557
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
MAHMUD QOSHG‘ARIY ASARLARIDA TURKIY XALQLARNING “AZA”
MAROSIMINING O‘RGANILISHI
Yuldosheva Feruza Yashin qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti o
’
qituvchisi.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15664219
Kirish.
Qadimgi turkiy xalqlarda o‘lim va unga bog‘liq marosimlar jamiyat hayotining
muhim va muqaddas qismlaridan biri bo‘lgan. Ular inson hayotining yakuniy bosqichi –
o‘limga
katta e’tibor berishgan, bu holatni faqat yo‘qotish emas, balki marhumning ruhi bilan bog‘lanish,
uni ulug‘lash, arvohlar dunyosiga jo‘natish marosimi sifatida tushunishgan. Aza (yas, yo‘qotuv)
marosimlari qadimgi turkiylarning diniy e’tiqodlari, ijtimoiy tuzilmalari va madaniy an’analari
bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan.Qadimgi turkiylarning e’tiqodicha, inson ikki unsurdan
tashkil topgan: tana (jasad) va jon (ruhi). O‘limda jon tanani tark etadi va “Ajlar yurti” yoki
“Ukoq olami” deb atalgan narigi dunyoga yo‘l oladi. Bu olam turli manbalarda “Tengri” yoki
“Yer
-
sub” kuchlari tomonidan boshqariladigan ruhlar dunyosi sifatida tasvirlanadi. Shu sababli,
marhumni to‘g‘ri dafn qilish, unga zaruriy narsalarni yo‘l
-
yo‘rig‘i sifatida berish –
uning ruhi
tinch topishi uchun muhim hisoblangan.
Aza marosimlari bir necha bosqichdan iborat bo‘lgan:
•
Ko‘z yoshu motam
: Marhum vafot etgach, yaqinlari va urug‘doshlari yig‘lab
tuyg‘ularini ifoda etishgan. Yig‘lash faqat shaxsiy qayg‘u emas, balki marhumga bo‘lgan hurmat
ifodasi sifatida ko‘rilgan.
•
Otashda kuylash va motam kuylari
: “Sago” deb ataluvchi motam she’rlari aytilgan. Bu
she’rlar marhumning jasorati, fazilatlari va oila uchun qilgan xizmatlarini eslashga qaratilgan
bo‘lgan.
•
Kechki ovqatlar va qurbonliklar
: Marhum ruhini xotirlab qurbonliklar keltirilgan, ot
yoki boshqa hayvon so‘yilgan. Ayrim manbalarda ko‘rsatilishicha, ba’zan marhumga “jo‘ralik
qiluvchi” xizmatkorlar yoki hatto hayvonlar ham birga dafn etilgan.
•
Kurgan qurish (qabriston)
: Marhum obro‘li kishi bo‘lsa, uning qabri ustiga kurgan –
sun’iy tepalik qurilgan. Qabrtoshlariga esa tasvirlar, belgilar yoki yozuvlar (turkiy runik
yozuvlar) bitilgan. Bu belgilar ko‘pincha marhumning ijtimoiy maqomi va yutuqlarini
ifodalagan.
•
Yetti kunlik va qirq kunlik motamlar
: Aza marosimining muhim bosqichlaridan biri
bu yetti va qirq kunlik motam edi. Bu davrda qarindoshlar motam tutgan, yurish-turishda sobitlik
saqlagan. Ayrim urug‘larda yillik motam marosimlari ham o‘tkazilgan.
Aza marosimlarida ishtirok etuvchilar maxsus kiyimlarda bo‘lgan. Odatda, qora yoki
sarg‘ish ranglar tanlangan. Ba’zida erkaklar o‘z kiyimlarini yirtgan, ayollar esa sochlarini
taramagan yoki sanchib qo‘ygan. Bu belgilar motam holatini ifodalagan.
Ko‘plab turkiy qabilalarda marhumlar sharafiga haykal (balbal) qo‘yilgan. Bu haykallar
ko‘pincha qurol ushlagan erkaklar shaklida bo‘lib, ularning hayotiy jasoratini aks ettirgan. Har
bir balbal marhum tomonidan hayotida yengilgan dushmanlar yoki muhim shaxslar ramzi
sifatida talqin qilingan.
Qadimgi turkiy xalqlarning marosimlari, ayniqsa o‘lim va aza (motam) marosimlari,
ularning diniy e’tiqodlari, ijtimoiy hayoti va madaniyatining ajralmas qismi bo‘lgan. Ushbu
marosimlar haqida eng qadimiy va ishonchli ma’lumotlardan biri Mahmud Qoshg‘ariyning
mashhur asari
“Devoni lug‘ati
-
Turk”
(1072
–
1074 yillar) da uchraydi.
558
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
Mazkur asar faqat tilshunoslik emas, balki o‘sha davr turkiy xalqlarining urf
-odatlari,
turmush tarzi, dunyoqarashi haqida boy ma’lumotlar manbaidir. Ayniqsa, aza marosimlari
haqidagi yozuvlar turkiy xalqlarning ruhiy-
ma’naviy merosini o‘rganishda muhim o‘rin
egallaydi.
Mahmud Qoshg‘ariy o‘z asarida ko‘plab so‘zlar va iboralarni izohlar bilan keltirar ekan,
ularning ijtimoiy va madaniy mazmunini ham ochib beradi. Masalan:
•
“Sago”
–
bu motam kuylari bo‘lib, marhumni xotirlab kuylangan. Qoshg‘ariy bu so‘zni
“motamda aytiladigan ohangli kuylov” deb izohlaydi. “Sago aytmoq” degani –
o‘limdan so‘ng
marhumning shon-sharafini madh etishdir.
•
“Yas”
–
motam yoki aza holatini bildiruvchi so‘z. Unga ko‘ra, “yas tutmoq” –
motam
tutmoq, marhum uchun qayg‘uga cho‘kmoq ma’nosini bildiradi.
•
“Yiglamoq”, “yash yertmek”
–
yig‘lab, motam qilish jarayonini ifodalovchi so‘zlardir.
•
Qoshg‘ariy motam marosimi paytida ayollar va erkaklarning yig‘lab, yuzlarini tirnashlari,
kiyimlarini yirtishlari haqida yozadi.
Qoshg‘ariy asarida keltirilgan lug‘aviy birliklar orqali o‘sha davr turkiy xalqlarining
o‘limga bo‘lgan munosabati va motam marosimining mazmuni ochiladi. Aza marosimi
jamiyatdagi birlik, marhumga hurmat, uning ruhi oldidagi burch sifatida ko‘rsatiladi. Qoshg‘ariy
bu marosimni faqat shaxsiy qayg‘u emas, balki ijtimoiy voqelik sifatida tushuntiradi.
Shuningdek, marhumga hurmat sifatida qurbonlik qilish, motam davomida sovuq
kiyimlar kiyish, maxsus ovqatlar tayyorlash kabi urf-
odatlar haqida bilvosita ma’lumotlar
beriladi. Bu holatlar o‘sha davrdagi turkiy xalqlarning animistik va tengrichilik e’tiqodlari bilan
bog‘liqdir.
Qoshg‘ariy o‘z asarida xalq og‘zaki ijodi namunalariga, jumladan maqollar va hikmatli
so‘zlarga ham keng o‘rin beradi. Bu maqollar va iboralar orasida motamga doir fikrlar mavjud.
Masalan:
“Ölür kişi, qalar sözi” –
ya’ni “Inson o‘ladi, so‘zi qoladi.”
Bu ibora turkiy xalqlarning o‘limdan so‘ng marhumni eslash, uning qadr
-qimmatini
yodga olish orqali abadiylikka intilishi belgilarini ifodalaydi.
Xulosa
Mahmud Qoshg‘ariy “Dīwān lug‘āt at
-
Turk” asarida o‘lim va motam marosimlariga oid
so‘z va tushunchalarni keltirib, ularni izohlash orqali qadimgi turkiy xalqlarning madaniy
hayotiga oid muhim ma’lumotlarni saqlab qolgan. Bu so‘zlar va iboralar faqat til boyligi emas,
balki o‘sha davr turkiy xalql
arining ruhiy, diniy va ijtimoiy hayotini aks ettiradi. Mahmud
Qoshg‘ariy asari, shu sababli, turkiy xalqlarning tarixiy
-
madaniy merosini o‘rganishda beqiyos
manba hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Yuldosheva, F. (2024). MIRZO ULUG
’
BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI
TAQDIRI. Modern Science and Research, 3(12), 741
–
749. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/-research/article/view/58564
2.
Yuldosheva F. (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR
O’ZBEK XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA. Modern Science and
Research, 3(11), 788
–
791. Retrieved from
559
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
3.
Yuldosheva
F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI
TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA. GOLDEN
BRAIN,
1(16),
338
–
342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php//article/view/3908
4.
Yuldosheva , F. (2025). MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY –
MILLATNING O‘Z
TAQDIRINI ANGLASHIDA YORQIN YULDUZ VA MILLIY UYG‘ONISH
DAVRINING RAMZI. Modern Science and Research, 4(1), 420
–
427. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/60832
5.
Yuldosheva, F. & Abdihamidova , F. . (2025). BEHBUDIYNI KIM O’LDIRGAN?.
Modern
Science
and
Research,
4(1),
359
–
366.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63681
6.
Yuldosheva, F. (2025). IBN BATTUTANING “SAYOHATNOMA” ASARI MUHIM
MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(2), 573
–
580. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/66954
7.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM. Modern Science and Research, 4(2), 73–
80. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
8.
Haqqulov,
M.,
Yarashova,
M.,
&
Yuldosheva,
F.
(2025). ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81
–
91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
9.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA. Modern Science and Research, 4(3),
132
–
136.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/72375
10.
Yuldosheva, F. (2025). ZARDUSHTIYLIK DINI MAROSIMLARI HAQIDA. Modern
Science and Research, 4(2), 5
–
12. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
11.
Xayrullayev , U., Xayrullayev , U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025).
POLSHANING I JAHON URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI. Modern Science and
Research,
4(4),
36
–
48.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/77250
12.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). AMIR TEMUR
VORISLARI: SIYOSIY, HARBIY VA MADANIY MEROSNING DAVOMIYLIGI.
Modern
Science
and
Research,
4(4),
17
–
26.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/77244
13.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). JAHONDA KINO
SAN’ATINING RIVOJI VA ARXIV HUJJATLARINING SHAKLLANISHI. Modern
Science and Research, 4(4), 27
–
35. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
14.
Yuldosheva, F. ., & Abdilhamidova , F. (2025). AMIR TEMUR VA UNING DAVRIDA
MADANIYAT SOHASIDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR. Modern Science and
Research, 4(3), 458
–
467. Retrieved from
560
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
15.
Yuldosheva , F., & Asadova , S. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O‘ZBEK
AYOLLARINING ISHTIROKI. Modern Science and Research, 4(4), 389
–
396.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81334
16.
Yuldosheva, F. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O’ZBEKISTONNING
QO’SHGAN HISSASI. Modern Science and Research, 4(4), 1648–
1655. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81178
17.
Yarashova, M., Muyiddinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). RAQAMLASHTIRISH
OMILLARI:KELAJAK ASOSIY SOHASI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 101
–
110. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85863
18.
Yarashova, M., Muyiddinov, B. ., & Yuldosheva, F. . (2025). TADQIQOTLARDA
MANBALARNI O’RGANISH: ANIQLASH, TIKLASH, TAHLIL QILISHNING
AHAMIYATI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 238
–
245. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85827
19.
Yuldosheva , F. . (2025). XUMAY ONA TIMSOLI: TARIX, AFSONA VA
MA’NAVIYAT QO‘SHILMASI.
Modern Science and Research
,
4
(5), 223
–
229.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/85822
20.
Yarashova, M., Yuldosheva, F. ., & Xayrullayev, U. . (2025). IJTIMOIY
TARMOQLARNING MEDIA MAKONDAGI O‘RNI.
Modern Science and
Research
,
4
(5), 674
–
685. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
21.
Srojeva, G. (2025). MIRZO MUHAMMAD HAYDARNING “TARIXI RASHIDIY”
ASARIDA O’RTA OSIYO TARIXINI O’RGANISHDA MUHIM MANBA SIFATIDA.
Modern Science and Research, 4(1), 531-539.
22.
Srojeva, G., & Ormonova, M. (2025). BUXORO SHAHRIDAGI ARK QO’RG’ONI,
SITORAI MOHI XOSA, XO’JA SAROY ME’MORIY YODGORLIKLARI. Modern
Science and Research, 4(1), 533-544.
23.
Srojeva, G. (2024). Solutions, Results And Problems Of Reforms In The Field Of
Education. Modern Science and Research, 3(1), 782-788.
24.
Srojeva, G. (2023). Lower Zarafshan Oasis Tourism Opportunities. Modern Science and
Research, 2(10), 199-204.
25.
Srojeva, G. (2024). EFFECTIVE FORMS OF SPIRITUAL AND MORAL
EDUCATION AND EDUCATIONAL WORK IN A PRESCHOOL EDUCATIONAL
INSTITUTION. Modern Science and Research, 3(2), 247-253.
26.
Srojeva, G. (2024). Strengthening The Material And Technical Base Of Preschool
Education And Training Institutions. Modern Science and Research, 3(2), 673-681.
27.
Srojeva, G. (2024). The Canadian Economy During The Global Economic Crisis. Modern
Science and Research, 3(2), 57-63.
28.
Srojeva, G. (2024). International Cooperation In The Field Of Education. Modern
Science and Research, 3(2), 1041-1050.
29.
Vahobovna, S. G. (2023). Quyi Zarafshon Vohasi Turizm Imkoniyatlari.
30.
Srojeva, G. (2024). Attention Paid To Preschool Educational Institutions In New
Uzbekistan. Modern Science and Research, 3(2), 258-266.
31.
Srojeva, G. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon. Modern Science and
Research, 2(12), 834-839.
561
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
32.
Gulbahor, S. (2023). Continuity In Education-Chief Mezon. Modern Science and
Research, 2, 834-839.
33.
Vahobovna, S. G. (2024). Canada during the world economic crisis of 1929-1933.
Ta'Lim Va Rivojlanish Tahlili Onlayn Ilmiy Jurnali, 4(4), 48-54.
34.
Vahobovna, S. G. (2024). Role of Preschool Educational Institutions in Education of
a Perfect Person. European Journal Of Innovation In Nonformal Education, 4(3), 208-
214.
35.
Srojeva, G. (2024). 1929-1932-
YILLАRDАGI JAHON IQTISODIY INQIROZI
DAVRIDA YAPONIYA. Nrj, 1(2), 118-128.
36.
Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). B
UXORO VOHASI
AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI
-
DO‘PPI VA RO‘MOL.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
600
–
607.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116
37.
Yarashova , M. & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI
KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM
-SIRIMLAR.
Modern Science and
Research
,
4
(1), 352
–
358. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
38.
Yarashova,
M.
(2025).
EDVARD
TAYLOR
–
ETNOLOGIYADA
EVOLYUTSIONISTIK MAKTAB ASOSCHISI.
Modern Science and Research
,
4
(2),
1005
–
1012.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
39.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM.
Modern
Science
and
Research
,
4
(2),
73
–
80.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
40.
Haqqulov, M., Yarashova, M., & Yuldosheva, F. (2025).
Т
ARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
TARAQQIYOTI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 81
–
91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
41.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY
YEVROPADA SHAHAR-
QAL’A, SHAHAR
-
CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI
AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.
Modern Science and
Research
,
4
(3), 122
–
131. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
42.
Yarashova , M. . (2025). IBN ARABIYNING INSON BORLIG‘IGA DOIR
QARASHLARI: ILM, RUH VA HAQIQAT.
Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования
,
4
(1), 72
–74. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/zdif/article/view/64262
43.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025).
РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В
РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.
Modern Science and
Research
,
4
(3), 146
–
154. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
44.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.
Modern Science and Research
,
4
(3),
562
ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 6
132
–
136.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
45.
Yarashova
,
M.,
&
Rahimova,
N.
(2025).
JADIDCHILARNING
MA‘RIFATPARVARLIK
HARAKATLARI
VA
ULARNING
XALQ
MA‘NAVIYATINI
YUKSALTIRISHDAGI
O’RNI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(3), 398
–
408. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
46.
Yarashova, M. (2025). TAQINCHOQLAR VA ULARNING AHOLI ETNIK
HAYOTIDA TUTGAN O’RNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 778
–
790. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72864
47.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO
VA MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G‘UZAK. JUN. XALAJI. BO‘Z.
OLACHA. BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.
Modern Science and Research
,
4
(3), 330
–
340. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/73808
48.
Xayrullayev , U., Sadullayev, U. ., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR
OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA
NISBATAN YURITGAN SIYOSATI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 420
–
432.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74107
49.
Yarashova, M., & Rahimova N. (2025). FAYZULLA XO’JAYEV ILMIY
FAOLIYATINING DASTLABKI DAVRI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 448
–
457. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74113
50.
Boltayev , O., Yarashova , M. Xayrullayev, U. & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF.
Modern Science and Research
,
4
(3), 600
–
608. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75573
51.
Yarashova, M., Boltayev, O. ., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
BOSHLARIDA).
Modern Science and Research
,
4
(3), 571
–
581. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75785
