ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
470
HAYVON NOMLARI VA UNGA OID SO’ZLARNING LEKSIK-SEMANTIK TAHLILI
Xidirova Iroda
Ilmiy rahbar
Choriyeva Laziza
Termiz davlat universiteti 2-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.7943513
Annotatsiya.
Maqolada XI-XV asrlardagi lug’atlardagi hayvon nomlari va unga oid
so’zlarning leksik-semantik va fonetik jihatdan tahlil yoritildi. Shuningdek, ba’zi so’zlarning leksik
jihatidan boshqa so’zga teng ekanligi aniqlashtirildi.
Kalit so’zlar:
Leksik-semantik tahlil, fonetik tahlil,”Devonu lug’otit turk”, “At tuhfatu
zakiyatu fil lug’otayn”, “Muhokamat ul lug’atayn”.
LEXICAL-SEMANTIC ANALYSIS OF ANIMAL NAMES AND RELATED
WORDS
Abstract.
In the article, the lexical-semantic and phonetic analysis of animal names and
related words in the dictionaries of the XI-XV centuries was covered. It was also clarified that
some words are lexically equivalent to other words.
Keywords:
lexical-semantic analysis, phonetic analysis, "Devonu lug'otit turk", "At tuhfatu
zakiyatu fil lug'otayn", "Muhokamat ul lug'atayn".
Л
ЕКСИКО-СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ НАЗВАНИЙ ЖИВОТНЫХ И
РОДСТВЕННЫХ ИМ СЛОВ
Аннотация.
В статье проведен лексико-семантический и фонетический анализ
названий животных и родственных им слов в словарях XI-XV веков. Также было выяснено,
что некоторые слова лексически эквивалентны другим словам.
Ключевые слова:
лексико-семантический анализ, фонетический анализ, «Девону
лугъотит турк», «Ат тухфату закияту фил лугъотайн», «Мухокамат ул лугъатайн».
Kirish
«Devonu lug’otit-turk» («Turkiy so’zlar devoni») — Mahmud Koshg’ariyning turkiy tillar
haqidagi qomusiy asari (1071—72). Bu asarda 11-a. ning 2-yarmida Markaziy Osiyoda va G’arbiy
Xitoy hududida istiqomat qilgan turkiy urug’ va qabilalar, ularning ijtimoiy ahvoli, tili, tarixi, bu
hududning geografiyasi, tabiati, hayvolari, metrologiyasi va astronomiyasiga oid qimmatli
ma’lumotlar yozib qoldirilgan.
Ikkinchi lug'atimiz turkiy tilga bagishlangan muallifi nomalum «At - tuhfatuz zakiyatu fillugatit
turkiya» («Turkiy til haqida noyob tuhfa») asari ham bolib, u XIV asrga oid deb taxmin qilinadi.
Arab tilida yozilgan bu manba prof. S.Mutallibov tarjimasida ozbek tilida 1968-yilda Toshkentda
nashr qilingan.
Uchinchi lug'atimiz Alisher Navoiyning “ Muhoakamat ul- lug'atayn"asari. Alisher Navoiy
«Muhokamat ul-lug’atayn»da o’zbek tilini fors tili bilan taqqoslab, ona tilidagi ustunliklarini,
uning adabiyot, sanat, ilm-fan va madaniyat taraqqiyotidagi rolini ashyoviy matreallar misolida
namoyish etadi.
Muhokama va natijalar.
Ushbu uch lug'atdan hayvon nomlari ko'rib chiqilganda tafovutlar paydo bo'ldi. Hayvon
nomlari leksik-semantik va fonetik tamoyil asosida tahlil qilindi.
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
471
Hayvon nomlari ushbu lug'atlarda fonetik tahlil qilinganda Devonu lug'otit turk asarida
tulki
so'zi
tïlkü
shaklida keltirilgan bo'lsa (171-bet), At tuhfa asarida
tölkï
shaklida kelyapti (38-
bet). Bu yerda so'zlarni fonetik jihatdan o'zgarganini ya'ni
ï
ni
ö
ga o'zgarganini kòrdik. Devonu
lug'itit turkda
echki
so'zining ikki xil variantini ham ko'rish mumkin:
keči
(
o'g'uzcha
) (399-bet),
ečku
(65-bet). Bu so'zlarda
i
unlisini
u
unlisiga o'zgarganini va birida
k
tovishini yoqligiga guvoh
bo'lamiz.
Xachir
so'zi Devonu lug'otit turkda
qatïr
(146-bet). At tuhfada esa fonetik hodisaga
uchrab
atïr
tarzida keladi (26-bet).
Eshak
so'zining Devonu lug'otit turkda
eškak
(57-bet) va
ešyäk
( 58-bet) variantlari uchrasa, At tuhfada
ë:šak
shaklida keladi (46-bet). Huddi shu tarzda
qolgan so'zlarni tahlil qilsak
ayiq
so'zi Devonu lug'otit turkda
ayïğ
( 47-bet) shaklida kelsa, At
tuhfada
ayü
( 55-bet) shaklida keladi. Bilamizki
sigir
so'zini shevada har xil varianti bor:
ïnäk
,
uy
va hokazo.
Sigir
so'zi At tuhfa kitobida fonetik jihatdan o'zgargan 3 shakli berilgan
ënäk
,
sïrğïr
,
siğir
(26-bet). Devonu lug’otit turkda esa
sïğir
shaklida keladi (14-bet). Ko'rib turganimizdek
ikkita kitobda fonetik jihatdan farq qiluvchi so'zlar ko'p.
To'ng'iz
so'ziga e'tibor qaratadigan bo'lsak
Devonu lug’otit turkda
toŋuz
shaklida kelsa (141-bet), At tuhfa
tonğoz
shakilida uchraydi (51-
bet), Alisher Navoiyning Muhokamat ul lug'atayn asarida esa
xuk
shaklida keladi (50-bet).
Ko'rinib turganidek uchta asarda hayvon nomlarini fonetik jihatdan farq qilishini tahlil qilindi.
Hayvon nomlarini Devonu lug’otit turk va At tuhfadagi so'zlarni leksik-semantik jihatdan ham
tahlil qilganda tafovutlar topildi. Masalan, At tuhfada
erkak
tuya
ma'nosida
bäsräk
so'zi kelgan
bo'lsa, Devonu lug’otit turkda esa
buğra
(168-bet) shaklida keladi. Echkining erkagi ya'ni
taka
At
tuhfada
täkä
(31-bet), Devonu lug’otit turkda
erkač
(51-bet). Hayvonlarning xususiyatiga ko’ra
ham tafovut aniqlandi.
Qora
ot
At tuhfada
qara
(14-bet), Devonu lug’otit turkda
oy
at
(
o'y
at
)
(34-bet).
Urg'ochi
tuya
so'zining Devonu lug’otit turkda 2 xil varianti keltirilgan
tetir
(146-bet),
iŋän
(20-bet).
Chiyabo'ri
Devonu lug’otit turkda
böri
(400-bet),
ajru
(64-bet), At tuhfada
qarsaq
,
shaqal
(26-bet).
Otning
yoli
Devonu lug’otit turkda
yalïğ
(327-bet), At tuhfada
a:l
(14-bet).
Ikki
yoshli
qo'y
Devonu lug’otit turkda tišak (156-bet), At tuhfada quyun (38-bet). Bars so'zi Devonu
lug’otit turkda
bars
,
qoplon
ma'nosida (140-bet), At tuhfada
ov
iti
ma'nosida (95-bet) uchraydi.
Maymun
Devonu lug’otit turkda
bičin
(141-bet), At tuhfada
majmun
(100-bet).
Buzoq
so'zi
Devonu lug’otit turkda
buzğu
(178-bet), At tuhfada
tana
(87-bet) shaklida keladi.
Kaltakesak
Devonu lug’otit turkda
këlär
(147-bet), At tuhfada
kasaltirgi
(68-bet),
mushuk
Devonu lug’otit
turkda
müš
(
chigilcha
), At tuhfada
machi
,
chatok
(68-bet) shakllarida uchraydi.
Xulosa
Davrlar o'tgan sayin lug'atlardagi so'zlar fonetik, leksik, grammatik jihatdan o'zgarib boradi
va bu lug'atlardagi so'zlar yangilanib boyishiga sabab bo'ladi. Har bir davrda yashagan insonlar
hayvon nomlarini uning turiga, jinsiga, yoshiga, xususiyatiga ko'ra nomlagan.
REFERENCES
1.
Mahmud Koshg'ariy “Devonu lug'oti-t-turk"(Turkiy soʻzlar devoni)/Mahmud Koshgʻariy.-
Toshkent:G'afur G'ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi,2017
2.
"At -tuhfatuz zakiyyat fillugʻatit turkiya" Oʻzbekiston SSR "Fan" nashriyoti, Toshkent-
1968
3.
Alisher Navoiy “Muhokamat ul lug’atayn” nashrga tayyorlovchi Porso Shamsiyev
ISSN:
2181-3906
2023
International scientific journal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 2 / ISSUE 5 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
472
4.
Khidirova, I. (2023). PEYORATIVE, DEGORATIVE VOCABULARY IN FAMILY
SPEECH (EXAMPLE OF THE KHIDIROV AND SHAYMATOV FAMILIES).
Modern
Science and Research
,
2
(3).
5.
Xidirova, I., & Xidirova, N. (2021). Gender Characteristics of Family Speech Speech (On
the Example of the Uzbek Family).
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION
,
1
(2), 196-199.
6.
Raxmonjonova, G., & Xidirova, I. (2022). CHORTOQ SO ‘ZINING KELIB
CHIQISHIGA OID ILMIY QARASHLAR.
Eurasian Journal of Academic
Research
,
2
(11), 188-189.
7.
Jo’rayeva, M., & Xidirova, I. (2023). QOYALAR HAM YIG’LAYDI” ASARIDA
QO’LLANILGAN
DIALEKTIZMLARNING
LEKSIK-SEMANTIK
TAHLILI.
Development of pedagogical technologies in modern sciences
,
2
(2), 42-48.
8.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). “TEMIR XOTIN”
DRAMASINING
FONETIK-FONOLOGIK
TAHLILI.
In
INTERNATIONAL
CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1, pp. 492-496).
9.
qizi Jo‘rayeva, M. S., & Xidirova, I. X. (2023, January). SHOYIM BO ‘TAYEVNING
“SHO ‘RODAN QOLGAN ODAMLAR” ASARIDA NOADABIY QATLAM SO
‘ZLARINING QO ‘LLANILISHI. In
INTERNATIONAL CONFERENCES
(Vol. 1, No. 1,
pp. 487-491).
10.
Xidirova, I. ., & Jo‘rayeva, M. (2023). LEXICAL-SEMANTIC ANALYSIS OF
DIALECTISMS USED IN THE WORK OF ART (IN THE EXAMPLE OF THE WORK
"ROCKS ALSO CRY").
Modern Science and Research
,
2
(3), 142–144.
11.
Xidirova, I. ., & Dobilova, M. (2023). IMLO MUAMMOLARI VA YECHIM.
Modern
Science and Research
,
2
(3), 138–141.
