayramınıń
ishindegi milliy oyınlar gúres, altın qabaq attırıw, at shabıs, ılaq oyın, qoshqar dúgistiriw,
palwanlar gúresi, qasharman h.t.b. sıyaqlı xalıq oyınları menen tanısadı. Nawrız bayramı
múnásibeti menen pisiriletuǵin báhár taǵamları kók somsa, kók bórek, sгmelek, Nawrız góje
sıyaqlı basqa da kóplegen vitaminge bay taǵamlardı tatıw menen birge olardiń túrleri menen,
paydalı tárepleri menen tanısadı. Nawrız góje, sumelek taǵamları kópshiliktiń qatnasıwında
pisiriledi. Bul arqalı awizbirshilikti, tatıwlıqtı úyrenedi.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1150
Milliy bayramlardan biri
«Qurban hayt»
bayramı bolıp esaplanadı
.
Bul musılmansha
bayram kúni bolıp, jaǵdayı jetken adamlar qoy soyıp, jan soyıp zıyapat beredi. Adamlar arasında
Qurban hayt kúni 7 úyden taǵam jew sawap dep esaplanıp, bul kúni hámme taza kiyimlerin kiyip,
ózlerin de azada tutıp jaqın juwıqlarına barıp hal awhal sorasadı, awırıw, qáste jatqan adamlardıń
kewilin aladı, jetim-jesirlerge sadaqa beredi. Bul milliy bayram arqalı jaslar bir-birewge qol sozıw,
járdem beriw, járdemge mútáj adamlarǵa qolınan kelgeninshe jaqsılıq kórsetiw – bul naǵız
musılman adamnıń isi ekenligin túsinedi, kishipeyillikke, adamgershilikke, qayır-saqawat
kórsetiwge tárbiyalanadı. Qurban hayt, oraza hayt – bular milliy bayram túrleri bolıp, onıń jaslarǵa
tálim-tárbiyalıq tárepi ayırıqsha.
Zúráát bayramı
da belgili bayramlardıń biri bolıp, ol gúz aylarında ótkeriledi. Usı zúráát
bayramınıń ishinde «Qawın seyili», «júzim seyili» sıyaqlı óz kórinisleri boladı. Oǵan dıyxanlar óz
atızlarınan miyneti menen jetistirgen daqıllar ákelip, kórgizbe sıpatında qoyadı. Zúráát bayramı da
oyın zawıq, jaslar seyili menen, tamashalar menen ushlasip ketedi.
Bul bayramnıń házirgi ósip kiyatırǵan jaslar tárbiyası ushın áhmiyetli tárepi adamlardıń,
dıyxannıń mashaqatlı miynetlerin bahalap biliw, onda jaslar «miynet túbi ráháát» ekenligin, jer
menen qansha tillesip, qansha mehir berip islesseń, ol da sennen bar saqiyliǵin ayamaytuǵinliǵin,
miynet arqali baxitqa erisetuǵinliǵiniń gúwasi boladi.
Usı sıyaqlı bayramlar tek úlkemizde ǵana bolip qoymastan házirgi waqitta zúráát bayramin
«Altin gúz»
bayrami degen at penen mekteplerde de ótkeriw orin alǵan. Buni oǵada orinli dep
esaplaymiz. Sebebi oqiwshi jaslar birinshiden paliz, miywe atamalari menen tanissa, ekinshiden
diyxanlardiń mashaqatli miynetlerin de túsinip jetedi, ózleri de miynet etiwge tárbiyalanadi.
Bizińshe usı sıyaqlı bayramlar shólkemleskenlik túrde alıp barılıw islerinde ata-analar,
pedagog oqıtıwshılar, balalardı da bayram kórinislerine aralasıwına óz tásirin tiygiziwi kerek dep
esaplaymız.
Biz turmısımızda, kúndelıkli ómirimizdi toy-merekelersiz kóz aldımızǵa keltire almaymız.
Toy-merekeler, bayramlar biziń jasaw tárzimizdiń, ómirimizdiń ajıralmas bir bólegi. Biraq
usı úrp-ádetlerimizdiń arasına aralasıp kirip atırǵan ayırım unamsız, iybesiz qılıqlar bar. Mısalı,
úylenıw toylarınıń ótkeriliwinde jetiskenlikli tárepler menen birge kemshilikli táreplerin de atap
ótiwimizge boladı. Sońǵı 10 jıllıqta turmıs quratuǵın jaslar bir-biriniń tek minez-qulqı, turmısları
menen tanıs bolıp qoymastan, al den-sawlıǵı menen de tanıs bolıwı, medicinaliq kórikten ótkennen
keyin ǵana nekelesiwi — bul oǵada zárúrli shárt. Sebebi deni saw ata-anadan, salamat ul-qızlar
tuwıladı. Úyleniw toylarında kópshilik ortasında stol átirapında kelin-kúyewlerdiń qadaq
qaǵıstırıwı, toyda ishimlik iship kúyewdiń yaki kúyewdiń jora-joldaslarınıń jánjel shıǵarıw
ádetlerin de ushıratıwǵa boladı. Házirgi ósip baratırǵan jaslar toy-mereke dástúrlerdiń unamlı
táreplerine de zıyansız táreplerine de óz jeke kóz qarasın, bahasın bildire alıwı kerek. Mısalı qızdıń
úyine quda tárep kelgende tós qoyıw dástúri islenip, al onı kúyew kózge ilmese, onda ol óz
kelinshegin kózge ilmew, onıń jurtın sıylamaw degen túsinik kelip shıǵadı.
Kelinshektiń qolın qaraw, bet ashar, quda bolıw, quda kútiw, baqsı ayttırıw hám taǵı basqa
da dástúrlerdi biliw hám túsiniw onı jaqsılawǵa, ıqshamlawǵa úles qosıw hár bir adamnıń
wazıypası.
Toydaǵı ısırapgershilikke qarsı «quwǵınshıǵa», «qızdı zorlap alıp ketiwge», «gulyanka
yamasa jaslar seyili» sıyaqlı ádetler kúnnen kúnge jańa qádeler qáwmetler menen tolıǵıp barmaqta.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1151
Bul óz gezeginde artıqsha ısırapgershilikti payda etedi. Ásirese úyleniw toyındaǵı bir-
birewge mártebe talastırıw maqsetinde 10-15 mashinanıń izbe-izliginde qalanı aylanıw, onda
jaslardıń spirtli ishimlikler iship bir-biri menen jánjellesiw jaǵdayları, mashınalardıń biri
ekinshisinen qalmay quwıp jetiwi, jaslardıń baxtı ushın dep ishimlik ıdısların sındırıwı, jaslar seyili
waqtında da qız jeńgesi hám murındıq apası tárepinen sumka-sumka ishimlik, awqatlıq zatlardı
alıp júrip, hár bir esteliktiń qasında toqtap tilek aytıwlar, ol jerdi de búldirip ketiw waqıyaları
ushırasadı. Jasırarlıǵı joq, «jaslar seyilinde» kóplegen mashinalardıń qala ishinde bir-birin quwıp
ótiwi, hádden tıs tezlikti asırıp aydaw jaǵdayları ushırasıp, bunıń aqibetinde toydıń azaǵa aylanıp
atırǵanlıǵınıń, avariya sıyaqlı jolda baxıtsız hádiyselerge ushırap atırǵanlıǵın da bilemiz. Jaslar
tárbiyasında toylardıń usı sıyaqlı tárepleri nadurıs dep esaplaymız.
Al toy kórinislerin estelik bolıp qalıwı ushın hár bir qala orayındaǵı esteliklerde súwretke
túsiw waqtındaǵı tártipsizlikler, ol jerde de spirtli ishimlikler iship, onıń ıdısın sındırıw jaǵdayları
bolsa – bul shın mánisinde tábiyattı pataslaw, ekologiyalıq mádeniyacızlıqtıń belgisi bolıp
esaplanadı.
Al úyleniw toyında eger turmısqa shıǵıp atırǵan qızdıń úyi toyxanaǵa jaqın bolsa, ol jerge
de dástúrxan jayılıp, qızdıń ata-anası, jaqınları jıynalip dástúrxan bezep, awqat pisirip, olardi kútip
alıw da dábdebe, dańqparazlıq penen birge artıqsha ısırapgershiliktiń túri bolıp tabıladı. Al sol toy
bolıp atırǵan jerdegi toyda balalar, hátte qońsı qobalardaǵı esitiyarli, úlken jigitlerdiń de kelin
mingen mashınanıń aldın tosıwı, qız jeńgesinen qáde sorawı, pul yakı araq sorawı bul naǵız
tártipsizlik, mádeniyacızlıqtan derek beredi.
Bunday jaslarǵa ata-anaları óz waqtında tártıp berip, shara kóriwi maqsetke muwapıq
boladı. Geypara toylarda bir adamlar, sonıń ishinde jaslar da geyparalardiń ústinen nama alıp, onıń
namısına tiyiw, ádepsizlik bolıp esaplanadı. Toyda jaslardıń jası úlkenlerdiń arasında bolıwı, olar
menen otırspalas bolıp, jaqsı sóz esitiwi olarǵa sıpayılıqtı úyretiwine múmkinshilik beredi. Sebebi
erte zamanlarda da ata-babalarımız mereke-meyliste jas balalardı danıshpanlıq gáplerdi úyrensin
degen maqsette ot jaqqısh retinde jumsaytuǵın bolǵan jaslar toyda bólinbey jası úlkenler menen
bir stolda otırıp, sóz aytıp, sóz esitip birge toylawi olardi kórgenli qilip tárbiyalawdiń negizlerin
kórsetedi.
Qaraqalpaq xalqında
«jıynaǵan, tergeniń toyǵa buyırsın»
degen pátiya-naqılı toydıń
qásiyetli hám sharapatlı qubılıs ekenligin, oǵan tayarlanıw, jaqsı niyetin, mehriybanlılıqtı, miynetti
talap etetuǵın, solay etip, adamdı jumsartıp, álpayımlılıqqa tárbiyalaytuǵının kórsetedi. «Qız
uzatıw toyında» ayırım ata-analar qızın bir de minsiz etip uzatqandı, geyparaları sol toy arqalı óz
baylıǵın, dáwlet, mártebesin basqalarǵa kóz-kóz etkisi keletuǵınlıǵınıń gúwası bolamız.
Toy-merekelerde bunnan basqa da kóplegen jetiskenlik hám kemshilikli táreplerin atap
ótiwge boladı.
«Qız uzatıw toyı»
ndaǵı garnitur – onıń eń sońǵı modada bolıwı, úy, úyge kerekli basqa da
mebel’ler, qızı ushın qımbat bahalı taǵınshaqlar alıp beriw ushın ata-analardıń jaǵdayı kelmese de
jaǵdayı kelgen shańaraqlar menen jarıs tárizinde ótkeriwi, qız ushın tórt máwsim kiyimleriniń hár
birinen bir neshesın alıp keliwi, sandıq, kórpe-tósek, qazan-tabaq, ulıwma bir úy ushın kerekli
qanday nárse bolsa olardıń barlıǵı menen támiyinlew — bul bir aylıq penen kún kórip atırǵan ata-
analar ushın awır túsedi. Bunday ata-analar da toyda óz qızınıń júzi tómen bolmasın, ózlerinen
renjimesin, qapa bolmasın degen maqset penen qızdıń barlıq sepleri ushın qarızǵa, hátte ústeme
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1152
(procent) pul alıp ta olardıń tilegin orınlawǵa umtıladı. Al nátiyjede qız uzatıp atırǵan shańaraqtıń
da, balası úylenip atırǵan shańaraqtıń da byudjetinde salmaqlı dárejede keri tásirin tiygiziw
jaǵdayları ushırasadı.
Qaraqalpaqstanda da ásirese arqa rayonlardan Qanlikól, Qońirat, Xojeli sıyaqlı
rayonlarında úyleniw toylarında jaslardıń milliy tárbiyası ushın orınsız bolǵan tómendegishe jańa
«zamanagóy» qáde-qáwmet túrleri ushıratamız. Olardan úylenip atırǵan jigittiń úyine qızdıń úyi
tárepinen shımıldıq tigip ákeliniwi, shımıldıqtıń hasıl materiallardan, quraqlap tigiliwi, hátteki
shımıldıqtı qaǵıw ushın shege hám shókkishti de qizdiń jeńgeleri ózleri menen birge ákeliw
jaǵdaylari basqalar ushin turpayi bolip túyiliwi múmkin. Sonday-aq usi úyleniw toylarinda
«Quwırshaq satıw»
degen atamadaǵı dástúrdiń en jayıp ketkenligi oǵada nadurıs. Bul toyda
«jaslar seyili» ushın arnalǵan kólikke quwırshaqtıń taǵılıwı, al ol quwirshaqtıń qımbat bahada,
kólemi jaǵınan úlken, qımbat material menen qundaqlanıp oralıwı, onı qız jeńgesiniń satıp alıp
keliwi, eń baslısı, «jaslar seyili»nen soń usı quwırshaqtı jigittiń jeńgelerine yaki sol toy bolıp
atırǵan úydiń iyesine kóp muǵdardaǵi pulǵa, ol 40-50 mıńǵa shekemgi pulda bahalanip, eger sol
aytqan pul berilmese, kelinshekti úyge kirgizbey dalada jánjellesip turıw hádiyseleri de ushırasadı.
Bul sıyaqlı hádiyseler jaslar tárbiyasına unamsız tárepleri menen tásirin tiygizedi. Al
ekinshi tárepten bunıń izi ne bolar eken dep kútip turǵan jaslar – usı sıyaqlı sawdalasıwlardıń izi
jánjelge aylanıp ketiwin de kóriwi, onnan durıs juwmaq shıǵarıwı kerek. Bul ushın sol toy, mereke
berip atırǵan úy iyeleri, sol toy berilip atırǵan aymaqtıń kóshe biyleri, máhálle belsendileri toy
bolıwdan bir neshe kún burın yaki «másláhát toylar» payıtında toydıń qalay ótkerilip, qalay
juwmaqlanıwı, miymanlar arasında óz-ara, hám de toy iyeleri menen de jánjel kóterilmewi ushın
juwapker bolıwı, sol toydaǵi kúyew bolıp atırǵan balanıń jora joldaslarınıń awızbirshilikli túrde
toydı ótkeriwine úles qosıwı kerek.
Ayırım máhálle belsendileri, máhálle aqsaqalları, kóshe biyleriniń toy ótkeriw tájiriybeleri
jaslar tárbiyası ushın úlgi bolıp ta esaplanadı. Ayırım jerlerde hár qıylı toylar, merekeler
ótkeriliwden aldın sol kóshe yaki aymaqtıń jas jigitlerin kóshe biyleri, sol eldiń jası úlkenleri jıynap
alıp aldın-ala másláhátlesip, olarǵa tiyisli wazıypalar bólistiriledi. Mısalı, ayırımları suw tasıw,
yamasa miymanlardı óz qonaq jerlerine aparıp jaylastırıw, birewleri tabaq tartıw, jáne geyparaları
toyda jánjeldiń bolmawın sırttan baqlap, qadaǵalap turıwına erisiw – bul oǵada jetiskenlik, úlgi
alarlıq tájiriybelerden sanaladı. Ayırım toylarda jası úlken apalar jıynalıp, másláhátlesip, toyǵa
tayarlıq waqtındaǵı «nan jabar» dástúrinde hár kim jaǵdayi kelgeninshe pul berip, sol ortaliqqa
túsken, miymanlar tárepinen jiynalǵan pul toyxana ushin beriledi. Bul dástúrdiń de jaslarimiz
ushin paydali tárepi barliq qońsı-qoba awızbirshilik penen xızmet etedi. Kelgen miymanlardıń
aldına nan, bawırsaq kóterip shıǵıp olardan milliy dástúrimiz esaplanǵan «nannan awız tiydiriw»
dástúrin isleydi, al óz gezeginde mıymanlar da nan japqan hayallardıń miyneti hám ózine kórsetilip
atırǵan húrmet-izzet ushın onıń tabaǵına kewlinen shıqqan puldı beredi.
Toy merekelerdiń, bayram kesheleriniń kewilli , mazmunlı, qızıqlı hár tárepleme tárbiyalıq
mazmunǵa say bolıp ótiwi ushın jası úlkenler tárepinen jaslarǵa jol-joba kórsetilip, násiyat
beriliwi, durıs jolǵa baǵdarlawı kerek dep esaplaymız. Sebebi jaslar tárbiyası – bul elimizdiń,
jámiyetimizdiń alǵa ilgerilewinde, rawajlanıwında úlken áhmiyetke iye.
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1153
Gúz ayında noyabrde eginlerdiń bárshesi pisip, zúráát mapazında
«Altın gúz»
bayramı
ótkeriledi. Bul barlıq dógerekler ushın tiyisli bolıp hár bir dógerek aǵzaları óz múmkinshiliklerine
qaray otırıp ósimlikler haqqında jumbaqlar, naqıl-maqallar, ertekler aytısıp jarısadı. Mısalı:
Jer astında qatar qazıq. (geshir)
Jazda bazar,
Qısta mazar. (júzim)
Qabat-qabat tonı bar,
Kishkene ǵana boyı bar. (piyaz)
Usı sıyaqlı jumbaqlar hár bir dógerekten bir yaki eki aǵzadan shıǵıp aytıp jarısadı. Sebebi
jumbaylar klasstan tıs alıp barılatuǵın tár’iyalıq jumıslardıń eń áhmiyetli túrlerinen biri bolıp
esaplanadı.
Ata-babalarımız erte waqıtlardan-aq balalardıń tárbiyasında jumbaqlardan keń
paydalanǵan, ásirese dógerekke qatnasatuǵın oqıwshılardan baslawısh klassta oqıwshılar usı
jumbaq aytısıw shártine úlken qızıǵıwshılıq penen qatnasadı. Klasstan tıs
«Altın gúz»
bayram
kórinisiniń 2-shárti naqıl-maqallar bolıp onda da tábiyatqa baylanıslı naqıl-maqallar aytıp jarısadı.
Mısalı:
Jer ǵáziyne – suw gáwhar,
Suw-zer, suwshı – zerger.
Jerdi súzseń gúz súr,
Gúz súrmeseń júz súr.
Arpa, biyday as eken,
Altın, gúmis tas eken.
Náwqiran jaslar tárbiyasında naqıl-maqallar da klasstan tıs tárbiyalıq islerdi ótkeriliwinde
dún’ya tanıwshılıq túsinigin keńeytiwde hám ádep-ikramlılıq sanaların durıs ayırıp qollanıwın
rawajlandırıwda kúshli tásirge iye. Olar oqıwshılardı jaqsını jamannan ayırıp biliwge úyretedi,
jaman háreketten saqlanıwǵa shaqıradı. Jaqsı adam ómiri ushın áhmiyetin kórsetedi.
Al,
«Altın gúz»
atamasındaǵı klasstan tıs is-ilajda oqıwshılar naqıl-maqallardıń tematikası
boyınsha túrlerinen tábiyatqa, tábiyat qubılıslarına, ósimliklerge baylanıslı túrleri aytılıp, bul
arqalı oqıwshılar ósimliklerdiń adam ómiri ushın, jámiyet ushın paydalı táreplerin úyretedi hám
keleshekte de olardan paydalanıwda eń jaqsı táreplerin itibarǵa aladı. Bul klasstan tıs mazmundaǵı
bayramnıń III túri erteklerden yamasa ańız ápsanalardan tábiyatqa baylanıslı temadaǵılarınan
kórkemlep, aytıp hám túsindirip beriw kerek boladı.
1 topardan bir oqıwshı shıǵıp «juwsan» ósimlik haqqında ańız aytıp berdi. Onıń mazmunı
tómendegishe:
1. Bunnan sonsha jıllar kóp burın hákim degen ápiwayı, qayırqom adam jasaǵan. Ol
qolınan kelgen járdemin adamlardan ayamay, awıl ishinle abıroyı artqan. Bir kúni oń jaqtaǵı qońsı
qattı awırıp, shaqırmaǵan birde táwip mollası qalmaydı. Olar hesh qanday em taba almay, qońsısı
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1154
júdep tómenley baslaydı. Kún-túni basında otırǵan hákim ataqlı táwiplerge, mollalarǵa qapa bolıp,
shamallaw ushın atına minip tawǵa ketedi.
Onıń sharshaǵan keypin, kewlin tawdan esken xosh iyis biraz jeńillendiredi. Ol kewillenip
átirapqa súysine qarap kózi juwsanǵa túsedi. Taw samalı menen juwsannıń súr japıraqları «meni
qaynatıp, sol awırıw qońsı dostıńa berYo» dep sıbırlap turǵanday seziledi. Usınday gózzallıq
penen xosh iyiske iye nárse shıpa etpes pe ekenW – deydi de tawdan juwsan hám taw kósin
shayların terip úyine qaytadı. Hákim óz oylaǵanın tap-tuynaqtay etip ámelge asıradı. Taw
ósimliklerinen dári isleydi de qońsısına úsh mezgil ishkizedi.
Aradan bir juma óter ótpesten awırıw beri qarap, ornınan birotala turıp ketedi. Bul xabardı
esitken kóp keseller hákimge keletuǵın boldı. Hákim kelgenlerge óz járdemin berip jiberip túrli
kesellerdi táwir qıladı. Ol endi basqa talaptı qoyıp taw shópleri menen dala ósimliklerin jıynap
dári qaynatıw menen shuǵıllanadı.
Bul ańızdı barlıq qatnasıwshılar aldında kórkemlep aytıp bergennen keyin 2-dógerektiń
sárdári ortaǵa shıǵıp emlik shóp ádiraspan haqqında ańız aytıp berdi.
«Erte zamanlarda bir patshanıń dáwirinde bir awıldıń adamları tolıǵı menen qattı awırıptı.
Awıldıń úlkeninen kishisi etleri ısıp, qaltırap sırtqa shıqpay, úylerinde jdińkesiz jata beripti.
Patsha bul awırıwdı juqpalı awırıw dep esaplap, awıl adamları menen qosıp jaǵıp órtep
jiberiwdi buyırıptı.
Al onıń bul húkiminen xabar tapqan Hákim Ulıqpan men sol adamlardı emlep kóreyin
meniń qaptalıma 30 atlı jigit berińYo – dep soranıptı. Patsha kelisim beripti.
Hákim Ulıqpan qaptalına 40 jigitti ertip tawǵa barıptı hám olar bári jámlenip ádiraspan
terip, qaltalarǵa salıp, onı atqa kótertip qaytıptı. Awıl xalqı awırıp atırǵan jerge kelip awıldıń tórt
mushına ádiraspandı úyip tórtewine de ot beripti. Awıl ishi ala burqan tútin bolıp ketipti. Biraq
kesellengen awıl xalqı tez-arada táwir bolıp, tik ayaqtan júrip ketipti. Bul awırıw tumaw eken.
Demek ádiraspan shóbi tábiyatta emlik qásiyetke iye shóp eken».
Usı taqılette hár bir dógerek sárdarı óz dógereginiń abıroyı ushın at salısıp óz bilgen
ósimlikler temasında ertek, ańız, ápsanalardı bayanladı.
IV basqısh bolsa altın gúzdiń jemisleri, miyewleri menen stol ústin bezep, onı támiyinlep
beriw. Bul bayram juwmaǵında dógerek aǵzaları óz bilimlerine, xalıq pedagogikası úlgilerin qay
dárejede biliwine qarap tóreshiler tárepinen bahalanadı.
Kópshilik klass basshıları, pedagoglar klasstan tıs islerdi alıp barıwda hár qanday
ushırasıw, jarıs keshelerdi shólkemlestiriwde xalıq namalarınan, xalıq qosıqlarınan hám háreketli
xalıq oyınlarınan sheberlik penen paydalanadı. Bul jaǵdayda oǵada paydalı hám orınlı dep
esaplaymız. Klasstan tıs islerdi eger shólkemlestiriw, bezew jumısları ayrıqsha dárejede bolsa,
hám de ol joqarı klassta ótkeriletuǵın bolsa, oǵan baslawısh klass oqıwshıların da mirát etip,
qatnastırıw paydalı dep esaplaymız.
Birinshiden: Oqıwshılar klasstan tıs islerdiń qalay ótiwi menen tanısadı.
Ekinshiden: Joqarı klass oqıwshılarınıń uslap tutıw mádeniyatına óz kózi menen kórip,
olardan úlgi alıwǵa tırısadı.
Úshinshiden: Xalıq pedagogikası úlgileri menen tanısıw arqalı, estetikalıq tárbiyalanadı.
Geypara klasstan tıs jumıslardıń kórkem bóliminde xalıq namaları atqarıladı. Onda tek
xalıq namaların atqarıp ǵana qoymastan, al sol namanıń kelip shıǵıwı, dóretiwshisi kim ekenligi,
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1155
kimler tárepinen atqarılıwı haqqında ózi kem aytılıp ótilse, bul demek oqıwshılar tek namanı tıńlap
qoymastan, sol nama haqqında teoriyalıq bilim hám maǵlıwmatlarǵa da iye boladı.
Mısalı: «Arıwxan» namasın atqarıwdan aldın, sol klass oqıwshısı, bul namanı atqarıwshı
nama haqqında tómendegi ańızdı klasstan tıs ótkerilip atırǵan keshe qatnasıwshılarına kórkemlep,
tómendegishe bayanlap berse boladı. «XIX ásirde ómir súrgen qaraqalpaqlardıń ataqlı baqsısı
Muwsa baqsınıń ustazı Aqımbet baqsınıń dóretken «Arıwxan» naması tuwralı xalıq ańızlarında
bılay delinedi: «Aqımbet baqsılardan burın qaraqalpaqlarda Baysarı baqsı degen baqsı bolǵan,
Baysarı baqsı toyǵa shaqırılǵanda toyda qosıq aytqanı ushın haqısına bir ógiz alıp aytadı eken.
Bir toyqa Aqımbet qırıq jigit penen baradı. Aqımbet sol qırıq jigittiń aǵabiyi eken. Baysarı
baqsı aytqan haqıma bir ógiz bermese barmayman» - dep toyǵa kelmepti. Bul awhalda qırıq jigittiń
aǵası Aqımbet kórip, óziniń qırıq jigitine bir-bir namadan shertip qosıq aytıwdı buyırıptı.
Aqımbettiń qırıq jigiti qosıq aytıp bolǵannan keyin Aqımbettiń ózi «Arıwxan» degen
namaǵa qosıq aytqan. Aqımbet bul namanı aytqanı ushın «Arıwxan» degen qızǵa úylenedi, -
deydi.
Aqımbet óziniń qırıq jigiti menen hár qaysısı bir nama shıǵarıp aytıp, qaraqalpaqlardıń
baqsı namaların bayıtqan. «Arıwxan» naması Aqımbet baqsınıń shıǵarǵan naması, Arıwxan
Aqımbettiń alǵan hayalınıń atı, sol toydan baslap Aqımbettiń aǵabiy laqabınıń ornına - Aqımbet
baqsı bolıp atalıp ketken - deydi. Jáne bir ańızda bir «Kempirdiń bes qızı bar eken, bir qızınıń atı
Arıwxan eken. Bir toyda Aqımbet namanı jaqsı shertip aytqanı ushın kempir Arıwxan degen qızın
Aqımbetke toyda inam qılıptı» - deydi.
Usı ańızda aytıp bolǵannan keyin oqıwshı Arıwxan namasın duwtarda shertip atqarıp
beredi.
Ekinshi oqıwshı óz duwtarı menen «Jaman shıǵanaq» namasın atqarmastan burın
tómendegi mazmundaǵı ápsananı aytıp beredi. «Jaman shıǵanaq» namasınıń payda bolıwı jóninde
xalıqtıń kópshiligi jerinen suwı tayıp, egin ege almay, asharshılıqqa ushırap, Ámiwdár’yanıń órine,
joqarıǵa jol júrip sapar shegedi eken. Ol zamanda tiykarǵı kólik keme bolǵan. Adamlar dár’yanıń
órine qarap kemesin súyrep saldaw tartıp, awır azaplar shekken.
Kemeshiler dár’yanıń qaytpasında kúshli aǵısqa qaytpa iyrimlerge ushırap órlep júre almay
dár’yanıń aǵısı menen gúresip, dár’ya menen tiresip, saldawshılar kúshin biriktirip, arqan tartıp,
barlıǵı birigip qosıq aytadı eken. Dár’yanıń aylanba qaytpasındaǵı saldawshılardıń usı aytqan
qosıǵınıń naması «Jaman shıǵanaq» bolıp atalǵan deydi.
Klasstan tıs jumıslarda xalıq pedagogikası úlgilerinen paydalanıw arqalı oqıwshılarǵa
milliy tárbiya beriwde olardı milliy xalıq oyınları menen tanıstırıp barıw da oǵada paydalı. Ásirese
«jupa-taqpa», «Begdash», «Qasharman», «Aq terek pe kók terek», «Mańlay shertpek»,
«Jasırınbaq», «Arqan tartıspaq», «Hákke qayda» hám taǵı basqa da háreketli, yarım háreketli
qosıqlar menen atqarılatuǵın xalıq oyınların da klasstan tıs islerdiń kórkem bólimlerinde, massalıq
saxnalarında kórsetiw oqıwshılarda jigerlilikti payda etedi. Olarda óz xalqınıń milliy úrp-ádet,
dástúrlerine, xalıq oyınlarına húrmet hám maqtanısh sezimleri oyanadı.
Ásirese bunday klasstan tıs is-ilájlarda xalıq pedagogikasınıń tárbiya usıllarınıń bir kórinisi
milliy kiyimlerdi kiyiw, milliy kiyimlerde túrli xalıq úrp-ádet, dástúrlerin, oyınların, qosıqların
oqıwshılar dıqqatına usınıw barlıq oqıwshılarda da, muǵallimlerde de jańasha keypiyat, janlanıw
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1156
payda etedi. Sebebi hár qanday oqıwshı zamanagóy kiyim menen birgelikte milliy kiyimlerdi
parıqlap biliwi kerek.
Ásirese qız balalar shashların órip, ayrıqsha itibarlıq penen qarap, sol kiyimleri menen
birgelikte xalıq pedagogikası úlgilerin atqarsa, klasstan tıs jumıslar tárbiyalıq áhmiyeti boyınsha
oǵada qonımlı boladı.
Klasstan tıs jumıslar jarıslar formasında ótse, onda kóbinese oqıwshılardıń tárep-tárep
bolıp jarısıwı belgili áhmiyetke iye. Usı sıyaqlı jarıslar xalıq pedagogikası úlgilerinen biri aytıs
formasında ótkeriliwi múmkin. Mısalı aytıs formasında «Bilezigim» xalıq qosıǵı oqıwshılar
tárepinen er balalar hám qız balalar tárepinen aytılıp, oǵan tamashagóy sıpatında baslawısh klass
oqıwshıların, ata-analardı da mirát etiwge boladı.
Adamzat jámiyeti óz ósip rawajlaniw barisinda ózinen aldińǵilardiń is usilina,
tájiriybelerine boysinadi, úyrenedi, basshiliqqa aladi. Jaslarǵa milliy tárbiya beriwde ata-
babalarimizdiń toydi ótkeriwdiń ásirler dawaminda saqlanip kiyatirǵan bay tájiriybe usillarina
súyenemiz. Sonday-aq búgingi kúnde toylardi isirapgershiliklersiz, tártipli hám mádeniyatli túrde
ótkeriwde máhálle aqsaqallari, máhálle belsendileri, kóshe biyleriniń bas qosip oylasiwi
nátiyjesinde azi-kem ózgerisler engiziwi, dástúrlerden, belgili normadan tisqari shiǵip ketpew, hár
qanday nárseniń óz ólsheminde boliwin názerde tutqan tájiriybelerinen álbette úyreniw kerek dep
esaplaymiz. Atalǵan bapta házirgi toylarda ushirasatuǵin ayirim kemshilikli táreplerine
pedagogikaliq kóz-qarasta qaralip, bunday kemshiliklerdi saplastiriw islerin jolǵa qoyiw haqqinda
toqtalip óttik. Al toylardaǵi úlgi alarliq, jetiskenlik táreplerin ele de toliqtiriw, olardi qollap-
quwatlaw siyaqli pikirler aytildi.
Juwmaqlap aytqanda toy-merekeler, bayram kesheler bul xaliqtiń milliy qádiriyatiniń
kórinisleri, ózligimizdi belgilewshi maqtanishimiz. Toy-merekelerdiń, bayram kesheleriniń
ótkeriliwinde jaslardiń milliy tárbiyasi ushin paydali tárepleri oǵada kóp, ásirese milliy tárbiyaniń
tómendegi túrleri tuwrali tárbiyaliq tásirler kórsetiledi.
– ádep-ikramliliqqa;
– bir-biriwge miyrimlilik kóz qarasina qarawǵa;
– járdem qolin soziw;
– toylardaǵi jónsiz isirapgershiliklerge jol qoymawǵa óz úleslerin qosa biliwge;
– milliy úrp-ádet dástúrlerimiz benen tereńnen tanis boliwǵa
– milliy qádiriyatlarimizdi húrmet ete biliw hám basqa da ájayip insaniyliq paziyletlerge
úyretiwde tárbiyaliq áhmiyeti ayiriqsha.
– Qaraqalpaq xalqiniń bay milliy qádiriyatlari, toy-merekeleri, bayram kesheleri menen
tanisiw;
–
toy-merekelerdiń ótkeriliwiniń bay tájiriybelerin úyreniw;
– qaraqalpaq milliy dástúrleri jámlengen xaliqliq bayramlarǵa jaslardi da, balalardi da
qatnastirip bariw;
– toy-merekelerdi ótkeriwdegi jámiyetimiz ushin jat kemshilikli táreplerin ǵalaba xabar
qurallarinda járiyalap bariw hám onda:
a) ata-analardiń;
b) pedagog-oqitiwshilardiń;
v) jasi úlkenlerdiń;
ISSN:
2181-3906
2024
International scientifijournal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 3 / ISSUE 4 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
1157
g) máhálle belsendileriniń;
d) jaslardiń pikir alisiwlari berilip bariliwi;
– toy-merekelerdi ótkeriw tártibinde zamanagóylikke, milliylikke teńdey itibar qaratiw
máselelerine diqqat bóliniwi kerek dep esaplaymiz.
REFERENCES
1.
Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда
барпо этамиз. - Т.: “ Ўзбекистон”, 2016.
2.
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб - интизом ва шахсий жавобгарлик
– ҳар бир раҳбар фаолиятини кундалик қоидаси бўлиши керак. - Т.:” Ўзбекистон”,
2017.
3.
Ибрагимов Х.И. Абдуллаева Ш.А //Педагогика. Тошкент Фан ва техзнолгия.
Нашр.w00u
4.
Убайдуллев *. Манавий тарбиянинг узлуксизлигини таминлаш. //Тарбия журн.
Тошкент w00i r-сон (w0) u-бет.
5.
Ochilov Z. Sinfdan tashqari tarbiyaviy ishlarda kasbga yollashni shakllantirish. T:
“Oqituvchi”, 1996.
6.
№ара3алпа3 фольклоры. III-том Nókis «Qaraqalpaqstan» baspası 1978.
7.
Айымбетов №. Халы3 даналы2ы. Н5кис, «№ара3алпв3стан», qoii
Internet saytları:
8.
www. tdpu. Uz
9.
www. pedagog. Uz
10.
www. Ziyonet. uz
