ZARAFSHON VOHASI TABIY-TARIXIY GEOGRAFIYASI

497

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

ZARAFSHON VOHASI TABIY-TARIXIY GEOGRAFIYASI

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich

Osiyo Xalqaro universiteti Tarix va Filologiya kafedrasi o‘qituvchisi.

Tel: +998936857755. E- mail:

sferuz1011@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.14675185

Zarafshon vodiysi – Markaziy Osiyoning markaziy qismida, Turkiston–Oqtov bilan

Zarafshon tizmalari orasida joylashgan koʻndalang vodiy. Zarafshon vodiysining sharqiy togʻli

qismi Tojikiston, gʻarbiy togʻ etagi va tekislik qismi Oʻzbekiston hududida joylashgan.

Hozirgi relyefining shakllanishida Zarafshon daryosining doimiy va vaqtli irmoqlari

hamda shamol muhim rol oʻynagan. Zarafshon vodiysi Zarafshon muzligidan (balandligi 2775

metr) boshlanib, gʻarbda Sandiqli choʻligacha (balandligi 185 metr) 781 kilomtrga choʻzilgan.

Vodiy shu masofada gʻarbiy, janubi-gʻarbiy yoʻnalishda davom etadi va asta-sekin pasayib

hamda kengayib boradi.

Zarafshon vodiysi, asosan, ustini toʻrtlamchi davr allyuvial jinslari qoplagan uchlamchi

davr choʻkindi jinslaridan tarkib topgan. Bu yerda neogen davrigacha dengiz boʻlgan. Alp

orogenezida vodiy quruqlikka aylangan. Zarafshon daryosi oʻz oʻzanini chuqurlashtirib, terrasalar

(koʻhna qayirlar) hosil qilgan.

Zarafshon vodiysining sharqiy togʻli qismida 6 ta terrasa bor. Panjakent shahrigacha (300

kilometr masofada) vodiy tor va chuqur, Turkiston va Zarafshon tizmalari undan tik koʻtarilib

turadi. Zarafshon daryosi yuqori qismida muz harakati bilan vujudga kelgan ancha keng (4–5

kilometr) vodiy hosil kilgan. Kishtutsoyning Zarafshonga quyiladigan yerida vodiy juda tor, togʻ

yon bagʻri daryo qirgʻogʻidan tik koʻtarilgan.

Quyi qismida vodiy kengayib, Oʻzbekiston hududiga oʻtgach, kengligi ayrim joylarda 60

–70 kilometrga (Buxoro vohasida) yetadi. Oʻzbekiston hududida Zarafshon vodiysining uzunligi

qariyb 480 kilometr boʻlib, bu qismida Samarqand, Buxoro, Qorakoʻl vohalari joylashgan.

Samarqand vohasi Samarqand botigʻida joylashgan, shimoldan Gʻubdintogʻ-Oqtogʻ-

Qoratogʻ, janubdan Qoratepa-Zirabuloq-Ziyovuddin kabi uncha baland boʻlmagan togʻlar bilan

oʻralgan. Zarafshon vodiysi bu vohada ancha (50 kilometrgacha) keng. Navoiy shahridan oʻtgach,

vodiy yana torayadi. Qiziltepa va Oftobachi qirlari birbiriga juda yaqinlashib, Hazar yoʻlagini

(kengligi 8–10 kilometr) hosil qiladi.

Vohaning yer yuzasi tekis bo‘lib Zarafshon daryosi va vaqtincha oqar soylar kesib

parchalagan, baʼzi yerlarida jarlar hosil qilgan. Hazar yoʻlagidan oʻtgach, vodiy yana kengayadi

va janubi-gʻarbga burilib, Buxoro vohasini hosil qiladi. Bu qismida Zarafshon vodiysining

kengligi 70 kilometrga yetadi hamda tekislikka aylanadi.

498

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

Voha shimoldan Qizilqum bilan, sharqdan Qoʻshtepa, Azkamar, Quyimozor, Qaynagʻach,

Qumsulton kabi tepaliklar, janub va janubi-gʻarbdan esa Qorakoʻl platosi bilan oʻralgan. Buxoro

vohasi janubi-gʻarbga, gʻarb va shimoli-gʻarbga bir oz nishab. Uning mutlaq balandligi 200–280

metr.

Vohani kanallar, ariqlar kesib oʻtgan. Zarafshon vodiysi Buxoro vohasida janubi-gʻarbga

torayib boradi hamda Qorakoʻl platosi yonida ancha torayib Qorakoʻl yoʻlagini hosil qiladi.

Soʻngra vodiy yana kengayib Qorakoʻl vohasi boshlanadi.

Qorakoʻl vohasini janubi-gʻarbdan Sandiqli qumi, shimoli-sharqdan Qorakoʻl platosi va

janubdan Eshakchi qumligi oʻrab turadi. Bu yerda vodiyning kengligi 48–50 kilometr, mutlaq

balandligi 185–200 metr. Kichik shoʻr koʻl, pastliklar bor. Zarafshon vodiysi Markaziy Osiyoning

markaziy qismida joylashganligidan iqlimi kontinental. Vodiy gʻarbdan sharqqa ancha

choʻzilganligi va relyefning balandlashib borishi tufayli temperatura rejimi va yogʻinlar miqdori

har joyda turlicha.

Yillik oʻrtacha temperatura tekislik qismida 12°-15°, togʻli kismida 12°-0,7°. Yoz

vodiyning tekislik qismida issiq boʻlib, uzoq davom etadi, iyulning oʻrtacha temperaturasi 25°-

29°, togʻli qismida esa 20°-7,7°. Baʼzan temperatura tekislik kismida 44° ga, togʻli qismida 33° ga

chiqadi.

Qish vodiyning tekislik qismida ancha iliq boʻlib, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°

dan -1,3° gacha, togʻli qismida -3° dan -10° gacha boʻladi. Eng past temperatura -35°.

Yillik yogʻin 114–400 millimetr (gʻarbdan sharqqa ortib boradi), faqat Zarafshon

tizmasining gʻarbiy qismi – Omonqoʻtonda 881 millimetr. Yogʻinning koʻp qismi tekislik kismida

yilning sovuq faslida, togʻli kismida esa issiq faslda ham tushadi. Vodiyning asosiy daryosi –

Zarafshon. Koʻllaridan eng yirigi – Dengizkoʻldir.

Zarafshon vodiysi botiqda joylashganligi sababli yer osti suvlari mavjud. Vodiyda tuproq

va oʻsimlik qoplami balandlik mintaqalari hosil kilgan. Vodiyning eng pastki 400 – 500 metr

balandlikkacha boʻlgan yerlari choʻl mintaqasiga kiradi. Bu mintakaning tuprogʻi och boʻz tuproq,

unda, asosan, arpagʻon, taroqbosh, lolaqizgʻaldoq, qoramashoq, kovrak, chitir, toshloq yerlarda

esa shuvoq, burgan va boshqalar oʻsadi.

Choʻl mintaqasidan soʻng adirlar boshlanib, balandligi 500 metrdan 1200 metrgacha

boʻlgan yerlarni oʻz ichiga oladi. Bu yerlarda tipik va toʻq tusli boʻz tuproq tarqalgan.

Qoʻngʻirbosh, rang, noʻxatak, yoʻngʻichka, yaltirbosh, oqquray, gulxayri, sasir, qasmaldoq,

chalov, yetmak kabi oʻtlar; zirk, naʼmatak kabi butalar oʻsadi.

Vodiyning 1200 metrdan 2700 metrgacha boʻlgan qismi togʻ mintaqasidan iborat boʻlib,

bu yerlarda jigarrang va qoʻngʻir togʻ-oʻrmon tuproqlari uchraydi.

499

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

Oʻtlardan taktak, taroqbosh, chayir, butalardan uchkat, bodomcha, daraxtlardan archa

oʻsadi. Vodiyning 2700 metrdan baland qismi yaylov mintaqasidan iborat, tuprogʻi jigarrang.

Zarafshon vodiysining asosiy suv bazasi Zarafshon tog‘ining eng yuqori cho‘qqisi

Zarafshon muzligi bo‘lib 3154 m. balandlikda joylangandan to‘yinadigan Zarafshon daryosidir.

Zarafshon daryosining eng yuqori qismida vohaning eni 4-5 km bo‘lib, Kishtutsoyning

Zarafshonga quyiladigan joyidan Zarafshon havzasi yana torayadi. Undan quyi sari vodiy kengaya

borib, O‘zbekiston Respublikasining Buxoro vohasi rayonlarida uning eni 60-70 km gacha borib

yetadi

1

.

Zarafshon vodiysining O‘zbekiston qismini uzunligi 480 km ga yaqin bo‘lib, mana shu

masofada tarixiy davrlarda Samararqand, Buxoro va Qorako‘l vohalari tashkil topgan. Samarqand

vohasi shimolda G‘ubdintog‘- Oqtog‘-Qoratog‘, janubdan Qoratepa-Zirabuloq-Ziyovuddin kabi

uncha baland bo‘lmagan tog‘lar bilan o‘rab olingan. Mana shu rayonlarda vohaning kengligi 50

km gacha boradi. Vodiy Karmanadan o‘tgach, yana torayadi. Shu joyda Qiziltepa va Oftobachi

qirlari bir-birlariga yaqinlashib, kengligi 8-10 km bo‘lgan Xazar yo‘lagini hosil qiladi. Vodiy

Hazar yo‘lagidan o‘tgach, yana kengayadi va janubiy-g‘arbga burilib, Buxoro vohasini hosil

qiladi.

Zarafshon tog‘ tizmasining g‘arbiy qismi janubiy Hisor tog‘lari bilan tutashib ketadi.

Uning g‘arbga tomon yastlangan tizmalari Chaqalikalon tog‘idan Taxtaqaracha

dovonigacha davom etadi va keyin esa 500-600 kmli adirlar bilan tugaydi. Adirlar Kataqo‘rg‘on

shahridan janubda balandlasha borib, Zirabuloq tog‘lariga tutashadi.

Zirabuloq va uning davomi Ziyovuddin tog‘lari Zarashon tog‘ tizmalarining g‘arbiy

davomidir. Bu tog‘larning 1500-2000 metr oraligidagi baland qismi o‘rmon-dasht mintaqasi

hisoblanib, bu joylar archa, yong‘oq, bodom, pista, do‘lana, itburun kabi o‘simliklar bilan

qoplangan.

Zarafshon daryosining shimoli-sharqida Nurota tog‘ tizmalari joylashgan. U Pomir-Oloy

tog‘ tizmasining shimoliy-g‘arbiy irmog‘i bo‘lib, Nurota vohasining shimol va g‘arb tomonidan

o‘rab turadi. Janubda esa, Qoratog‘ (Kuhi Siyoh), Oqtog‘ (Ko‘hi Safed) hamda Baxiltog‘ yastanib

yotibdi. Tog‘ tizmasining G‘ubdin tog‘, Qaroqchi tog‘, Qo‘ytosh tog‘lari bilan qo‘shib

hisoblaganda janubiy-sharqdan shimoliy-g‘arbga tomon cho‘zilgan masofa 500 km kam emas.

Vodiyning eng pastki 400-500 m balandlikkacha bo‘lgan yerlari cho‘l mintaqasi

hisoblanadi. Cho‘l mintaqasidan keyin vodiyning adirlari boshlanadi. U 500 m dan 1200 m gacha

balandlikda bo‘lgan yerlarni o‘z ichiga oladi. Bu mintaqa chorvachilik xo‘jaligi uchun juda qulay

hisoblanib, bronza davridan boshlab xo‘jalik asosi chorvachilikka asoslangan urug‘ jamoalari

1

Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 3-жилд, 2002. – Б. 675.

500

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

maskaniga aylangan. Vodiyning 1200 m dan yuqorisi tog‘ mintaqasi hisoblanadi. Bu mintaqa

o‘zlashtiruvchi xo‘jalik sohiblariga xos o‘z tabiiy imkoniyatlariga ko‘ra, qadimgi tosh davrining

must'e bosqichidan e'tiboran o‘zlashtirilib, ajdodlar maskaniga aylantirilgan.

Arxeologik topilmalariga ko‘ra, bu mintaqa yaylovlarida bronza davridan e'tiboran chorva

boqilgan va uning tegishli joylarida qadimgi metallurglar tog‘ kon sanoati bilan ham

shug‘ullanishgan (Jilou, Yori, Konchach, Ziyovuddin konlari) uning suvga yaqin daryo va soy,

buloqlar va ularning suv resurslari asosida hosil bo‘lgan hududlarda esa eneolit davridan boshlab

qadimgi dehqonchilik xo‘jaliklari tashkil topgan.

Miloddan ilgarigi II-I ming yillik va milodiy I ming yillik davomida esa mikrooazis tipidagi

dehqonchilik o‘choqlaridan yirik sug‘orma dehqonchilik markazlari tashkil topadi

2

.

Bu mintaqalarda quruq kontinental iqlim hukmron. Tekkislik mintaqalarda qishda -2

gradusgacha, tog‘li rayonlarda - 4 - 8 gradusgacha sovuq bo‘ladi. Yozning iqlimi issiq. Oyning

o‘rtacha temperaturasi iyul oyida 25-30 gradusgacha issiq, absolyut maksimum +46 gradus.

O‘rtacha yillik yog‘inning miqdori 200-881 mm, shulardan 80% asosan qish va bahor

oylarida yog‘adi. Vohaning iqlimiy jihatdan qulay sharoiti, tog‘li landshaftlarning mavjudligi, suvi

ko‘p daryolarning borligi, unumdor tuproqlar va turli ma'danlarning mavjudligi bu hududni juda

erta egallanishiga imkon yaratdi.

Zarafshon vodiysi asosan 3 ta yirik, ya'ni Samarqand, Buxoro, Qorako‘l vohalaridan iborat.

Samarqand vohasi Samarqand botig‘ida joylashgan. Voha shimoldan G‘ubdintog‘ – Oqtog‘ –

Qoratog‘, janubdan Qoratepa – Zirabuloq – Ziyovuddin kabi o‘rtacha balandlikka ega tog‘lar bilan

o‘ralgan. Voha kengligi 50 kmgacha boradi, Navoiy shahridan o‘tgandan keyin vodiy yana toraya

boradi. Masalan, Qiziltepa va Oftobachi qirlari bir-biriga ancha yaqinlashib, Hazor yo‘lagini hosil

qilib, uning kengligi 8 km ni tashkil qiladi.

Vohaning yer sathi asosan tekis va uni Zarafshon daryosi va vaqtincha, mavsumiy oqar

suvli soylar kesib, parchalagan hamda ba'zi joylarda chuqur jarliklar, soylar hosil qilgan.

Masalan, Samarqand shahri hududi juda ko‘p soylar va chuqur jarliklardan iborat bo‘lgan.

Hozirgi Dinamo o‘yingohi qurilgan joy qadimiy chuqur soylardan biri bo‘lib, u tarixan

juda eski. O‘yingohning yuqorirog‘ida mahalliy suv havzasi qurilgan. 1939 yilda shu qurilish

vaqtida soyning chap qirg‘og‘ida so‘nggi paleolit davriga oid manzilgoh topilib o‘rganilgan.

O‘yingohning pastki oqimi qirg‘og‘idan yana bir shu davrga oid manzilgoh topilib

o‘rganilgan

3

.

2

Якубовский А.Ю. Из истории археологического изучения Самарканда//ТОВЭ. – Л ., 1940. – C. 285.

3

Хорошхин А.П. Кызил-Кумский дневник // Сборник статей, касающихся Туркестанского края. – СПб, 1876.

– C. 190.

501

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

Shuningdek, hozirgi harakatdagi Kashshoflar binosining atrofidan, sobiq Ivanovo parki

hududlaridan, hozirgi Koshg‘ariy ko‘chalaridan o‘rta paleolitga doir tosh qurollar topilgan.

Shuningdek, Omonqo‘ton makonidan jayron, moral, ayiq, bo‘ri, tog‘ echkisi, muflon,

toshbaqa kabi jonivorlarning, Qo‘tirbuloq makonidan topilgan buqa, buxoro bug‘usi, fil kabi,

shuningdek, so‘nggi paleolitga oid Samarqand makonidan topilgan buxoro bug‘usi, yovvoyi ot,

buqa, pleystosen eshagi kabi jonivorlarning suyak qoldiqlarining topilishi pleystosen davrida

Zarafshon vodiysi turli hayvonot dunyosi va bargli o‘simliklar dunyosiga boy bo‘lganligidan

guvohlik beradi

4

.

Bulardan tashqari, Osiyo qo‘yining, kulon (eshak), jayron, dasht toshbaqasi, ko‘rsichqon

va boshqa xashakxo‘r jonivorlarning qoldiqlarining taqdim qilinishi vodiyning adir va tekislik

hududlari o‘tloqlarga serob bo‘lganligidan dalolat beradi. Shuni eslatish lozimki, Qo‘tirbuloq

fauna kompleksi Omonqo‘ton va Takalisoy makonlarinikiga juda yaqin o‘xshashligi aniqlangan.

Bu topilma ashyolar bundan 100-40 ming yillar avval yashagan ibtidoiy odamlarga tegishli

bo‘lib, geologik yotqiziq jihatdan Sirdaryo terassasiga to‘g‘ri keladi.

Paleolit davrida Samarqand vohasi boy to‘qayzor, chakalakzor va o‘rmonlardan iborat

bo‘lib, turli yovvoyi jonivorlarga serob bo‘lgan. Masalan, Samarqand manzilgohini qazib tadqiq

qilish vaqtida yirik yovvoyi otlar, buqalar, buxoro bug‘ulari kabi jonivorlarning olovda toblangan

suyak qoldiqlari ko‘plab topilgan.

Buxoro vohasi shimoldan Qizilqum bilan, Sharqdan Qo‘shtepa platasi – supa tog‘i bilan

o‘ralgan. Voha janubiy g‘arbga, g‘arb va shimoliy g‘arbga tomon biroz nishab bo‘lib, uning

mutlaq balandligi 200-280 metrni tashkil qiladi. Vohaning ko‘pgina joylaridan turli asrlarda

qurilgan kanallar va yirik ariqlar kesib o‘tgan. Mavsumiy oqar suvlar tufayli ham soylar, ayrim

joylarda jarliklar hosil bo‘lgan. Vohaning ko‘pgina joylaridan ibtidoiy davr, xususan, mezo-neolit

davrlari makonu manzilgohlari ko‘plab topilgan.

Bronza davriga kelib, voha ibtidoiy odamzod tomonidan keng o‘zlashtirilgan va ayrim

joylarda sug‘orma dehqonchilik tashkil topgan. Zarafshon vodiysi Buxoro vohasida janubiy-

g‘arbga qarab torayib borgan, ayniqsa, Qorako‘l platasi yaqinida ancha torayib Qorako‘l yo‘lagini

hosil qilgan va vodiy yana kengayib, so‘ngra Qorako‘l vohasi boshlanadi.

Bu vohani janubiy-g‘arbdan Sandiqli ko‘li, shimoliy sharqdan Qorako‘l platasi va

janubdan Eshakchi qumligi o‘rab turadi. Bu yerda vodiyning kengligi 48-50 km, mutlaq balandligi

185-200 metrni tashkil qiladi. Voha hududida Kichik sho‘r ko‘l va pastliklar mavjud.

4

Гулямов Я.Г. К изучению древних водных сооружений в Узбекистане //Изв. АН УзССР. 1955. №2. – С 63.

502

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

Zarafshon daryosi Samarqand, Navoiy va Buxoro viloyatlari aholisi uchun yagona ichimlik

suvi manbai bo‘lib, daryo havzasida O‘zbekiston hududida eng yirik yer osti suv zahiralari

joylashgan.

Lekin bu suvdan Zarafshon daryosi tekislikka chiqqandan keyin asosan O‘rta va Quyi

Zarafshon hududdagi sug‘oriladigan ekin maydonlari oziqlanadi. Daryoning o‘rtacha ko‘pyillik

suv sarfi Ravotxo‘ja to‘g‘onida 276 m3/sek ni, minimal suv sarfi 43,3 m3/sek nm, maksimal suv

sarfi esa 429,0 m3/sek ni tashkil etadi.

Arid iqlim sharoitida bebaho hisoblanadigan Zarafshon suvidan foydalanishda kishilik

jamiyati o‘z manfaatlarini qondirish uchun tejab-tergab, avaylab sarflamaganligi va xo‘jalik

faoliyatida daryoning barcha suvidan to‘liq foydalanib kelayotganligi, daryo suvining Amudaryo

havzasiga yetib bormasli-gining asosiy sabablaridan biridir

5

.

Hozirgi davrda tabiiy omillardan tashqari inson omili vodiy tabiatiga, suv resurslariga

regional geoekologik ta'sir ko‘rsatmoqda. Inson omili ta'sirida Zarafshon daryosining suvi Buxoro

shahri hududi yaqinida oqim faoliyatini to‘liq to‘xtatadi.

Bebaho ahamiyatga ega bo‘lgan Zarafshon daryosining suvi O‘zbekiston hududiga

kirguncha Anzob tog‘-boyitish kombinatining faoliyati natijasida chiqariladigan oqova suvning

daryoga qo‘shilishi, daryo suvining dastlabki ifloslanishiga olib keladi.

Suvdagi kislorodning biologik o‘zlashtirilishi 3,3-4,8 mg/l tashkil qiladi. Bu belgilangan

miqdordan ancha yuqori. Samarqand va Kattaqo‘rg‘on shaharlaridan chiqadigan oqova suvlar

hamda ''Siyob”ning daryoga qo‘shilishi suvning nihoyatda ifloslanishiga, suv sifatining

pasayishiga, atrof-muhit ekologiyasining yomonlashuviga sabab bo‘lmoqda.

Eski Anxor kanalining bmrinchi navbati 1953 yilda, ikkinchi navbati esa 1972 yilda ishga

tushirilgan bo‘lib, uning umumiy uzunligi 125 km ni tashkil qiladi. Kanal Samarqand viloyatining

Past Darg‘om, Nurobod va Qashqadaryo viloyatining Chiroqchi tumanlari hududida jami 59 ta

suv sug‘orish shahobchalariga bo‘linib ketadi. Jami suv o‘tkazish qobiliyati 60 m3/sek ni tashkil

etadi. Eng kam suv sarfi (3,67 m3/sek) fevral' oyiga, eng ko‘p suv sarfi esa iyul' (71,63 m3/sek)

oyiga to‘g‘ri keladi.

O‘rtacha yillik suv sarfi 33,3 m3 /sek ni tashkil etadi. Eski Anhor kanali qurilishi

munosabati bilan 17300 gektardan oshiq yer maydonlari o‘zlashtirilib, sug‘orish natijasida

madaniy landshaftlarga aylantirilgan va hozirgi vaqtda asosan g‘o‘za va don ekinlari ekib

kelinmoqda.

Kanal suvi bilan sugoriladigan joylarda yangi aholi punktlari paydo bo‘lishi va mavjud

aholi punktlariga yaqin bo‘lgan yerlar sug‘orib dehqonchrxliq qilina boshlaganligi natijasida,

5

Соболев Л.Н. Географические и статистическая сведения о Зеравшанском округе с приложением списка

населенных мест округа// Зап. Рус. геогр. о-ва по отделению статистики/ Т.IV. – СПб., 1874. – C. 50.

503

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

rel'efi pastkam bo‘lgan joylardagi qishloqlar hududida yer osti suvlarining sathi qo‘tarilib,

balandliklarning yer osti va yer usti qismlardan qiyalik tomon oqib kelgan suv, qishloklardagi

binolar devorlarini zaxlatib yuborayotganliga tufayli, aholi yangi, sutorish suvi ta'siridan holi

bo‘lgan joylarda tartibsiz, rejalashtirilmagan holda, binolar qurib, yangi aholi punktlarini barpo

qilmoqda.

Yangidan barpo etilgan turar joylar yangi yo‘llarni, elektr ta'minoti uchun zarur

tarmoqlarni va boshqa infratuzilmalarni tashkil qilish zarur ekanligini taqozo qiladi. Bundan

tashqari o‘y-joy binolari ko‘pchilik holatlarda kanalning muhofaza zonasiga qurilganligi, aholi

xavfsizligini ta'minlashga katta salbiy ta'sir ko‘rsatadi. Kanal bo‘ylab yangi aholi punktlarining

paydo bo‘lishi natijasida aholining shaxsiy tomorqalarini sug‘orish uchun kanaldan kichik

shaxobchalar kazish yoki nasoslar orqali noqonuniy suvdan foydalanish holatlari mavjudligi,

suvdan foydalanishda ma'lum muammolarni keltirib chiqarmoqda.

Zarafshon vohasida XX asrda mavjud bo‘lgan tarixiy-geografik nomlar qariyb uch ming

yillik (ya'ni miloddan oldingi birinchi mingyillikdan XX asrgacha) tarixiy jarayonlarning mahsuli

bo‘lib, ushbu jarayonlarning muhim bir qismini turli etnosiyosiy va etnomadaniy voqeliklar tashkil

etadi. Xususan, Markaziy Osiyo tarixida yuz bergan migrasion jarayonlarga Zarafshon vohasi

misolida ko‘z tashlanganda bu masala o‘zini yanada yaqqolroq namoyon qiladi. O‘z

tabiiy-

geografik joylashuviga ko‘ra qadimdan o‘troq va ko‘chmanchi etnoslarni o‘ziga jalb qilib kelgan

Zarafshon vohasining shimoliy va shimoli-g‘arbiy hududlari Qizilqum cho‘llari orqali

Sirdaryoning o‘rta havzasi yo‘nalishidan harakatlangan chorvador ko‘chmanchilarning, janub va

janubi-g‘arbdan esa ko‘proq dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi o‘troq etnoslarning kirib

kelishiga zamin yaratgan

6

.

Xususan, birinchi yo‘nalishdan ko‘p asrlar davomida turkiylarning chorvador

qabilalarining muttasil ravishda Zarafshon vohasiga ko‘chib kelib, o‘troqlashganligi tarixiy yozma

manbalarda o‘z ifodasini topgan. Shu bilan birgalikda, turli tarixiy davrlarda vohaning har ikkala

qismi ham ko‘chmanchi, ham asosiy mashg‘uloti dehqonchilik bo‘lgan etnoslarning kirib

kelishlari kuzatiladi. Jumladan, shimoli-g‘arbdan Xorazm vohasidan ko‘chishlari bo‘lganidek,

janubi-g‘arbdan o‘troq eronliklar va ko‘chmanchi arablarning kirib kelganliklari ma'lum

7

.

6

Кармышева Б. Х. Очерки этнической истории южных районов Таджикистана и Узбекистана. – М., 1976. – С.

231.

7

Сухарева О.А. Квартальная община позднефеодального города Бухары (в связи историей кварталов). – М.,

Наука, 1976. – С. 108.

504

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

REFERENCES

1.

Rahmonova Sanoat Shuhrat qizi. (2024). SPIRITUAL AND EDUCATIONAL REFORMS

ARE

THE

FOUNDATION

OF

A

NEW

UZBEKISTAN.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14503228

2.

Rahmonova, S. (2023). DYNAMICS AND MAIN DIRECTIONS OF SPIRITUAL AND

CULTURAL EFORMS IMPLEMENTED IN UZBEKISTAN. Modern Science and

Research, 2(10), 850-854.

3.

Rahmonova, S. (2023). YANGI O ‘ZBEKISTONDA MA’NAVIY-MADANIY

ISLOHOTLAR. Current approaches and new research in modern sciences, 2(10), 40-43.

4.

Rahmonova, S. (2023). YUKSAK MA’NAVİYATLİ AVLOD-UCHİNCHİ RENESSANS

BUNYODKORLARİ. Наука и технология в современном мире, 2(3), 76-79.

5.

Rahmonova, S. (2024). THE REFORMS IMPLEMENTED IN NEW UZBEKISTAN ARE

THE FOUNDATION OF THE THIRD RENAISSANCE. Modern Science and Research,

3(2), 394-399.

6.

Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of

Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology. SPAST Reports,

1(7).

7.

Рахмонова, С. (2024). HARMONY OF EDUCATION AND TRAINING. Журнал

универсальных научных исследований, 2(5), 366-375.

8.

Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI

O'QITISHDAGI AHAMIYATI.

9.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ

XALQINING YORITILISHI.

10.

Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of

Karakalpak.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

11.

Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY VA

ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 852-

858.

12.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI

ZARAFSHON

VOHASIDA

ETNOSLARARO

MUNOSABATLAR.

TA’LIM VA

RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI

,

3

(9), 1–5. Retrieved from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941

13.

Sayfutdinov F. (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF THE

KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.

Journal of Universal Science Research

,

2

(5),

505

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

441–452.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-

research/article/view/34891

14.

Sayfutdinov F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI

ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 620–629.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335

15.

Ilniyazovich, S. F. (2024). Historiography of Various Expeditions and their Results in the

Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th Century.

EUROPEAN

JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 159-165.

16.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O‘ZARO

SAVDO

MUNOSABATLARI.

JOURNAL

OF

SCIENCE,

RESEARCH

AND

TEACHING

,

2

(8),

111–114.

Retrieved

from

http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284

17.

Sayfutdinov, F. (2023). ILLUMINATION OF KARAKALPAK PEOPLE IN

ETHNOGRAPHIC STUDIES.

Modern Science and Research

,

2

(12), 910–917. Retrieved

from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27281

18.

Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT THE

POPULATION OF THE ZARAFSHAN OASIS. (20TH CENTURY).

Modern Science and

Research

,

3

(2),

911–914.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/29503

19.

Sayfutdinov , F. (2024). ETHNIC COMPOSITION OF THE ZARAFSHAN OASIS (2ND

HALF OF THE 20TH CENTURY).

Modern Science and Research

,

3

(1), 577–581.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28335

20.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS BASED ON

THE NATIONAL ECONOMY OF KARAKALPAK.

International Journal Of Literature

And Languages

,

3

(11), 20–27. https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04

21.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK PEOPLE IN

ETHNOLOGICAL SCIENTIFIC WORKS HISTORY.

International Journal Of History

And Political Sciences

,

3

(12), 61–68. https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11

22.

Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND

LIVESTOCK FARMING OF KARAKALPAKS.

Modern Science and Research

,

2

(10),

650–657. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25727

23.

Sayfutdinov Feruz Ilniyazovich, (2023). USING GIS SOFTWARE AND THE

IMPORTANCE OF DIGITAL HISTORY IN THE STUDY OF HISTORY.

International

Journal

Of

History

And

Political

Sciences

,

3

(10),

31–33.

https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue10-06

506

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

24.

Sayfutdinov, F. (2023). THE IMPORTANCE OF DIGITAL TECHNOLOGY IN

TEACHING HISTORY.

Modern Science and Research

,

2

(10), 719–723. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/24678

25.

Ilniyoz o’g’li, S. F. (2023).

XIX ASRDA XONLIKLARNING O ‘ZARO SAVDO

MUNOSABATLARI. JOURNAL OF SCIENCE, RESEARCH AND TEACHING, 2 (8), 111–

114

.

26.

Ярашова, М. (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ

ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.

Modern Science and Research

,

3

(10), 362–368.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901

27.

Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ

УСУЛЛАРИ.

Modern Science and Research

,

3

(11), 782–787. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057

28.

Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf

Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.

Miasto

Przyszłości

,

52

,

622–625.

Retrieved

from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679

29.

Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA

ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

621–632. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58456

30.

Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.

Modern

Science and Research

,

4

(1), 160–168. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/60323

31.

Haqqulov, M. Y. O. G. L. (2022). Markaziy Osiyoda ilk diplomatik munosabatlar tarixi.

Science and Education, 3(10), 385-389.

32.

Yunusovich, H. M. (2024). Experiences Related to the Fine Fiber Cotton of Uzbekistan

during the Years of Soviet Authority. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN

NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 129-132.

33.

Yunusovich, H. M. (2024). The Formation, Development and Role of the High Seljuk

Empire Founded by the Turkic Peoples in the Islamic World. Miasto Przyszłości, 53, 956-

959.

34.

Haqqulov, M. (2024). O ‘RTA OSIYO XALQLARINING OZODLIK ORZUSI BO‘LGAN

“TURKISTON MUXTORIYATI”. Modern Science and Research, 3(12), 609-613.

35.

Yunus ogli, H. M. (2023). QАDIMGI МЕSОPОTАMIYA SHАHАR-DАVLАTLАRI

O'RTАSIDАGI O'ZАRО MUNОSАBАTLАR.

507

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

36.

Nozimov, J. (2024). Talabalar masofaviy ta'lim jarayonida ishonch tuyg'usini

shakllantirishning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari.

Medicine, pedagogy and technology:

theory and practice

,

2

(10), 384-388.

37.

Toxirovich, N. J. (2024). MASOFAVIY TA'LIM JARAYONIDA TALABALARDA

MOTIVATSION HISSINI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.

PEDAGOGIK TADQIQOTLAR JURNALI, 2(1), 180-184.

38.

Nozimov, J. T. (2024). PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF CHILDREN FOR

FORMATION OF DEVELOPMENT FOR PREPARATION FOR UNIVERSITY.

Multidisciplinary Journal of Science and Technology, 4(5), 575-578.

39.

Нозимов Ж. Т. и др. Социально-психологические особенности формирования

духовных потребностей в профессиональном развитии студентов //Science and

Education. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 455-459.

40.

Усманова, М. Н., & Нозимов, Ж. Т. (2022). Социально-психологические механизмы

интернетзависимости у студентов.

Science and Education

,

3

(5), 1299-1305.

41.

Gulyamov, A. A. (2024). JАMIYАTIMIZNING IJTIMОIY-IQTISОDIY, MА’NАVIY-

MАDАNIY

SОHАLАRIDА

ОILАNING RОLI.

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И

ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

,

36

(2), 149-153.

42.

Azizovich, G. A. (2024). Trade Relations of Population in Bukhara Emirate, Shariah Rules

and Regulations in Commercial Affairs, Partnership Relations.

EUROPEAN JOURNAL OF

INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 189-194.

43.

Azizovich, G. A. (2024). Family-Marriage and Inheritance Relations of the Population in

the Bukhara Emirate.

Miasto Przyszłości

,

53

, 964-969.

44.

Gulyamov, A. (2024). BUXORO MUZEYNING TASHKIL TOPISHI TARIXI.

Modern

Science and Research

,

3

(12), 659-667.

45.

Obid o'g'li, B. O., & Zaynievich, O. M. (2024). BUXORO VA JUNG'OR XONLIKLARI

O'RTASIDA SIYOSIY MUNOSABATLAR TARIXI.

46.

Boltayev, O. (2024). QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 64-68.

47.

Obid o’g’li, B. O. QO’QON XONLIGINING XVIII ASR SO’NGI CHORAGIDA

BUXORO,

XIVA

VA

KO’CHMANCHILAR

BILAN

OLIB

BORGAN

DIPLOMATIYASI.

48.

Boltaev, O. (2024). BUKHARA'S CARAVAN TRADE AND ITS ROLE ON THE SILK

ROAD.

Analytical Journal of Education and Development

,

4

(10), 293-297.

508

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

49.

Boltayev, O. (2024). XX ASR BOSHLARIDA GERMANIYA VA TURKIYA

ITTIFOQINING MARKAZIY OSIYOGA TA'SIRI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

556-564.

50.

Boltayev, O. (2023). A GENERAL DESCRIPTION OF THE POLITICAL AND

DIPLOMATIC PROCESSES IN CENTRAL ASIA IN THE MIDDLE OF THE 18TH

CENTURY.

Modern Science and Research

,

2

(9), 145-149.

51.

Vahobovna, S. G. (2024). Formation of the Uzbek Nation and Shaibani State in

Abulkhairkhan's Dashti Kipchak. Miasto Przyszłości, 53, 1218-1219.

52.

Srojeva, G. (2024). XX-ASRNING 30-YILLARIDA OSIYO MAMLAKATLARI. Modern

Science and Research, 3(6).

53.

Vahobovna, S. G. (2024). XX-ASRNING 30-YILLARIDA OSIYO MAMLAKATLARI.

54.

Vahobovna, S. G. (2024). TALIM SOHASIDAGI ISLOHATLAR ECHIMI, NATIJALARI

VA MUAMMOLARI.

55.

Vahobovna, S. G. (2024). O’zbekiston Olimlaring Inson Falsafasi Haqidagi Qarashlari.

Journal of Innovation in Volume, 2(8).

56.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT

(RED APPLE II).

Modern Science and Research

,

3

(2), 1071–1073. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/29533

57.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE "RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE

TURKS.

Modern

Science

and

Research

,

3

(1),

568–572.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28329

58.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and

West.

EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(3),

179–183. Retrieved from

http://www.inovatus.es/index.php/ejine/article/view/2698

59.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o’zgarishlar.

Центр

Научных

Публикаций

(buxdu.Uz)

,

42

(42).

извлечено

от

https://journal.buxdu.uz/index.php/journals_buxdu/article/view/10963

60.

Umidjon

Xayrullayev.

(2024).

THE

POSITION

OF

CENTRAL

ASIAN

GOVERNORSHIPS DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE

ARAB INVASION.

https://doi.org/10.5281/zenodo.13958464

61.

Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING

DIDAKTIK QARASHLARI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 985-993.

62.

Toshpo'latova

Shaxnoza

Shuhratovna.

(2024).

ILK

UYG'ONISH

DAVRI

NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI

TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996

509

ResearchBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 2 Issue 1

63.

Toshpo’latova,

S.

(2024).

TARIX

FANINI

O’QITISHDA

SAMARALI

METODLAR.

Modern Science and Research

,

3

(11), 774-782.

64.

Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.

Журнал универсальных научных

исследований

,

2

(5), 453-462.

65.

Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.

Modern Science and

Research

,

3

(5), 522-529.

66.

Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID

FIKRLAR.

Modern Science and Research

,

3

(12), 353-361.

67.

Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot

District.

Modern Science And Research

,

3

(5), 148-151.