Jild 2 № 2 (2020): Sharqshunoslik

Мақола  ҳаракат  тарзидаги  ҳолатларнинг  турларини  ўрганишга бағишланган бўлиб, қўшимчалар билан ифодаланган: содда, мураккаб, охирги олдинги турларда  қўшимчали  ва  префиксли,  ҳаракатнинг  ушбу  ҳолатлари  қандай  шаклланганлиги қайд этилган. Қўшимчаларнинг  функционал  хусусиятлари  нуқтаи  назаридан  шуни  таъкидлаш керакки, эргаш гап ҳар доим гап таркибидаги ҳолат вазифасини бажаради. Масалан, вақт, жой, даража ёки ҳаракат услубининг ҳолатлари. Пашту  тили  қўшимчаларига  хос  бўлган  адвербиализация  хусусида  шуни  таъкидлаш мумкинки, ушбу параграф эргаш гапларнинг бошқа нутқ қисмларига ўтиш жараёни билан боғлиқ. Пашту  тилида бир ҳолат оддий, мураккаб, қўшимчали ва префиксли гуруҳларга бўлинади.

Бугунги  кунда  Ўзбекистон  жаҳонга  кенг  очилиб  бормоқда.  Ҳар қандай  давлатнинг  тараққиёт  омилларидан  бири  жаҳон  майдонида  муҳим ташкилотлар доирасида ўз ўрнини топиши билан боқлиқ. Ўзбекистон минтақа ва жаҳон  мамлакатлари  билан  фаол  алоқалар  ва  ўзаро  манфаатли  ҳамкорлик жараёнларини  жадаллаштиришда  турли  хил  дипломатик  механизмларни  амалга ошириб  келмоқда.  Мамлакатимиз  учун  жуда  муҳим  бўлган  шундай  ташкилотлардан бири Шанхай ҳамкорлик ташкилоти ҳисобланади. ШҲТга аъзо мамлакатларнинг  халқлар  ўртасидаги  бой  тарих  ва  яқин  маданий  алоқалари  ташкилот доирасидаги  кенг  маданий  –гуманитар  ҳамкорликни  олдиндан  белгилаб  беради. Айнан  шу  маънода  юз  йил  олдин  ШҲТ  давлатлари  маконини  қадимий  Ипак  йўли йўналишлари  боғлаб  турганлигини  тилга  олиш  ўринлидир.  Шунингдек,  ХХI  асрга келиб  Евроосиё  минтақаси  мамлакатлари  глобаллашув  шароитида  қадимий анъаналарни  тиклаган  ҳолда  иқтисодий,  маданий  ҳамда  гуманитар  алоқаларни янгича ривожлантиришга ҳозир эканликларида чуқур рамзий маъно бор. Жаҳонда юз  бераётган  айрим  сиёсий  ва  иқтисодий  ўзгаришлар  фақат  давлатлараро  ҳам-корликни  халқ  дипломатияси  тамойилларига  мослаштиришни  тақозо  этмоқда. Ўзаро тушунишни мустаҳкамлаш, икки томонлама бойиш ҳамда  маданиятларни яқинлаштириш ШҲТ маконидаги халқларнинг анъаналари ва одатлари тўғрисидаги ахборот ва билимларни тарқатиш учун мустаҳкам ижтимоий асосни яратган ҳолда маданий – гуманитар соҳадаги ҳамкорлик ривожланиш томон юксалиб борувчи  мойилликка  эга.  Ўзбекистон  азал-азалдан  ШҲТ  макони  халқлари  билан этник, лисоний, диний ва бошқа ришталар орқали чамбарчас боғланган. Айни шу алоқаларни боғловчи  кўприк  вазифасини Ўзбекистон  замини  бажарган.  Шу  боисдан Ўзбекистон ташқи сиёсатининг энг муҳим йўналишлари ШҲТга аъзо давлатлар билан ҳамкорликка асосланади. Шу боисдан ушбу ташкилотда барча соҳалар бўйича  Ўзбекистоннинг  ролини  янада  ошириш  имкониятлари  долзарб  масалалар-дан бири ҳисобланади. Мазкур мақолада Ўзбекистон ва ШҲТ  маданий-гуманитар ҳамкорлиги, бу борадаги кўп томонлама дипломатия, Ўзбекистоннинг ташкилот доирасида мазкур соҳа ривожига қўшган ҳиссаси ҳақида сўз юритилади.

Мақолада  Россия-Ўрта  Осиё  муносабатлари  уларнинг  иқтисодий таркибий  қисмларига  эътибор  қаратилган  ҳолда  фанлароро  нуқтайи  назардан кўрилади. Мақоланинг асосини ташкил этувчи давом этаётган тадқиқотнинг ўзига хос хусусияти Россия ва Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги муносабатларнинг сиёсат, хавфсизлик, иқтисодиёт (шу жумладан энергетика соҳасидаги) соҳаларидаги ўзаро таъсирининг муҳим элементларини тизимли равишда баҳолашга уринишдир. Шу нуқтаи  назардан,  1991–2018  йиллардаги  муносабатларнинг  энг  муҳим  омиллари  ва босқичлари кўрсатилган ва илгари битта материалда бирлаштирилмаган статистик маълумотлар келтирилган. Марказий Осиё мамлакатлари мустақилликка эришгандан кейинги йиллар давомида Россия Федерацияси ва минтақа мамлакатлари ўртасидаги иқтисодий  муносабатлар  бир  қатор  "кўтарилишлар"  ва  "пасайиш"  билан  ажралиб турди.  Россия  бизнесининг  сезиларли  даражада  фаоллашуви  ва  Россия  Федера-циясининг Ўрта Осиёда умумий иқтисодий сиёсати 2000 йилларнинг бошидан бошлаб кузатила  бошланди.  Биринчидан,  Россиянинг  стратегик  манфаатлари  нефт  ва  газ соҳасига  қаратилган  эди.  Россия  сармояларининг  аксарияти  ушбу  секторга  инвестиция қилинган. Сўнгги йилларда Ғарбнинг доимий санкцияларига қарамай, Марказий Осиё  минтақаси  Россия  учун  энг  муҳим  ва  муқобил  бўлмаган  иқтисодий  минтақалардан бирига айланди. Ҳозирги вақтда иқтисодий ҳамкорликни фаоллаштириш ва чуқурлаштиришнинг  янги  тенденциялари  пайдо  бўлмоқда,  жумладан  иқтисодиёт тармоқлари бўйича алоқаларни диверсификация қилиш, географияни кенгайтириш ва ҳамкорлик сифатини яхшилаш. Иқтисодий алоқаларни ривожлантиришда Марказий Осиё  мамлакатларининг  Россия  Федерациясига  киритган  сармоялари  муҳим  рол ўйнаган ва ҳозиргача шундай бўлиб келмоқда. Бундан ташқари, кўп йиллар давомида Россия  ва  Марказий  Осиё  мамлакатлари  ўртасидаги  муносабатлар  меҳнат  миграцияси  сегментида  жадал  ривожланмоқда. Умуман  олганда,  меҳнат  миграциясининг аҳамияти  нафақат  Россия  Федерацияси,  балки  Марказий  Осиё  мамлакатларининг ўзлари учун ҳам муҳимдир. Сўнгги йиллардаги Россия-Марказий Осиё муносабатлари анча юқори динамика билан ажралиб туради. Шубҳасиз, ҳамкорликни ривожлантиришга  анъанавий равишда яқин  икки  томонлама  ва  кўп  томонлама алоқалар  ёрдам беради:  тарихий  ҳамжамият,  жуғрофий  яқинлик,  ижтимоий-маданий  ва  бошқа яқинлик, институционал шаклларнинг мавжудлиги ва ўзаро ҳамкорлик истаги.

Мақола  халқаро  муносабатларда  халқ  дипломатиясининг  пайдо бўлиши ва эволюциясига бағишланган. Унинг марказида халқлараро ва миллатлараро дўстона  муносабатлар  талқинлари,  уларнинг  ривожланиш  босқичларига  таълуқли таҳлиллар  туради.  Халқ  дипломатияси  ҳар  бир  давлатнинг  халқаро  алоқаларини ривожлантиришда муҳим жиҳатлардан бири саналади. Халқ дипломатияси атамаси тарихан шаклланиш давридан то бугунги кунга қадар халқлар ва давлатлар ўртасида дўстона алоқаларни ривожлантириш механизмига айланган. Халқ дипломатияси атамасининг дастлабки шаклланиш даври Шарқда вужудга келган бўлиб, ХХ асрнинг 60 йилларида ғарбда бу термин халқаро муносабатларда кенг қўлланила бошланди. Айни пайтда халқ дипломатиясининг аҳамияти тобора кенгайиб, халқаро алоқаларни  ривожлантиришда  муҳим рол  ўйнамоқда. Халқ  дипломатияси ташқи  сиёсатнинг муҳим бир қисми бўлиб, халқлар ўртасидаги муносабатларни яхшилаш, халқаро майдонда  мамлакат  манфаатларини  тарғиб  қилиш  ва  унинг  ижобий  имиджини яратишни  таъминлайди.  Шунингдек,  халқ  дипломатияси  хорижий  мамлакатлар аҳолисининг фикр ва хулқ-атворига таъсир ўтказишнинг бир усули ҳам ҳисобланади. Бугунги  кунда  халқ  дипломатияси  барча ривожланаётган  давлатлар  ҳаётида яққол  намоён  бўлмоқда.  Бироқ  уларнинг  қай  даражада  ва  қай  мақсадда  амалга оширалаётганлиги, халқлар ўртасидаги дўстлик алоқаларини таъминлаш даражаси билан боғлиқ қатор муаммолар мавжуд. Шундан келиб чиқиб, мақолада халқаро муносабатларда  халқ  дипломатияси  масаласи,  шаклланиши  ва  унинг  тараққиёт босқичлари,  халқаро  ҳамжамиятда  тутган  ўрни  хусусида  ҳам  фикр  юритилади. Сўнгги йилларда халқаро доирада хусусан, мамлакатимизда халқ дипломатиясини ривожлантиришга  берилган  эътибор  ва  бу  борада  амалга  оширилаётган  ишлар таҳлили ҳам келтириб ўтилган. Шунингдек, мақолада халқ дипломатияси ва унинг халқлар ўртасидаги дўстона алоқаларнинг тенг ривожлантиришдаги аҳамияти очиб берилган.

Мақолада глобаллашув тизимидаги маданият, оммавий ва  маданий дипломатия сингари тушунчалар, шунингдек рақамли замонада уларни амалга оширишнинг  айрим  жиҳатлари,  шу  жумладан рақамли  технологиялар    ёрдамида  амалга  ошириладиган  ҳамда  оммавий дипломатиянинг  унсурларидан  бири  бўлган маданий дипломатиянинг халқаро муносабатларга таъсири ҳақида сўз юритилади. Элиталар ва келгусида қандай чора-тадбирлар амалга оширилганлиги ўртасидаги боғликлик  алоҳида  тилга  олинади.  Глокализация  ҳодисаси,  яъни  глобаллашув шароитларида  маданий  ўзига  хосликлар  ва  миллий  қадриятлар  модификацияга тортилиши ҳақида ҳам сўз боради.

Ушбу мақола Корея Республикасидаги Мун Чже Ин (2017 йил май ойидан) ҳукуматининг "Янги Шимолий сиёсати" билан таништиради, шунингдек, 2019 йилги Корея ва Марказий Осиё Саммитининг (Корея Президенти ва Бош вазирининг расмий ташрифи) мазмуни ҳамда натижалари, “Шимолнинг янги сиёсати" доирасида Марказий Осиёдаги ҳамкорликни баён қилади. 2019 йилги Саммит дипломатиясининг Янги Шимолий сиёсат билан боғлиқлигини таҳлил қилиб, Корея ва Марказий Осиё давлатларининг келажакдаги ҳамкорлиги учун бир нечта режалар мавжуд деган хулосага келиш мумкин.

Эроннинг  яҳудийлар  жамоаси  бугунги  кунда  Яқин  Шарқдаги  энг йирик  жамоадир.  Ушбу  минтақадаги  кўплаб  бошқа  яҳудий  жамоалари  асрлар давомида  мусулмонлар  ва  яҳудийлар  ўртасида  яшашнинг  рамзи  бўлган  ўз  ҳаётларини  тугатдилар.  Аммо,  Эрон  Ислом  Республикасида  яҳудийлар  ҳозирги  кунда ҳам мавжуд ва турли хил ҳисоб-китобларга кўра 16-18 минг кишидан иборат. Яқин Шарқ исломлаштирилишидан олдин ҳам Эрон яҳудийлар  жамоасининг энг муҳим марказларидан  бирига  ҳисобланарди.  Ислом  даврида  мусулмон  бўлмаган  озчиликларнинг аҳволи умумий мусулмон ҳуқуқий меъёрлари асосида белгиланишш бошланди. Эронлик яҳудийларнинг аҳволи кескин равишда ўзгарди. Сафавийлар (1502-1736) даврида  шиялик  Эроннинг  давлат  дини  деб  эълон  қилинди.  Кажар  ҳукмронлиги даврида  (1796-1925)  диний  ва  ижтимоий  чекловлар  кунлик  ҳақиқат  бўлиб  қолди. 20-аср Эрон яҳудийлари учун чинакам инқилобий бўлиб чиқди. 1905-1911 йиллардаги конституциявий  инқилоб  Эрон  парламентида  вакиллик  ҳуқуқини  олган  барча динларнинг, шу жумладан яҳудийларнинг тенглигини эълон қилди. Аммо Эрон яҳудийлари учун мамлакатни бутунлай исломлаштириш сиёсати ва янги  тузилмаларни  тубдан  қайта  қуриш  билан  бошқариладиган  янги  шартларга мослашиш қийин бўлиши аниқ эди.

Муаллифлар  глобал  транспорт  ва  инвестицион  инфратузилмани яратиш бўйича  “Ипак йўли иқтисодий камари”  ва “XXI аср – Денгиз ипак йўли” лойиҳаларини  бирлаштирувчи  Хитой  ташаббуси  бўлмиш  “Бир  камар,  бир  йўл” лойиҳасида  Ўзбекистоннинг  иштирок  этиш  истиқболларини  очиб  беради. Тадқиқотнинг предмети “Камар ва йўл” ташаббусини амалга ошириш борасида Ўзбекистон  Республикасининг  мувозанатлашган  мавқеъи  ҳисобланади.  Шунингдек, “Камар  ва  йўл”  ташаббусининг  Ўзбекистоннинг  2017-2021-йилларга  мўлжалланган  Ҳаракатлар  стратегиясида  белгиланган  вазифалари  қаторидан  ўрин  олган Ўзбекистоннинг  транспорт инфратузилмасини  ривожлантириш  борасидаги  аҳамияти очиб берилади. Таҳлилларнинг кўрсатишича,  “Бир камар, бир йўл” лойиҳаси халқаро  иқтисодий  муносабатлар  соҳасидаги  сиёсатчилар,  дипломатлар  ва экспертларнинг кундалик ҳаётидан муҳим ўрин олган. Мазкур йирик ташаббуснинг жозибадор ва кучли томони Евроосиё минтақасидаги кўп миллиардли лойиҳаларни молиялаштиришнинг асосий юкини Хитой ўз бўйнига олишга тайёр эканлиги билан изоҳланади.  Таҳлилларнинг  кўрсатишича,  ташаббуснинг  иккала  томоннинг  манфаатларига  жавоб  бериши  ҳамда  иқтисодий  интеграциянинг  чуқурлашувига, халқаро  иқтисодий  муносабатларнинг  либераллашувига,  глобаллашув  ва  жаҳон иқтисодиётининг  очиқлиги  омилларидан  самарали  фойдаланилишига  хизмат қилувчи аниқ лойиҳаларга бой бўлиши шарти билан  Ўзбекистон “Бир камар, бир йўл”  лойиҳасида  иштирок  этиш  ва  амалга  оширишдан  манфаатдор  эканлигини кўрсатди. Бундай ҳамкорлик халқаро иқтисодий муносабатларнинг сифат жиҳатидан янги моделининг шаклланишига хизмат қилади.

Бугунги кунда барча мамлакатлар ва халқаро ташкилотлар нигоҳи Яқин  шарқ  минтақасига  қаратилган.  Яқин  Шарқ  стратегик  жиҳатдан  муҳим минтақа бўлиб, катта  энергия потенциалига, жумладан, кўп миқдорда углеводородларга  эга.  Шу  ўринда  айтиш  мумкинки,  мазкур  минтақанинг  барқарорлиги бутун дунё барқарорлигига бевосита таъсир кўрсатади. Тарихан,  Яқин  шарқ  турли  сабабларга  кўра  жуда  жозибадор  ҳудуд  бўлиб келади. Бу стратегик муҳим майдон кимнинг қўлида бўлса у улкан  куч ва бойлик эгаси эди. Жаҳон транспорт коммуникациялари тизимининг ривожланиши туфайли  минтақанинг  турли  қитъалар  ўртасидаги  чорраҳа  сифатида  тутган  ўрни пасайишига қарамай, Яқин шарқнинг стратегик аҳамияти сўнгги ўн йилликларда камайгани йўқ, аксинча, сезиларли даражада  ўсди. Шунингдек, энергетика оми минтақага эътибор ошишининг асосий сабаби бўлиб қолмоқда. Маълумки, замонавий  цивилизация  технологиялари  органик  энергия  ташувчиларни  қазиб  олишга деярли  тўлиқ  боғлиқ.  Шунинг  учун  ресурсларни  тақсимлаш  аста-секин  ҳозирги халқаро  муносабатлар  тизимининг  энг  муҳим  элементларидан  бирига  айланди. Уларни назорат қилиш истаги минтақадаги кўплаб можароларга сабаб бўлмоқда.

Mазкур  мақолада  муаллиф  илк  ўрта  асрларда  Марказий  Осиё минтақасига ташриф буюрган будда роҳиби  Сюан Цзаннинг “Да Тан сиюй цзи” асари ва  ушбу  манбадаги  Марказий  Осиё  тарихига  оид  бошқа  манбаларда  эквиваленти бўлмаган маълумотларни таҳлил қилган. Ушбу мақолада илк ўрта асрлар Марказий Осиё тарихининг долзарб муаммоларидан бири қаламга олинган. Маълумки, илк ўрта асрларда  Марказий  Осиё  минтақасига  ташриф  буюрган  будда  роҳибларининг саёҳатномалари,  уларда  келтирилган  маълумотлар  араб-форс  манбаларида  ҳали мавжуд бўлмаган ҳамда нисбатан қоронғуроқ даврни ўз ичига олади ва мақола ушбу бўшлиқни тўлдиради. Айниқса, улар орасида Сюан Цзаннинг “Да Тан шиюй жи” асари алоҳида  ажралиб  туради.  Бундан  келиб  чиққан  ҳолда,  мазкур  мақола  ҳозирги  кунга қадар нашр этилган ишларга қўшимча материал бўлиб хизмат қилади.

Ушбу  мақола  Мунажжимбоши  Дарвеш  Аҳмаднинг  инсоният ибтидосидан  тортиб,  ўрта  асрлар  мусулмон  ва  туркий  сулолаларнинг  мухтасар тарихи  бўйича  баён  қилинган  “Саҳойиф  ул-ахбор”  асарининг  илмий  таҳлилига бағишланган.  Тадқиқотда  асар  борасидаги  ўша  ва  ҳозирги  давр  адабиёт  ва манбааларнинг  таҳлили  ҳамда  асарнинг  илмий-амалий  аҳамиятини  кўрсатиш асосий мақсад қилиб олинган.  Шунингдек,  ўрта  асрлар  тарихини  ёритишда  асарнинг  қай  даражада  ўрин эгаллаши  ва  асарда  келтирилган  воқеа-ҳодисаларнинг  муфассаллиги  ва  тадри-жийлигини баҳолаш асосий вазифа қилиб белгиланди.  Асарни  ўрганишда  тарихий-қиёсий  таҳлил,  тарихий-хронологик  нуқтаиназардан тадқиқ қилиш усулларидан фойдаланилди.  Инсоният тарихининг илк давридан ўрта асрлар даврига қадар бўлган тарихни ёритиш орқали Яқин ва Ўрта Шарқ, Марказий Осиё минтақасида ҳукм сурган араб ва туркий сулолаларнинг давлатчилик тарихини қамраб олиши, асар қадрини ва баҳосини оширади. Асарнинг  қийматидан  келиб  чиқадиган  бўлсак,  унинг  юртимиз  сарҳадларида  ҳукм сурган сулолаларнинг давлатчилик тарихига оид қисми ўрганилмаганлиги ва фақатгина Муҳаммад  Юсуф  Баёний  таржима  қилган  Хоразм  тарихига  оид  қисмларининг мавжудлиги, шунга доир бошқа  фикр-мулоҳазаларни умумлаштирувчи тадқиқот иши олиб  борилмаганлигини  кўрсатмоқда.  Асарнинг  ўрганилганлик  даражасига  қараганда, аксар  таҳлилий  ишлар  Туркияда  амалга  оширилганлигини  кўрсатмоқда.  Шу  каби омилларни ҳисобга олиб, юртимизда ҳам ушбу асар юзасидан тадқиқот ишларини олиб борилишига рағбат кўрсатиш керак деб ҳисоблаймиз. Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, ушбу асар нафақат Одам Атодан бошлаб Усмонли турклар сулоласининг вакили Маҳмуд IV давригача бўлган воқеаларни баён этиши, балки юртимиз ҳудуди тарихига оид тарихий манбаа сифатида хизмат қилиши мумкин.

Ушбу мақолада муаллиф минтақада ўз ривожланиш тарихига эга бўлган Эрон давлатининг таълим тизими, унинг тарихий босқичлари ва ўзига хос жиҳатларини турли манбалар таҳлили асосида ёритиб беришга  ҳаракат қилган. Муаллиф  асосан  хорижий  манбалардан  фойдаланган  ҳолда  Эроннинг  таълим тизимида турли даврларда амалга оширилган ислоҳот ва модернизация ишларини ҳаққоний  тарзда  таҳлил  қилишга  ҳаракат  қилди.  Эрон  давлати  ҳаётида  1979 йилда  содир  бўлган  инқилоб  жуда  муҳим  ўрин  эгаллайди.  Шу  сабабли  мақолада таълим  тизими  икки  даврга:  инқилобга  қадар  ва  инқилобдан  кейинги  ҳолатлар бўйича  солиштириб  ўрганилди.  Натижалар  турли  жадваллар  асосида  аниқ  очиб беришга  ҳаракат  қилинди.  Таълим  тизими  мактабгача  таълим,  ўрта  мактаб, профессионал  мактаб  ва  ундан  кейинги  таълим  босқичларига  бўлинган  тарзда ёритиб  берилди.  Ҳар  бир  босқичда  амалга  оширилган  ислоҳотлар  қисқа,  аммо мазмунли равишда ёритиб берилди. Ислоҳотларнинг натижалари таҳлил қилинган ҳолда хулосалар ишлаб чиқилди. Эрон давлатида таълим тизимининг ўзига хос томонлари аниқланди ва Ўзбекистон шароитида ҳам улардан фойдаланиш истиқболлари  кўриб  чиқилди.  Таълим  тизимидаги  гендер  жараёнларига  ҳам  эътибор берилган  ҳолда,  мактабдаги  иккига  бўлиб  ўқитиш  тизимининг  самарали  томонлари ҳамда камчиликлари очиқланди. Мамлакатда инқилобдан кейинги ўзгаришлар, таълим  тизимининг  исломийлаштирилиши  ва  унинг  таълим  сифатига  таъсири очиб  беришга  ҳаракат  қилинди.  Хулоса  қисмида  таҳлил  жараёнида  олинган натижалар  тизимлаштирилди  ва  тартибланди.  Ўзбекистон  шароитида  бу давлатнинг таълим тизимининг қайси жиҳатларини амалиётга олиш мумкинлиги таклифлари бериб ўтилди. Муаллиф мақолани ёзишда қиёсий таҳлил, статистик маълумотлардан фойдаланиш каби усуллардан фойдаланган ҳолда ўз хулосаларини ишлаб чиқиш ва далиллашга ҳаракат қилди.

Мазкур  мақолада  XIX  аср  биринчи  ярмигача  бўлган  даврда  Буюк Британия  томонидан  Марказий  Осиёга  юборилган  махсус  хизмат  ходимларининг фаолияти  ёритилади.  Шунингдек,  Марказий  Осиё  ҳудудига  инглиз  элчилари,  савдогарлари, сайёҳлари ниқоби остида ташриф буюрган Британиянинг мустамлакачилик сиёсатини  олиб  борувчи  Ост-Индия  компанияси  ва  унга  хизмат  қилган  ходимлар, компаниянинг  асосий  стратегик    йўналиши,  уларнинг  минтақада  амалга  оширган геосиёсий  мақсадлардаги  фаолиятлари,  иш  услублари,  Марказий  Осиё  минтақасида жойлашган  мамлакатларнинг  давлат  тузими,  бошқарув  шакли,  қўшни  давлатлар билан муносабатлари, қўшин турлари, ҳарбий истеҳкомлари, минтақанинг топографияси, халқларнинг иқтисодий, сиёсий ва ижтимоий аҳволи, уларнинг урф-одатлари, анъаналари,  турмуш  тарзи,  миллатлар  ранг-баранглиги,  бу  даврнинг  ўзига  хос хусусиятлари  баён  қилинади.  Шунингдек,  XIX  асрнинг  ўттизинчи  йиллари  охирида Британия  империяси  Афғонистон,  Хива,  Бухоро  ва  Қўқон  хонликларига  бостириб кириш учун ҳарбий-сиёсий ва дипломатик тайёргарликларни қай тариқа олиб борганлиги,  улар  мамлакатдаги  ҳар  бир йўлларнинг  батафсил  чизмаларини,  сув  йўлларини, ҳукумат  амалдорларини,  ҳар  қандай  манбаларни,  ҳудудларнинг  сиёсий-иқтисодий шароитларини синчковлик билан ўрганишгани ёритилади.  Мазкур мақола моҳияти шундан иборатки: Буюк Британиянинг махфий хизмат тармоқлари,  уларнинг  фаолияти  тизимли  ва  узлуксиз  олиб  борилиши,  бунда  ҳар қандай  воситалардан  фойдаланиши  ёритилади.  Мақола  пировардида  Британия империяси  ҳар  қандай  ҳудудни  босиб  олишдан  олдин  узоқ  йиллар  ушбу  жараёнга пухталик билан тайёрланиши  кўрсатилади.

Ушбу  мақолада  Авестадаги  мифологик  парийка  (пари)  образининг тарихий-ижтимоий илдизлари, ахлоқий-фалсафий талқини ҳақида фикр юритилади. Пари  образи  эронийзабон  ва  туркий  халқлар  мифологиясида  ўзига  хос  катта ўрин тутади. Мақолада пари ҳақидаги тасаввурларнинг барча туркий халқлардаги турли-туман кўринишлари ҳақида батафсил маълумотлар келтирилади. Шу билан бирга пари образининг турли халқлар оғзаки ижодида ҳамда бадиий адабиётидаги кўринишлари мисоллар билан кўрсатилади.  Мақолада пари образининг таснифи ва тавсифи ҳамда функционал таҳлилига алоҳида  ўрин  берилган.  Авестада  пари  образининг  инсонни  чин  эътиқодидан чалғитувчи, алдамчи қиёфаси мақолада асосланган. Париларнинг жисмсиз хилқатлар  сифатидаги  таърифи,  ўрни  келганда  уларнинг  жисмонан  кўриниш  хоссаси, ҳатто инсон билан мулоқоти, қаҳрамон билан турмуш қуриш ҳоллари – буларнинг бари париларнинг ижобий қиёфаси сифатида кўрсатилган.  Париларнинг  салбий  ёвуз  образ  сифатидаги  талқини  ҳам  мақолада  ишончли  очиб берилган.  Пари  образининг  ёвузлик  ибтидоси  Ахриманнинг  ўзининг  намоён  этиш шаклларидан бири экани асосланади. Турли хил магик ҳаракатлар, фолбинлик, башоратчилик кабиларда одамнинг руҳиятига  таъсир ўтказиш орқали  фирибгарлик ишларида пари образидан фойдаланиш ҳоллари ишончли мисоллар билан очиб берилган.

Ушбу мақола корейсшуносликнинг шарқшуносликдаги муҳим йўналиш –  турли  йўналиш  вакилларининг  илмий-тадқиқот  ишларида  ҳали  умумий  атамалар тизими мавжуд эмас. Битта атама турли хил тушунчаларни англатади ёки аксинча, битта  тушунча  кўп  ҳолларда  турли  атамалар  билан  ифодаланади.  Бу  турли  хил ёндашувлар ва жиҳатларга боғлиқ. Бундан ташқари, юқорида кўрсатилган жиҳатлар синтактик  бирликларни  ўрганишда  мавжуд  бўлган  турли  ёндашувларнинг  хилмахиллигини  акс  эттирмайди.  Бу  корейс  тилининг  синтаксисини  ўрганишда  янги ёндашувларни  аниқлашга  асос  беради.  Мақолада,  шунингдек,  профессор А.Н.Шаматовнинг хотиралари тақдим этилган. Профессор А.Н.Шаматов – атоқли ҳиндшунос олим бўлиб, доим ёш тадқиқотчиларнинг илмий фаолиятига кўмак бериб келган. Профессор А.Н.Шаматов нафақат бутун республикада, балки хорижда ҳам таниқли бўлган ва илм аҳли орасида ҳурмат қозонган. Профессор А.Н.Шаматовнинг ушбу хотиралари у қадар маълум эмас ва улар илгари нашр этилмаган. Тайёргарлик жараёнининг муҳим жиҳати маълум илмий муаммоларни ишлаб чиқиш билан  боғлиқ  фаол  илмий-тадқиқот  фаолияти  ҳисобланади.  Ушбу  йўналишда  олимларнинг  илмий  муаммоларни  ўрганиш  тарихини  чуқур  билиш  тадқиқотни  муваффақиятли амалга ошириш учун шарт бўлиб қолди. Чунки ҳар қандай илмий муаммонинг моҳияти икки унсур, яъни ўрганилмаган ҳодисаларни билиш ва янги кашфиёт ҳақидаги тахминлар бирлигидир. Ёш олимлар томонидан илмий мероснинг самарали ўзлаштирилиши ўзбек шарқшунослиги ривожланиш жараёнининг ажралмас қисмидир. Шарқшунослик  узоқ  ва  турли  хил  ривожланиш  йўлини  босиб  ўтди.  Ушбу  мероснинг  ўзига хослиги, ноёблиги ва илмий аҳамияти Шарқ ҳақидаги фаннинг пайдо бўлиш, шаклланиш ва ривожланиш тарихини атрофлича ўрганишни тақозо этди. Шарқшунослик ҳозирги пайтда янги йўналишлари ва тадқиқот усуллари билан муҳим фанга айланди.

Илк туркий қўлёзма ҳисобланган Юсуф Хос Ҳожибнинг “Қутадғу билиг” достонини ўрганиш мобайнида сўнгги бир аср ичида жуда катта амалий ишлар  бажарилди.  Ўзбекистонда  профессор  Қаюм  Каримов  ушбу  асарни  ўзбек тилига  ўгириб,  уни  шу  халқ  китобхонлари  учун  тушунарли  тилда  тақдим  этди, лекин  ушбу  достон  жаҳоннинг  бир  неча  тилларига  таржима  қилинган  ва  унинг устида кўплаб самарали ишлар олиб борилган.  Шундай бўлса ҳам унинг туб моҳиятини етказиб беришда жузъий камчиликлар мавжуд.  Бу  камчиликлар  турли  хил  тилларда  амалга  оширилган  таржималарда қўлланилган баъзи бир бадиий тасвир воситаларининг таржимада йўқолиб қолиши орқали кўзга ташланади.  Мазкур мақолада “Қутадғу билиг”даги бадиий тасвир воситаларини хорижий тиллардаги таржималари асосида қиёслаб таҳлил қилинган. Илмий мақола устида ишлашда  учта  версиядаги  таржималар  танлаб  олинди  ва  ўрганилди.  Улардаги байтлар бир-бири билан таққослаб чиқилди. Натижада ҳар бир таржимада баъзи бир  фарқли  томонлар  кўзга  ташланди.  Лекин  биз  таржималардаги  ўхшашликни, айниқса, Мей  ва  Иванов томонидан  қилинган  таржималарда кўришимиз  мумкин. Чунки Валтер Май бу асарни рус олими Иванов томонидан қилинган табдилидан таржима  қилган.  Юқоридаги  икки  таржима  ҳам  шеърий  усулда  таржима қилинганлигини  ҳисобга  олиб,  уларда  баъзи  ўринларда  бадиий  тасвир  воситалари тушиб қолдирилганини кузатишимиз мумкин. Бундай жараён машҳур шарқшунос олим  Роберт  Денкофф  томонидан  қилинган  таржимада  яққол  кўриниб  туради. Бунинг  асосий  сабаби  Денкофф  бу  асарни  асл  ҳолатдан  фарқли  равишда  насрий усулда  таржима  қилган.  Асарнинг  маълум  бир  байтларидан  мисоллар  келтириб, унда қўлланган бадиий тасвир воситалари, хусусан, истиора, ташбиҳ ва эпитетларни,  тўрт  хил  китобдан  уч  хил  тилда  амалга  оширилган  таржималар  орқали атрофлича қиёслаб кўрсатилди. Ва сўнггида шу нарса маълум бўлдики, таржимонларнинг баъзи ўринларда қилган камчиликлари асарнинг умумий мазмунига жиддий таъсир кўрсатмасдан унинг асосий ғояси сақлаб қолинган.

Жамиятда яшовчи ҳар бир инсон оилада вояга етади ва ўз оиласи ва шу оила атрофида тўпланган инсонлар билан қариндошлик муносабатига киришади. Қариндошлик бир авлод-аждодга мансуб бўлган кишиларнинг бири бошқасига нисбатан тушуниладиган муносабат шакллари ҳисобланади. Қариндошлик муносабатлари икки тилда ҳам шажаравий муносабатлар асосида ўрнатилган инсонлар алоқаларини англатар экан. Қариндош-уруғчилик терминларини ўрганиш ҳамиша тадқиқотчилар диққат  марказида  бўлиб  келган.  Бу  терминларни  системалаштириш  масаласи  эса икки  тилда  ҳам  ҳали  тўлиқ  ечимини  топмаган  масала  бўлиб  қолмоқда.  Қариндош-уруғчилик  сўзлари  битта  шажара,  битта  қондошлик  муносабатга  эгалиги  билан умумийлик  касб  этади.  Шу  нуқтаи  назардан  уларни  умумий  белгиларига  кўра бирлашган элементлар мажмуи сифатида тушуниш мумкин. Ушбу  илмий  мақолада  япон  ва  ўзбек  тилларида  қариндош-уруғчилик  терминлари  ном  жиҳатдан  солиштирилиб,  ўхшашлик  ва  фарқли  жиҳатлари  кўриб чиқилади.  Ишнинг  объекти  сифатида  туғишган  қариндошлик  терминлари  ҳамда ён  шажара  қариндошлик  алоқалари  танланиб,  таҳлил  қилинади.Таҳлилда  юқори шажарадан  (бобо  терминидан)  бошлаб  қуйи  шажарагача  (набира  терминигача) кўриб  чиқилди.  Қариндош-уруғчилик  терминларининг  маъно  майдони  икки  тилда бир хилми, яъни маъно жиҳатдан мувофиқлик мавжуд ёки фарқланишини, сўзлар  замирида  ётган  муносабат  шаклларидаги  ўхшашлик  ҳамда  тафовутларни  аниқлаш  ушбу  ишнинг  мақсадидир.  Шу  каби  қариндош-уруғчилик  сўзларини,  уларнинг маъноларини ҳамда муносабатларини системалаштириш ушбу ишнинг вазифасидир. Ишда аниқ мақсад ва вазифалар белгиланиб, мавзунинг ўрганилганлик даражаси  таҳлил  қилинади.  Сўнгра,  япон  ва  ўзбек  тилларидаги  туғишган  қондошлик алоқаларини  солиштирилиб  тизимлаштирилади,  натижалар  муҳокама  қилинади. 2-жадвалда  япон  ва  ўзбек  тилларидаги  ён  шажара  қариндошлик  алоқаларини солиштирилиб  тизимлаштирилади,  натижалар  муқокама  қилинади.  Иккала  таҳлил асосида мулоҳаза қилиниб хулосалар берилади. Қариндош-уруғчилик терминларини 3 жиҳатга асосланиб таҳлил қилиш натижасида  шу  3  алоқалар  бир-бирига  боғлиқлиги,  яъни  улар  ўртасидаги  умумийлик мавжудлиги аниқланди, ҳамда номдан англашилган маъно муносабат шаклига ҳам таъсир кўрсатиши исботланди. Япон ва ўзбек тилларида туғишган қариндошлик номлари мос келади, бироқ муносабат шаклида фарқлар мавжуд. Ён шажара қариндошлик терминларида эса ном жиҳатдан ҳам маъно ва муносабат жиҳатдан ҳам тафовутлар мавжудлиги аниқланди.

Мазкур мақола араб адабий тилининг оммавий ахборот воситалари матнларида  ўз  аҳамиятини  йўқотиб  бораётган  ҳозирги  кунда  долзарб  мавзулардан саналмиш газета матнининг алоҳида тутган ўрнига бағишланган бўлиб, унда бир неча олимларнинг ушбу мавзу бўйича қилган ишларидан маълумотлар келтирилади. Газета матнининг турли хил хусусиятлари, шунингдек, рус ва араб матнлари таққосланиб, уларнинг ўзига хос томонлари ҳамда умумий ўхшашликлари таҳлил қилинади.

Мазкур мақола хитой ва ўзбек лингвомаданиятида “аёл” концепти билан  боғлиқ  эвфемизмларнинг  тадқиқига  бағишланган.  Кишилар  баъзан  бошқалар билан мулоқот чоғида ўзлари хоҳлаган нарсани тўғридан-тўғри айта олмайдиган ёки ибораларнинг ўз маъносида қўллаб, суҳбатдошларини ноқулай аҳволга солиб қўядиган вазиятлар  билан  тўқнашиб  қоладилар.  Бундай  қийин  вазиятлардан  чиқиб  кетиш мақсадида эвфемизмлар қўлланилади. Эвфемизмлар тақиқланган, айтилиши ножоиз, қўпол, одоб-ахлоқ меъёрларига зид бўлган сўз ва ифодалар ўрнига юмшоқ қўлланишли бўлган  сўз  ва  ифодалардир.  Эвфемизмлар  халқнинг  руҳияти,  дунёқараши,  урфодатлари, удумлари, ирим-сиримлари ва инончларини акс эттиради.  Мақолада  хитой  ва  ўзбек  лингвомаданиятидаги  “аёл”  концепти  билан  боғлиқ эвфемизмлар “аёлнинг ёши”, “ҳомиладорлиги”, “ахлоқи” ва “ташқи кўриниши” сингари  мавзуий  гуруҳларга  ажратилиб  тадқиқ  этилган.  Хитой  ва  ўзбек  лингвомаданиятида “аёл” концептини ифодалаган эвфемизмларнинг умумий ва ўзига хос жиҳатлари чоғиштириш  асносида  ёритилиб,  уларнинг  тил  ва  маданиятдаги  ўрни  кўрсатиб берилган. Хитой ва ўзбек халқи тафаккур тарзининг, дунёқарашининг муайян даврлардаги  ўзгаришлари,  ҳозирги  кунда  аёлнинг  жамият  ижтимоий-сиёсий  ҳаётидаги ролининг ортиб бориши, унинг она, уй бекаси бўлиши билан бирга, эркак билан тенг ҳуқуқга  эга  бўлган  жамиятнинг  фаол  аъзоси  экани  эвфемизмлар  мисолида  очиб берилган. Ҳар  иккала  халқ  аёлларидаги  шарқона  ибо,  ҳаё,  иффат  каби  когнитив белгиларнинг эвфемизмларда акс этиши аниқланган.  Хитой  ва  ўзбек  лингвомаданиятларида  “аёл”  концепти  билан  боғлиқ  эвфемизмларни  тадқиқ  этиш  ҳозирги  кунда  долзарб  бўлган  гендер  тенглиги  масаласини  ҳал этишда  муҳим  аҳамият  касб  этади.  Эвфемизмларни  ўрганиш  халқнинг  менталитетига  чуқур  кириб  бориш,  унинг  миллий  маданияти,  қадриятлари,  урф-одатлари, ахлоқий  меъёрлари,  тил  соҳибининг  миллий  характери  ҳамда  тил  ва  маданиятнинг ўзаро алоқаси ҳақида тўлиқ тасаввурга эга бўлиш имкониятини беради. Шунингдек, маданиятлараро  мулоқот  жараёнида  юзага  чиқадиган  тушунмовчиликларни, қийинчиликларни олдини олади, прагматик тўсиқларни бартараф этиб, мулоқотнинг муваффақиятли ва самарали бўлишини таъминлайди.

Ўзбекистон  Республикасининг  жаҳон  бозорига  чиқиши,  халқаро алоқаларнинг кенгайиши талабаларнинг тил маданиятини чет тилларда, хусусан дунё тилларига кирган рус тилида шакллантиришни тақозо этади. Ушбу мақолада рус тилини чет тили сифатида ўқитиш масалалари ёритиб берилган. Ўқитиш  самарадорлигига  таъсир  этувчи  омиллар  таҳлил  қилинган.  Улар  орасида: ўқитишнинг мақсад ва вазифаларини аниқ белгилаш; талабаларнинг она тилини, билим даражасини шу билан бирга таълим босқичларини ҳисобга олиш; лексик ва грамматик материалларни  танлаш  ва  тақдим  этиш;  кўргазма  ва  тарқатма  материаллар таъминоти, дарслик ва  ўқув қўлланмаларнинг танланиши ва бошқалар кўрсатилган. Чет тилини ўрганишда бир неча омилларга боғлиқ равишда юзага келган қийинчиликлар ёритиб берилган. Жумладан она тили ва рус тиллари тизимларидаги фарқлар кўрсатилади:  маълум  грамматик  категорияларнинг  йўқлиги,  улар  функцияларининг номувофиқлиги, маълум грамматик маъноларни турлича ифода этилиши, шунингдек, истиснолар мавжудлиги  ва  хк.  Муаллиф  рус  тилидаги  род,  келишик,  замон,  вид грамматик  категорияларида  алоҳида  тўхталиб  ўтган.  Тадқиқотнинг    мақсад  ва вазифалари белгиланган. Мисоллар  асосида  ўқитишнинг  бир  қатор  инновацион  усуллари  ва  технологияларидан фойдаланиш имкониятлари  ёритиб берилган.

Мазкур  мақолада    хитой  тилида  сон  тушунчаси  ҳақида  маълумот берилган. Сон илм-фанда ҳам, кундалик ҳаётда ҳам турли вазифаларда ишлатилади. Сонлар ёрдамида биз ҳисоб натижаларини қайд қилишда (йигирма нафар, қирқ йил), кўпликнинг  унсур  (элемент)лари  ўртасидаги  тартибни  белгилашда  (биринчи  сўзга чиқувчи,  миллионинчи  яшовчи  одам),  бирон  бир  нарсанинг  ўлчови  натижаларини ифодалашда (бир ярим километрли йўл)ишлатамиз. Бундан ташқари, сон белгилари сўзлар,  ҳарфлар  ўрнида  қўлланилиши  мумкин,  масалан,  текстни  кодлаш  учун  ишлатилади.  Соннинг  математик  миқдорийликнинг  хилма-хиллиги  ҳам  сонлар  билан бевосита боғлиқ бўлганлиги қадимий Хитой мисолидан бошлаб берилганлиги мақолада акс этган. Шу билан бирга Қадимги Хитой башорат ёзувлари “инлар ёзуви”, қисман классификаторларнинг  ўрни  ҳақида  ҳам  ёзилган.  Мақолада  кўпгина  рус  ва  дунё олимларининг сон ҳақидаги илмий изланишлари  ўрганилган ва уларнинг фикрларидан  мисоллар  келтирилган. Ҳисоб сўзлар (классификаторлар) ҳақида ёзилар экан, уларнинг  –  хитой  тилидаги  ёрдамчи  сўзларнинг  ўзига  хос  синфи,  деб  эътироф  этилиши сонларнинг семантикаси кенглигига яққол мисол бўла олиши ёритилган.

Барчага маълумки, ҳар бир тилнинг ўзига хос хусусиятлари, жозибадорлиги  ва  ўзига  ром  қилувчи  томонлари  мавжуд.  Шунингдек,  уларнинг  баъзилари бошқалари  билан  ёнма-ён  ривожланиб  юксалади.  Худди  шундай  форс  ва  туркий тиллар ҳақида ҳам айтиш мумкин. Узоқ асрлар давомида ушбу тилларда сўзлашувчи халқлар  қўшничилик  асосида  турли  воқеаларни  бошдан  кечирдилар,  шу  жумладан, адабий  ва  лингвистик  ҳолатларга  дуч  келдилар.  Ушбу  тиллардаги  сўзлар  бирбирларига ўтиб, баъзилар янги маъно касб этди. Баъзи сўз ясаш усуллари ва воситалари ўзлашди, бу орқали эса ўзларининг тилларини янги сўзлар билан бойитдилар. Ушбу жараён ўрта асрларда яшаб ижод этган шоир ва ёзувчиларнинг асарларида кўп кузатилади. Туркий тилда юқори маҳорат ила ижод қилган Алишер Навоий форс ва  араб тилларини  жуда  яхши  билгани  учун  асарларида  сўзларни  оқилона  қўллайди. Шунингдек, бирор тушунчани етказиб берадиган сўз туркий тилда бўлмаса, форс ва араб тилларидан фойдаланиб, асарларида ушбу сўзларни ишлатади ёки ўша тиллар бўйича  кузатувлари  натижасида  моделлар  асосида  ўзи  сўз  ясайди.  Шундай  моделлардан бири “арабий ўзак +-  زاس -sāz форсий аффиксоид” бўлиб, мазкур модел асосида ясалган сўзларнинг кўпи “Ҳайрат ул-аброр” достонида ҳам учрайди. Уларни аниқлаш ва тадқиқ қилиш ушбу изланишнинг мақсадидир. Тадқиқотимиз  давомида’ayšsāz,  bаẕlsāz,  ġāliyаsāz,  jilvаsāz,  nаġmаsāz,  nаqšsāz, sаjdаsāz,  vāsiṭаsāz  сўзлари  юқорида  келтирилган  модел  асосида,  яъни  айнан  арабий ўзакка-  زاس-sāz форсий аффиксоиди қўшилиши орқали ҳосил бўлганлигини кузатдик. Ушбу  мақолада  келтирилган  сўзлар  модел асосида  структур  ва  семантик  таҳлилга тортилган  бўлиб,  уларнинг  маънолари  контекстдан  аниқланди.  Кўриб  чиқилган  сўзлардан bаẕlsāz “ато қилувчи”, “инъом берувчи”, jilvаsāz “жилва қилувчи”, “нур таратувчи”,  sаjdаsāz  “сажда қилувчи”,  vāsiṭаsāz  “восита  қилувчи” кабилари  кузатилган луғатларда учрамади. Уларни шоир “арабий ўзак +-  زاس -sāz форсий аффиксоид” модели асосида асарларида қўллаш учун ҳосил қилган, деган хулосага келишимиз мумкин.

Ўрганилаётган тил тахирига оид ёзма манбаларни ўқиб ўрганиш ва илмий тадқиқ этиш ўша соҳанинг ривожланиш пойдевори бўлиб хизмат қилади. Шунга  биноан  адабий  тилимиз  ва  миллий  адабиётимизнинг  ривожланишида Заҳириддин  Муҳаммад  Бобурнинг  “Мубаййин”  асарининг  ўрни  беқиёс.  Адибнинг  мазкур асарни ёзишдан мақсади ўғли Ҳумоюнга шариат илмини назмий йўлда жўн ва тушунарли баён қилиш бўлган. ХV-XVI  асрларга  келиб  эски  ўзбек  адабий  тилининг  лексик  қатлами  анча қашшоқлашиб,  соф  туркий  сўзлар  ўрнини  араб,  форс  ва  тожик  тилидан  ўзлашган қатлам  эгаллаб  олган  эди.  Бу  ҳолат  эса  кенг  оммани  илм-маърифатдан  йироқлаштириш билан бирга эски ўзбек адабий тилини инқирозга олиб келарди. Жараённи тўғри тушуниб етган Бобур ўз асарларида соф туркий сўзларни қўллашга интилган.  Заҳириддин Муҳаммад Бобур мазкур асари билан ўзбек адабий тилининг, ўзбек адабий  тил тарихининг,  ўзбек  адабий  тилидаги  диний  фалсафий руҳдаги  атама, сўз  ва  ибораларнинг  ҳамда  шариат  илмининг  ривожланишига  ҳисса  қўшган. Ижодкор “Мубаййин” асарини ёзиш асносида ўзбек адабий тили тарихида эскириб бораётган туркий сўзларни қайта истеъмолга киритди. Шунингдек, ўша давр ўқувчисига  қулай,  осон,  тушунарли  асар  ёзишга  интилган.  Бунинг  натижасида “Мубаййин” ўз даврида халқ ўртасида кенг оммалашган.

Мазкур мақола Ўзбекистон Республикаси филология йўналишидаги талабаларни  хитой  тилига  ўқитишда  лексик  қийинчиликларнинг  типологиясига бағишланган. Муаллиф тадқиқот муаммоси юзасидан ўзбек ва хитой тили лексикасининг  қиёсий  таҳлили  ва  интерференцияси  бўйича  олимларнинг  она  тили  ва хорижий  тил  лексикасини  қиёсий  ўрганишга  ҳамда  интерференция  тушунчаси, унинг моҳиятига нисбатан қарашлари ёритилган, интерференция хусусиятларини аниқловчи комплекс шартлар тавсифланган.  Икки  тилнинг  қиёсий  таҳлилида,  лингвистик  ва  методик  вазифа  туради. Тилларнинг умумий ва фарқли жиҳатларини имкон қадар тўлиқ ва чуқур ёритиш лингвистик таҳлилнинг вазифаси ҳисобланади. Методик таҳлилнинг вазифаси ўқув жараёнини жадаллаштириш учун лингвистик таҳлил натижасида олинган материални босқичма-босқич дарс жараёнига тадбиқ қилишдан иборат. Қиёсланаётган  ўзбек  ва  хитой  тиллари  турли  тил  оилаларига  мансуб  бўлиб, морфологик таснифга кўра хитой тили яккаловчи тиллар гуруҳига киради. Мазкур типдаги  тилларга  хос  хусусият  сифатида  сўзларнинг  ўзгармаслиги,  сўзларда  шаклий  ва морфологик  элементларнинг  мавжуд  бўлмаслиги  қайд  этилади.  Бундан  келиб чиқиб бўғин ва морфема каби тушунчалар билан мураккаб муносабатда бўлади, дейиш мумкин. Ўзбек тили агглютинатив типдаги тиллар сирасига киради, бунда сўзларнинг грамматик  шакли  (келишик  шакллари)  аффиксация  усули,  яъни  сўз  ўзагига  қўшимча  қўшиш орқали ҳосил қилинади. Филолог-талабалар  хитой  тилини  ўрганишда  мазкур  тил  билан  боғлиқ  товуш-график, сўз қўллашдаги, лексик-грамматик қийинчиликларга дуч келадилар.

Мазкур мақола XVII аср япон адабиётида “Замонавий адабиётнинг реалистик мактаби”  (“укиёзоши”) асосчиси сифатида шуҳрат қозонган адиб Ихара Сайкаку ва унинг “Нихон эйтайгура” (“Япониянинг боқий хазинаси”) новеллалар тўпламининг  бадиий  таҳлилига  бағишланган.“Нихон  эйтайгура”  тўплами  ёзувчининг “чёнинмоно”,  яъни шаҳарликлар  учун  тарбиявий  новеллалар  жанридаги  бадиий  жиҳатдан энг етук асари ҳисобланади. Ихара Сайкакунинг ёзувчи сифатидаги ўзига хос услуби  айнан  мазкур  тўпламда  ўзининг  юқори  чўққисига  етганлиги  яққол  намоён бўлади.  “Нихон  эйтайгура”  новеллалар  тўпламнинг  бадиий  хусусиятлари  ва  унинг адабий  манба  сифатида  ўрта  аср  япон  адабиётидаги  аҳамиятини  таҳлил  қилиш ишнинг мақсади ҳисобланади. Тўпламнинг мавзулар кўлами, ёзувчи томонидан илгари сурилган асосий ғояни ёритиш ҳамда ундан жой олган новеллалар мисолида асарнинг сюжет, композицион тузилиши, образлар тизимини аниқлаш ва шу орқали адибнинг ўзига  хос  услубини  таҳлил  қилиш  эса  тадқиқоднинг  вазифаси  ҳисобланади.  Ушбу мақсад  ва  вазифаларнинг  бажарилишида  маданий  –  тарихий,  қиёсий  –  тарихий таҳлил  методларидан  фойдаланилди.  Мақолада  дастлаб,  XVII  аср  япон  насрининг йирик  намояндаси  Ихара  Сайкаку  ижодининг  ўрганилиш  ҳолати  ва  адиб  қаламига мансуб  “Нихон  эйтайгура”  новеллалар  тўпламининг  яратилиш шароити  ҳақида  сўз боради.  Тўпламнинг  таркибий  тузилиши  ва  мавзулар  кўлами  ундаги  новеллаларни мисол  қилиб  келтириш  орқали  ёритилади.  Сўнг,  адибнинг  шаҳарликлар  учун бағишланган ушбу тарбиявий новеллаларида мавжуд бўлган образларнинг тизими ва унинг ўзига хос жиҳатлари таҳлиллар ёрдамида аниқланади. “Нихон эйтайгура”дан танлаб  олинган  новеллаларга  таянилган  ҳолда  адиб  илгари  сурган  ғоя,  у  интилган ҳақиқат ва идеаллари ҳақида фикр юритилади. Шу билан бирга, мақолада санъаткор сифатида ўрта аср ҳаёти, ўз даври одамларининг турмуш тарзи ва урф-одатларини маҳорат  билан  кўрсатиб  бера  олган  ҳамда  шаҳарликларнинг  инсоний  қадр-қимматлари  ҳақида  қалам  тебратган  адибнинг  услуби  ва  унинг  ўзига  хос  жиҳатлари ҳақида ҳам таҳлилий мулоҳазалар келтирилади.

Мақола  қадим  араблар  тарихи,  хусусан,  халифалик  ва  уммавийлар асри сиёсий ҳаёти билан ушбу аср адабиёти ўртасидаги мутаносиблик масалаларини тадқиқ  этади.  Муаллиф  жамият  ва  адабиётнинг  ўзаро  чамбарчас  эканлигига  оид асосли фикрлар беради ва тўрт одил халифалардан сўнг, деярли бир аср ҳукмронлик қилган уммавийлар давридаги сиёсий- ижтимоий ҳаёт манзаралари қанчалик адабий ҳаётга таъсир этганини ёритади. Маълумки, уммавийлар асри араблар тарихидаги энг кўп жангларга, низо, беқарорлик ва зиддиятларга бой давр бўлган, ва айни пайтда ислом динини кенг тарқатиш авжига олган фатҳлар асри деб ҳам эътироф этилади. Ана  шундай  мамлакат  ички  ҳаётидаги  нотинчликлар  энг  авжига  чиққан,  араблар тарихидаги  жаҳоншумул  улкан  ишлар  амалга  оширилган  ушбу  даврда  араб ҳукмдорларининг  ўзи  ҳам  етук  нотиқлар  сифатида  турли  хил  нутқлар  айтишган. Мақола муаллифи уммавийлар асри харитасидаги кўплаб фирқалар, гуруҳлар партиялар  ва  бошқа  жамоаларнинг  пайдо  бўлиши,  улар  ўртасидаги  тўхтовсиз  урушлар, келишмовчиликлар - муқаррар нотиқлик санъати-хитобаларга улкан эҳтиёж туғдирганини асослайди. Муаллиф мақола якунида уммавийлар асридаги волийлардан (вилоят ҳокими)  бири  Убайдуллоҳ  бин  Зияднинг  хитобасини  нотиқлик  санъати  намунаси сифатида , ҳам бадиият қонунлари асосида чуқур таҳлил қилади.

Мақолада Ўрта асрлардаги араб ва арабийнавис олимларнинг аруз илмига  бағишланган  тадқиқотларининг  тадрижий  таҳлили  берилади.  Жумладан, аруз илмининг асосчиси Халил ибн Аҳмад яратган аруз тизимидан бошлаб, унинг издошлари  томонидан  арузшуносликни  шакллантириш  ва  такомиллаштириш  тамойиллари  кўрсатиб берилган. Халил ибн Аҳмаддан сўнг яратилган аруз назариясига  оид  илк  манбалар  Абул  Ҳасан  ал-Ахфаш  ва  Абу  Исҳоқ  аз-Зужаж  асарлари ҳисобланади.  Х асрдан бошлаб ёзилган Ибн ‘Абду Раббиҳий, Абу Абдуллоҳ Хоразмий, Ибн Рашийқ Қайрований, Юсуф Саккокийларнинг машҳур энциклопедик асарларидан жой  олган  арузга  оид  қисмларида  арузнинг  назарий  асослари  чуқур  ва  батафсил тарзда  баён  қилинганлиги  билан  аҳамиятга  эга.  Аруз  тизимини  ўз  ёндашувлари  ва қарашлари билан муайян тарзда бойитган муаллифлардан  Ибн ас-Саррож, Соҳиб ибн ‘Аббод,  Ибн  Жинний  ва  Маҳмуд  Замахшарий  каби  филологларни  аташ  мумкин. Мавароуннаҳрлик аллома Абу Наср ибн Ҳаммод Жавҳарийнинг арузшуносликдаги ўрни барча  арузга  оид  тадқиқотларда  алоҳида  қайд  этилади  ва  олимга  аруз  илмининг ислоҳотчиси  сифатида  қаралади.  XIII  асрга  келиб,  арузни  назмда  баён  этиш  урфи бошланганлиги  кузатилади.  Шу  жумладан,  мумтоз  даврнинг  энг  машҳур  қасидаларидан “Ар-рисала ал-андалусийя”, “Қасида ал-Хазражийя”, “Қасида ал-Ҳусна” кабиларда аруз илмининг назарий асослари моҳияти қисқа ва  қулай усулда ёритилган бўлиб, улар ушбу илмни яхши ўзлаштириш ва ёд олиш учун мўлжалланган эди.  Мақолада таҳлилга тортилган Ўрта асрлар араб арузи назариясини тўлиқ қамраб олган манбалар орқали классик араб арузи тўғрисида тасаввур ҳосил қилиш мумкин.

Ушбу  мақолада  реалистик  услуб  шаклланишининг  ўзига  хос  хусусиятлари, шунингдек Саудия адабиётида янги турдаги насрда реалистик йўналишнинг ривожланиши  ҳақида  сўз  боради. Таҳлилар  орқали  ХХ асрнинг иккинчи ярми Саудия реалистик ҳикоя поэтикасининг ўзига хос хусусиятлари кўриб чиқилади. Реалистик услубнинг шаклланишидаги ўзига хос хусусиятлари ва босқичларининг вақт  оралиғи  кўп  жиҳатдан  ҳар  бир  жамиятда  бадиий  ижоднинг  ривожланган тарихий шароитига боғлиқ. Турли  мамлакатларда  реализмнинг  нотекис  ривожланишини  миллий-  тарихий шароит  белгилаб беради.  ХХ  асрнинг  биринчи  ярмида  аксарият араб  давлатларида маърифатчилик  даври  бошланмаган  даврда  Арабистон  ярим  оролига  туташ  Миср адабиётида насрда реалистик услуб ривожлана бошлади.  Миср  ҳикоя  жанрининг  асосчиларидан  бири  Муҳаммад  Теймурнинг    “Кўзлар нимани кўради” (1917-1918 й) номли илк тўпламида реализмнинг асосий хусусиятлари кўрсатилган: “Ҳаётни унинг зиддиятида кўрсатиш”. Саудия  адабиётида  янги  турдаги  насрда  реалистик  услубнинг  ривожланиши маърифатчиликнинг илк босқичларига тўғри келади.  Мерос  қилиб  олинган  эски  ҳаёт  нормаларига  қарши  курашда  ва  маърифатчилик адабиёти муаллифларида ўрта аср анъаналари ва ғояларини сақлашга бўлган янги зулм шаклларига қарши норозиликларини кўрсата олдилар. Шунинг учун Саудия маърифатпарварларининг  кўплаб  асарларида  сентиментализм  ва  романтизмнинг  ўзига  хос хусусиятлари мавжудлигига қарамай, реализм тенденцияларининг излари кузатилади.