May, 2025-Yil
43
XUMAY ONA TIMSOLI: TARIX, AFSONA VA MA’NAVIYAT QO‘SHILMASI
Yuldosheva Feruza Yashin qizi
Osiyo Xalqaro Universiteti o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15346787
Annotatsiya.
O‘zbek xalqining qadimiy tarixida ayol timsoli har doim muqaddas
sanalgan. Ayniqsa, “ona” so‘zi nafaqat biologik ma’noda, balki xalqning ruhiy-ma’naviy
hayotida, madaniy merosida yuksak martabaga ega bo‘lgan. Shu jumladan, “Xumay ona”
timsoli xalq og‘zaki ijodi, afsona, doston va tarixiy manbalarda o‘ziga xos o‘rin egallaydi. Bu
timsolning ildizlari turkiy xalqlarning qadimiy dunyoqarashiga, mifologiyasiga va ruhiy
qadriyatlariga borib taqaladi. “Xumay ona” obrazi orqali xalqimizning ayolga, onaga bo‘lgan
munosabati, himoya, mehr-oqibat va sabr-toqat timsoli sifatidagi qarashlarini ko‘rish mumkin.
Mazkur maqolada Xumay ona timsolining kelib chiqish manbalari, u bilan bog‘liq afsona va
rivoyatlar, adabiy asarlarda qanday talqin etilgani hamda u orqali xalq ma’naviyatida
shakllangan qadriyatlar yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Xumay ona, meros, afsona, mifologiya, xalq og‘zaki ijodiyot.
“Xumay” so‘zining o‘zi turkiy va forsiy tillarda turlicha izohlanadi. Fors tilida “humoy”
yoki “humo” degan so‘z baxt qushi, osmoniy ilohiy qush ma’nolarini beradi. Turkiy
mifologiyada esa Xumay ona ko‘proq ayol-qo‘riqchi, qabila onasi, ilohiy kuchga ega ona timsoli
sifatida e’tirof etiladi...
Xumay ona siymosi tarixiy shaxs sifatida ba’zi manbalarda ham tilga olinadi. Jumladan,
Amir Temur nasl-nasabiga oid ayrim rivoyatlarda uning ajdodlaridan biri Xumay ona deb
ataladi...Xumay ona yoki Xumo qushi obrazi o‘zbek mumtoz adabiyotida ham keng qo‘llaniladi.
Alisher Navoiy asarlarida, xususan “Lison ut-Tayr”, “Farhod va Shirin”, “Layli va Majnun”
dostonlarida xumo qushi timsoli ilohiy qudrat, ruhiy yuksaklik, baxt va najot timsoli sifatida
ishlatiladi...Xumay ona siymosining eng muhim jihati – u xalqimizning ruhiy hayotida ona
timsolining muqaddasligi, ayolga bo‘lgan hurmat va ehtirom timsoli sifatida qaralganidir...
Xumay ona afsonasi
– bu o‘zbek xalq og‘zaki ijodining qadimiy va go‘zal
namunalaridan biridir. U milliy qadriyatlar, ona mehri, ayolning hayotdagi o‘rni, mehr-oqibat va
tabiatga bo‘lgan munosabatni o‘zida aks ettirgan chuqur ma’noli afsonadir.
May, 2025-Yil
44
Afsonaning mazmuni:
Qadim zamonlarda bir yurt bo‘lgan. Bu yurtda odamlar tinch-totuv yashar, tabiat bilan
uyg‘unlikda hayot kechirishar edi. Bu yurtda
Xumay
ismli go‘zal, mehribon va dono bir ayol
yashagan. U yurtga ona bo‘lganidek, tabiatga, insonlarga ham mehr bilan qaragan. Shuning
uchun ham uni
Xumay ona
deb atashgan.Xumay ona xalqni doimo yaxshi yo‘lga boshlagan,
ularni sabr-toqat, halollik, mehnat va mehr-oqibatga undagan. U nafaqat odamlarga, balki
qushlarga, hayvonlarga, daraxtlarga ham mehr ko‘rsatgan. Odamlar uni hurmat qilgan,
farzandlari esa uni o‘z onasidek ardoqlagan.Ammo bir kuni yurtga falokat keladi. Qurg‘oqchilik,
ocharchilik, kasallik odamlarni qiynay boshlaydi. Shu paytda Xumay ona xalqni asrash uchun
ilohiy kuchlardan yordam so‘rab, o‘zini qurbon qiladi. U osmonga ko‘tarilib,
xumoy qush
(xumay qushi)ga aylanadi. Shundan keyin yurtga baraka qaytadi, yomg‘ir yog‘adi, dalalar
ko‘karadi, xalq yana baxtli yashay boshlaydi. Odamlar har gal osmon uzra parvoz etayotgan
xumoy qushini ko‘rsalar, “Xumay ona bizni unutmadi” deb duo qilishgan. Shuningdek, afsonaga
ko‘ra, xumoy qushi boshiga soyabon solgan kishiga omad, baxt va davlat keladi, degan ishonch
ham paydo bo‘lgan.
Afsonaning ma'nosi va tarbiyaviy ahamiyati:
Xotin-qizlarga hurmat:
Xumay ona obrazi orqali ayollarning mehribonligi,
donoligi va fidoyiligi ulug‘lanadi.
Ona tabiatga ehtirom:
Afsonada tabiatga bo‘lgan munosabat juda samimiy
tasvirlanadi.
Mehr va fidoyilik:
Xumay ona xalq farovonligi uchun o‘z jonini fido qilishi
orqali fidoyilik timsoliga aylanadi.
Umid va baxt ramzi:
Xumoy qushi keyinchalik baxt, omad va yuksalish
timsoliga aylangan.
Xulosa
Xumay ona timsoli o‘zbek xalqining qadimiy madaniy xotirasida shakllangan ulug‘ ayol
obrazidir. U faqat afsona va tarixiy shaxs emas, balki xalqimizning ruhiy-ma’naviy olamida
mustahkam o‘rnashgan ramzdir.
May, 2025-Yil
45
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Zarif, H. O‘zbek xalq og‘zaki ijodiyoti. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi,
2002.
2.
Qodirov, A. Ona siymosi o‘zbek adabiyotida. – Toshkent: Yozuvchi, 1985.
3.
Yuldosheva, F. . (2024). MIRZO ULUG’BEK KUTUBXONASI VA BUGUNGI
TAQDIRI. Modern Science and Research, 3(12), 741–749. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/-research/article/view/58564
4.
Yuldosheva , F. . (2024). BOLA TUG’ILISHI BILAN BOG’LIQ MAROSIMLAR
O’ZBEK XALQI HAYOTINING AJRALMAS QISMI SIFATIDA. Modern Science and
Research, 3(11), 788–791. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
5.
Yuldosheva , F. Y. qizi. (2023). LEV NIKOLAYEVICH GUMILYOVNING
“QADIMGI
TURKLAR”
ASARIDA
KOʻKTURKLAR
YODGORLIKLARI
XUSUSIDA.
GOLDEN
BRAIN,
1(16),
338–342.
Retrieved
from
https://researchedu.org/index.php//article/view/3908
6.
Yuldosheva , F. . (2025). MAHMUDXO‘JA BEHBUDIY – MILLATNING O‘Z
TAQDIRINI ANGLASHIDA YORQIN YULDUZ VA MILLIY UYG‘ONISH
DAVRINING RAMZI. Modern Science and Research, 4(1), 420–427. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/60832
7.
Yuldosheva, F. ., & Abdihamidova , F. . (2025). BEHBUDIYNI KIM O’LDIRGAN?.
Modern
Science
and
Research,
4(1),
359–366.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/63681
8.
8 . Yuldosheva, F. . (2025). IBN BATTUTANING “SAYOHATNOMA” ASARI
MUHIM MANBA SIFATIDA. Modern Science and Research, 4(2), 573–580. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/66954
9.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM. Modern Science and Research, 4(2), 73–80. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
10.
Haqqulov,
M.,
Yarashova,
M.,
&
Yuldosheva,
F.
(2025). ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
TARAQQIYOTI. Modern Science and Research, 4(2), 81–91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
May, 2025-Yil
46
11.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.
Modern Science and Research
,
4
(3),
132–136.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/72375
12.
Yuldosheva, F. (2025). ZARDUSHTIYLIK DINI MAROSIMLARI HAQIDA.
Modern
Science and Research
,
4
(2), 5–12. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
13.
Xayrullayev , U., Xayrullayev , U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025).
POLSHANING I JAHON URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI.
Modern Science and
Research
,
4
(4),
36–48.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/scienceresearch/article/view/77250
14.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). AMIR TEMUR
VORISLARI:
SIYOSIY,
HARBIY
VA
MADANIY
MEROSNING
DAVOMIYLIGI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 17–26. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/77244
15.
Yuldosheva, F., Muyiddinov, B., & Xayrullayev, U. (2025). JAHONDA KINO
SAN’ATINING RIVOJI VA ARXIV HUJJATLARINING SHAKLLANISHI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(4),
27–35.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/77247
16.
Yuldosheva, F. ., & Abdilhamidova , F. (2025). AMIR TEMUR VA UNING DAVRIDA
MADANIYAT SOHASIDA AMALGA OSHIRILGAN ISHLAR.
Modern Science and
Research
,
4
(3),
458–467.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
17.
Yuldosheva , F., & Asadova , S. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O‘ZBEK
AYOLLARINING ISHTIROKI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 389–396.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81334
18.
Yuldosheva, F. (2025). IKKINCHI JAHON URUSHIDA O’ZBEKISTONNING
QO’SHGAN HISSASI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 1648–1655. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81178
19.
Ярашова, М. . (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.
Modern Science and Research
,
3
(10), 362–368.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901
May, 2025-Yil
47
20.
Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ
УСУЛЛАРИ.
Modern Science and Research
,
3
(11), 782–787. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057
21.
Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.
Miasto
Przyszłości
,
52
,
622–625.
Retrieved
from
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679
22.
Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA
ULAR
BILAN
BOG’LIQ
ATAMALAR
TAVSIFI.
Modern
Science
and
Research
,
3
(12), 621–632. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
23.
Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
160–168.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/60323
24.
Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI
AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.
Modern
Science
and
Research
,
4
(1),
600–607.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/64116
25.
Yarashova , M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI
KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.
Modern Science and
Research
,
4
(1),
352–358.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
26.
Yarashova,
M.
(2025).
EDVARD
TAYLOR
–ETNOLOGIYADA
EVOLYUTSIONISTIK MAKTAB ASOSCHISI.
Modern Science and Research
,
4
(2),
1005–1012.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
27.
Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM.
Modern
Science
and
Research
,
4
(2),
73–80.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712
28.
Haqqulov,
M.,
Yarashova, M., & Yuldosheva, F. (2025). ТARIXIY
KARTOGRAFIYANING ASOSIY YO‘NALISHLARI, SHAKLLANISHI VA
May, 2025-Yil
48
TARAQQIYOTI.
Modern Science and Research
,
4
(2), 81–91. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714
29.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY
YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI
AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.
Modern Science and
Research
,
4
(3),
122–131.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
30.
Yarashova , M. . (2025). IBN ARABIYNING INSON BORLIG‘IGA DOIR
QARASHLARI: ILM, RUH VA HAQIQAT.
Общественные науки в современном
мире: теоретические и практические исследования
,
4
(1), 72–74. извлечено от
https://inlibrary.uz/index.php/zdif/article/view/64262
31.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В
РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.
Modern Science and
Research
,
4
(3),
146–154.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
32.
Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY
XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.
Modern Science and Research
,
4
(3),
132–136.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
33.
Yarashova
,
M.,
&
Rahimova,
N.
(2025).
JADIDCHILARNING
MA‘RIFATPARVARLIK
HARAKATLARI
VA
ULARNING
XALQ
MA‘NAVIYATINI
YUKSALTIRISHDAGI
O’RNI.
Modern
Science
and
Research
,
4
(3),
398–408.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
34.
Yarashova, M. (2025). TAQINCHOQLAR VA ULARNING AHOLI ETNIK
HAYOTIDA TUTGAN O’RNI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 778–790. Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72864
35.
Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO
VA MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G‘UZAK. JUN. XALAJI. BO‘Z.
OLACHA. BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.
Modern Science and Research
,
4
(3), 330–
340. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/73808
36.
Xayrullayev , U., Sadullayev, U. ., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR
OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA
May, 2025-Yil
49
NISBATAN YURITGAN SIYOSATI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 420–432.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74107
37.
Yarashova, M., & Rahimova , N. (2025). FAYZULLA XO’JAYEV ILMIY
FAOLIYATINING DASTLABKI DAVRI.
Modern Science and Research
,
4
(3), 448–
457. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74113
38.
Boltayev , O., Yarashova , M. ., Xayrullayev, U. ., & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF.
Modern Science and Research
,
4
(3), 600–608. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75573
39.
Yarashova, M., Boltayev, O. ., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
BOSHLARIDA).
Modern Science and Research
,
4
(3), 571–581. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75785
40.
Yarashova, M. (2025). FRANS BOAS: ETNOANTROPOLOGIYA, MADANIYAT VA
IRQIY
DISKRIMINATSIYAGA
QARSHI
KURASH.
Modern
Science
and
Research
,
4
(4),
595–607.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
41.
Yarashova, M., & Rahimova, N. . (2025). TURKISTON O’LKASIDA YOSH
BUXOROLIKLAR HARAKATI.
Modern Science and Research
,
4
(4), 404–415.
Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81338
42.
Yarashova, M., Haqqulov, M., & Muyiddinov, B. . (2025). BUXORO QO’RBOSHILAR
TARIXIDA
O’CHMAS
NOM
QOLDIRGAN,
BUXORO
QAHRAMONI
IBROHIMBEK.
Modern Science and Research
,
4
(4), 388–397. Retrieved from
https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81187
43.
Haqqulov, M. ., Yarashova, M., & Muyiddinov , B. . (2025). SHARAFIDDIN ALI
YAZDINING “ZAFARNOMA” ASARI TAHLILI.
Modern Science and Research
,
4
(4),
398–408.
Retrieved
from
https://inlibrary.uz/index.php/science-
44.
Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT
(RED APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.
45.
Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF
THE TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.
May, 2025-Yil
50
46.
Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3),
179-183.
47.
Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS
DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB
INVASION.
48.
Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA
HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.
49.
Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA
O’RTA OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research,
3(12), 339-343.
50.
Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR
DAVLATI VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI
ALOQALAR TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.
51.
Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-
1991 YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.
52.
Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar.
ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).
53.
Xayrullayev, U. F. (2023). 1918-1939 YILLARDA POLSHANING ICHKI
SIYOSATIDAGI O ‘ZGARISHLAR. SCHOLAR, 1(28), 337-340.
54.
Xayrullayev, U. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI
IJTIMOIY HOLAT. Modern Science and Research, 4(2), 1186-1193.
55.
Xayrullayev, U., & Farhodjonova, Z. (2025). MUSTAQILLIKNING DASTLABKI
YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI IQTISODIY VAZIYAT. Modern Science
and Research, 4(2), 494-503.
56.
Rahmonova, S., Xayrullayev, U., & Sayfutdinov, F. (2025). “ОММАВИЙ
МАДАНИЯТ” НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА
РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ. Modern Science and Research, 4(1), 479-488.
57.
Xayrullayev, U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). POLSHANING I JAHON
URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI. Modern Science and Research, 4(4), 36-48.
58.
Boltayev, O., Yarashova, M., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF. Modern Science and Research, 4(3), 600-608.
May, 2025-Yil
51
59.
Yarashova, M., Boltayev, O., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
BOSHLARIDA). Modern Science and Research, 4(3), 571-581.
60.
Xayrullayev, U., Sadullayev, U., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR
OXIRI XX ASR BOSHLARIDA QO ‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA
NISBATAN YURITGAN SIYOSATI. Modern Science and Research, 4(3), 420-432.
