852
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY VA ARXITEKTURA
TARAQQIYOTI MEROSI
Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich
Osiyo Xalqaro Universiteti Tarix va Filologiya kafedrasi o‘qituvchisi.
Tel: +998936857755. E- mail:
https://doi.org/10.5281/zenodo.14539713
Annotatsiya. Oʻrta Osiyoda joylashgan Buxoro amirligi asrlar davomida muhim siyosiy,
madaniy va meʼmoriy markaz boʻlib kelgan. Uning qurilish tarixi amirlikning rivojlanayotgan
ijtimoiy-siyosiy tuzilishini, diniy urf-odatlari va badiiy ta'sirini aks ettiradi. Ushbu maqolada
Buxoro amirligining meʼmoriy bosqichlari oʻrganilib, uning shaharsozlik, diniy inshootlari
hamda mahalliy materiallar va uslublardan foydalanishga eʼtibor qaratiladi. Amirlik tarixidagi
muhim davrlarni o‘rganib, biz uning hukmdorlari O‘rta Osiyo madaniy landshaftiga qanday qilib
abadiy meros qoldirganliklarini aniqlaymiz.
Kalit so’zlar: Oʻrta Osiyo, Buxoro amirligi, diniy urf-odatlar, shaharsozlik, diniy
inshootlar, madaniy meros, masjidlar, madrasalar, karvonsaroylar.
THE ARCHITECTURAL HISTORY OF THE BUKHARA EMIRATE: A LEGACY OF
CULTURAL AND ARCHITECTURAL DEVELOPMENT
Abstract. The Bukhara Emirate, located in Central Asia, has been an important political,
cultural, and architectural center for centuries. Its architectural history reflects the evolving socio-
political structure of the emirate, its religious traditions, and its artistic influence. This article
examines the architectural stages of the Bukhara Emirate, focusing on its urban planning,
religious structures, and the use of local materials and styles. By examining key periods in the
emirate's history, we will determine how its rulers left an enduring legacy on the cultural
landscape of Central Asia.
Keywords: Central Asia, Bukhara Emirate, religious traditions, urban planning, religious
structures, cultural heritage, mosques, madrasas, caravanserais.
ИСТОРИЯ СТРОИТЕЛЬСТВА БУХАРСКОГО ЭМИРАТА: НАСЛЕДИЕ
КУЛЬТУРНОГО И АРХИТЕКТУРНОГО РАЗВИТИЯ
Аннотация. Бухарский эмират, расположенный в Центральной Азии, на
протяжении веков был важным политическим, культурным и архитектурным центром.
История его строительства отражает развивающуюся социально-политическую
структуру эмирата, религиозные традиции и художественное влияние. В данной статье
рассматриваются архитектурные этапы Бухарского эмирата, уделяя особое внимание
его городскому планированию, религиозным постройкам, а также использованию местных
853
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
материалов и стилей. Изучая важные периоды истории Эмирата, мы узнаем, как его
правители оставили неизгладимое наследие на культурном ландшафте Центральной Азии.
Ключевые слова: Средняя Азия, Бухарский эмират, религиозные традиции,
градостроительство, культовые сооружения, культурное наследие, мечети, медресе,
караван-сараи.
Kirish
Hozirgi O‘zbekiston hududida joylashgan Buxoro amirligi 16-asrdan to 19-asr oxirlarida
Rossiya imperiyasiga qo‘shib olinishigacha Markaziy Osiyo tarixida markaziy o‘rin tutgan.
Oʻzining boy madaniy merosi bilan mashhur Buxoroning shaharsozlik va meʼmoriy
taraqqiyoti mintaqaning tarixiy ahamiyatidan dalolat beradi.
Amirlikning qurilish ishlari uning Ipak yo‘lidagi diniy va iqtisodiy markaz maqomini aks
ettirdi. Uning shahar oʻzagi boʻlgan Buxoro shahri islom meʼmorchiligining tirik muzeyiga,
jumladan masjidlar, madrasalar, karvonsaroylar va bozor majmualariga aylandi. Ushbu tadqiqot
amirlikning qurilish tarixini o'rganib, arxitektura va shaharsozlik hukmdorlarining siyosiy va
madaniy ustuvorliklarini qanday o'zida mujassam etganligini ta'kidlaydi.
__________________________________________
Tarixiy kontekst
Buxoro amirligi 16-asrda Temuriylar saltanatining tanazzulga uchrashi ortidan
Shayboniylar sulolasi hukmronligi ostida vujudga kelgan. Shayboniylar meʼmoriy tiklanish
davrini boshlab berdilar, amirlikning koʻpgina ramziy inshootlariga poydevor qoʻyishdi.
Keyinchalik amirlik 18-asr oʻrtalarida Jonidlar (Astraxoniylar) sulolasi, keyinchalik esa
mangʻitlar sulolasi tasarrufiga oʻtgan.
Buxoro mashhur islom markazi bo‘lib, uni ko‘pincha “Islom ustuni” deb ham atashadi.
Shahar me'morchiligi uning diniy e'tiborini aks ettirdi, ko'plab inshootlar islomiy ta'lim va
ibodat markazlari bo'lib xizmat qildi. Uning qurilish faoliyatida fors va temuriylar anʼanalarini
oʻzida mujassamlashtirgan holda islom meʼmoriy uslublari chuqur taʼsir koʻrsatgan.
________________________________________________
Amirlikning poytaxti Buxoro shaharning markazlashgan joylashuvi bilan ajralib turardi.
Ark qal'asi va Po-i-Kalyan majmuasi kabi muhim diqqatga sazovor joylar shaharning
siluetini belgilab berdi. Shahar infratuzilmasi qurg'oqchil muhitda shahar hayotini ta'minlovchi
ariqlar deb nomlanuvchi murakkab kanallar tizimini va umumiy suv havzalarini (hauz) ham o'z
ichiga olgan.
854
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
Amirlik hukmdorlari oʻzlarining islom yetakchilari sifatidagi qonuniyligini
mustahkamlash uchun masjid va madrasalar qurishni birinchi oʻringa qoʻyganlar. E'tiborli misollar
orasida:
• Po-i-Kalyan majmuasi: Kalyan masjidi va minorasini o'zida mujassam etgan bu ramziy
ansambl amirlikning diniy obro'sini ifodalagan.
• Mir-i Arab madrasasi: Shayboniylar davrida qurilgan bo'lib, u islom ta'limining asosiy
markazi bo'lib xizmat qilgan.
Buxoroda ham ko‘plab ziyoratgoh va maqbaralar joylashgan bo‘lib, bu uning ma’naviy
ahamiyatini aks ettiradi. Bibliyadagi Ayub siymosi bilan bog'liq bo'lgan Chashma-Ayub
maqbarasi amirlikning diniy rivoyatlarni o'z me'morchiligiga integratsiyalashganligining
namunasidir.
Buxoro bozorlari va karvonsaroylari Buyuk Ipak yo‘lining asosiy tugunlari bo‘lganligi
sababli savdo-sotiq va madaniy almashinuvni yo‘lga qo‘ygan. Toki-Zargaron gumbazi (zargarlar
bozori) va Toki-Sarrafon gumbazi (pul almashtiruvchilar bozori) kabi inshootlar amirlikning
iqtisodiy hayotiyligini ochib beradi.
Siyosiy hokimiyat ramzi boʻlgan Ark qalʼasi amirlikning maʼmuriy va harbiy markazi
boʻlgan. Bir necha bor qayta tiklangan va kengaytirilgan Ark amirlikning chidamliligi va
o'zgaruvchan ehtiyojlarini qamrab oldi.
________________________________________________
Buxoro amirligidagi qurilishda asosan pishiq g‘isht, loy g‘isht, sirlangan koshin kabi
mahalliy materiallardan foydalanilgan. Mozaik fayans va geometrik bezaklardan foydalanish fors
va temuriylar estetikasining ta'sirini ko'rsatdi. Gumbazlar, arklar va murakkab koshinlar amirlik
meʼmorchiligining oʻziga xos xususiyatlariga aylandi.
________________________________________________
Buxoro amirligi 19-asrda Rossiya imperiyasining kuchayib borayotgan bosimiga duch
kelganligi sababli uning meʼmoriy jadalligi pasaydi. Anneksiya qilinganidan so'ng, ko'plab
inshootlar yaroqsiz holga keldi, ammo o'sha paytdan beri uning merosini saqlab qolish uchun
jiddiy harakatlar qilindi. Bugungi kunda Buxoro
________________________________________________
Xulosa
Buxoro amirligining qurilish tarixi siyosiy ambitsiya, diniy sadoqat va badiiy
innovatsiyalarning uyg‘un uyg‘unligini ko‘rsatadi. Amirlik o‘zining me’morchilik ishlari bilan
Markaziy Osiyoda o‘chmas iz qoldirdi, bu mintaqaning madaniy va tarixiy dinamikasini aks
ettirdi. Islom va Ipak yo‘li tarixining kengroq rivoyatini tushunish uchun Buxoro merosini
o‘rganish va saqlashni davom ettirish muhim bo‘lib qolmoqda.
855
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
REFERENCES
1.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). The Development of Culture and Art during the Timurid Era:
the Development of Architecture and its Characteristics. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 133-138.
2.
Sadullayev, U. (2024). EDWARD ALLWORTH AND THE STUDY OF MODERN
UZBEKS. Modern Science and Research, 3(2), 303-308.
3.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). MODERN SCIENCE АND RESEARCH. MODERN
SCIENCE, 2181, 3906.
4.
Sadullayev, U. (2024). ETHNOGENESIS AND ETHNIC HISTORY OF THE UZBEK
PEOPLE. Modern Science and Research, 3(2), 355-361.
5.
Shokir o’g’li, S. U. (2024). MODERN SCIENCE АND RESEARCH. MODERN
SCIENCE, 2181, 3906.
6.
Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-
MАDАNIY SОHАLАRIDА ОILАNING RОLI.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
,
36
(2), 149-153.
7.
Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules
and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.
EUROPEAN JOURNAL
OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION
,
4
(9), 189-194.
8.
Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in
the Bukhara Emirate.
Miasto Przyszłości
,
53
, 964-969.
9.
Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT
(RED APPLE II).
Modern Science and Research
,
3
(2), 1071–1073. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29533
10.
Umidjon,
X.
(2023).
1918-1939-yillarda
Polshaning
ichki
siyosatidagi
o’zgarishlar.
Центр Научных Публикаций (buxdu.Uz)
,
42
(42). извлечено от
https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963
11.
Umidjon Xayrullayev. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN
GOVERNORSHIPS DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE
ARAB INVASION.
https://doi.org/10.5281/zenodo.13958464
12.
Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.
Science and Education, 3(10), 385-389.
13.
Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan
during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN
NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.
856
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
14.
Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2), 212–215. Retrieved from
http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308
15.
Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS . ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from
https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035
16.
Muyiddinov, B. (2024). BARTHOLD'S "СОЧИНЕНИЯ. ТОМ I. ТУРКЕСТАН В
ЭПОХУ МОНГОЛЬСКОГО НАШЕСТВИЯ" THE HISTORY OF THE CREATION OF
THE
WORK.
MODERN
SCIENCE
AND
RESEARCH,
3(1),
699–
https://doi.org/10.5281/zenodo.10552555
17.
Muyiddinov, B. (2024). THE ROLE OF MILITARY REFORMS IN THE BUKHARA
KHANATE IN THE LIFE OF THE STATE UNDER THE SHAYBANIDS. MODERN
SCIENCE AND RESEARCH, 3(2), 646–648.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10668887
18.
Ярашова, М. (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.
Modern Science and Research
,
3
(10), 362–368.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901
19.
Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ
УСУЛЛАРИ.
Modern Science and Research
,
3
(11), 782–787. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057
20.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.
Miasto
Przyszłości
,
52
,
622–625.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
21.
Toshpo’latova,
S.
(2024).
TARIX
FANINI
O’QITISHDA
SAMARALI
METODLAR.
Modern Science and Research
,
3
(11), 774-782.
22.
Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.
Журнал универсальных научных
исследований
,
2
(5), 453-462.
23.
Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.
Modern Science and
Research
,
3
(5), 522-529.
24.
Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot
District.
Modern Science And Research
,
3
(5), 148-151.
25.
Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL
MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.
Modern Science and Research
,
3
(2), 447-450.
857
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
26.
Rahmonova, S. (2023). DYNAMICS AND MAIN DIRECTIONS OF SPIRITUAL AND
CULTURAL REFORMS IMPLEMENTED IN UZBEKISTAN. Modern Science and
Research, 2(10), 850-854
27.
YUKSAK MA’NAVİYATLİ AVLOD-UCHİNCHİ RENESSANS BUNYODKORLARİ.
Наука и технология в современном мире, 2(3), 76-79.
28.
Rahmonova, S. (2023). YANGI O ‘ZBEKISTONDA MA’NAVIY-MADANIY
ISLOHOTLAR. Current approaches and new research in modern sciences, 2(10), 40-43.
29.
Yuldosheva , F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING “QADIMGI
TURKLAR” ASARIDA KOʻKTURKLAR YODGORLIKLARI XUSUSIDA. GOLDEN
BRAIN, 1(16), 338–342.
30.
Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI
ZARAFSHON VOHASIDA ETNOSLARARO MUNOSABATLAR.
TA’LIM VA
RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI
,
3
(9), 1–5. Retrieved from
https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941
31.
Sayfutdinov F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI
ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.
Modern Science and Research
,
3
(10), 620–629.
Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335
32.
Ilniyazovich, S. F. (2024).
Historiography of Various Expeditions and their Results in the
Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th Century. EUROPEAN
JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4 (9), 159–165
.
33.
Sayfutdinov F. (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF THE
KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.
Journal of Universal Science Research
,
2
(5),
441–452.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-
34.
Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT THE
POPULATION OF THE ZARAFSHAN OASIS. (20TH CENTURY).
Modern Science and
Research
,
3
(2), 911–914. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-
research/article/view/29503
35.
Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O‘ZARO
SAVDO MUNOSABATLARI.
JOURNAL
OF SCIENCE, RESEARCH AND
TEACHING
,
2
(8),
111–114.
Retrieved
from
http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284
36.
O Boltayev A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND DIPLOMATIC
PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH CENTURY. Modern
Science and Research 2 (9), 145-149
858
ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10
37.
O Boltaev BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK ROAD
Analytical Journal of Education and Development 4 (10), 293-297
38.
Nozimov, J. T. (2024). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF CHILDREN FOR
FORMATION OF DEVELOPMENT FOR PREPARATION FOR UNIVERSITY.
Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(5), 575-578.
39.
Нозимов Ж. Т. и др. Социально-психологические особенности формирования
духовных потребностей в профессиональном развитии студентов //Science and
Education. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 455-459.
40.
Nozimov, J. (2019). The use of the trainings in developing intercultural competence in
students. In Психология образования будущего: От традиций к инновациям (pp. 112-
114).
