MAHMUDXO’JA BEHBUDIY-O’ZBEK JADIDCHILIGINING ASOSCHISI

Fevral, 2025-Yil

770

MAHMUDXO’JA BEHBUDIY-O’ZBEK JADIDCHILIGINING ASOSCHISI

Toshpo’latova Shaxnoza Shuhratovna

Osiyo Xalqaro Universiteti

“Tarix va filologiya” kafedrasi o‘qituvchisi.

shaxnozaosiyo@gmail.com

Tursunova Shahzoda Mehriddinovna

Osiyo Xalqaro Universiteti 1-T-23 guruh talabasi.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14926642

Annotatsiya.

Ushbu maqola Turkistonda jadidchilik harakatining namoyondalaridan biri

bo’lmish M. Behbudiyning faol harakatlari va tadbirlari haqida. Sovet davrida millat uchun

shunday oyna kerak ediki jaholat va mutasiblikdan vos kechish uchun Turkiston jadidchiligining

asoschisi bulmish Mahmudxo’ja Behbudiy maydonga chiqadi. Mahmudxo’ja Behbudiy “Millat

ozod bo’lib, o’zining mustaqil davlatini o’rnatmaguncha ijtimoiy adolatni tiklab bo’lmaydi” deb

jadidchilik harakatini boshladi.

Kalit so’zlar:

M.Behbudiy, jadidchilik maktabi,“Padarkush” dramasi, “Til masalasi”

maqolasi, “Kutubxonai Behbudiya”,” Samarqand” gazetasi, siyosiy faoliyati, sayohatnomasi,

publitsistik, Munavvarqori.

Ma’rifat uchun birgina maktab kifoya qilmasdi. Zamon va dunyo voqealari bilan tanishib

bormoq, millat va Vataning ahvolidan, kundalik hayotidan ogoh bo’lmoq kerak edi. Binobarin

millat uchun shunday inson kerak ediki- u millatni rivojlantirishi, ilm- ma’rifatli qilishi uchun

ruxlantira olishi zarur edi. Mana shu ehtiyoj va zarurat Behbudiyni ijtimoiy faoliyatini yana

kuchaytirishga undadi. Endi u adabiy, publisistik, noshirlik, jurnalistik yo’nalishlarda ham keng

qamrovli ishlarga qo’l urdi. Uning dastlabki faoliyati jadidchilik maktablari bilan bog’liq.

M. Behbudiy butun faoliyatini millatni ilm- ma’rifatli qilishga qaratdi, buning uchun u

usuli jadid maktablari tarmog’ini kengaytirish, ular uchun o’quv dastur va darsliklar yaratish,

o’quvchilarni o’quv qurolari bilan taminlash, kutubxonalar, nashriyotlar tashkil qilish ishlari bilan

muttasil shug’ullandi. 1904-1909 yilarda u o’zbek va tojik tillarida “Risolayi asbobi savod”,

”Kitobat ul-atfol” ( Bolalar maktublari ), “Muxtasar jug’rofiyayi Rusiy” kabi darsliklarni yaratdi.

Svod alifbodan boshlanadi.Shuning uchun ham jadid pedagoglari “usuli savtiya’ metodida

faoliyat ko’rsata boshlagan maktablar uchun alifbo darsliklari yaratishga birinchi darajali masal

sifatida qaradilar. M.Behbudiy ushbu usul zaminida Turkiston o’lkasida birinchi bo’lib alifbo

darsligini yaratdi va uni ”Risolayi asbobi savod” deb nomladi, asar tojik tilida.

Fevral, 2025-Yil

771

Muallif alifboni bosmadan chiqarishdan oldin bir yil davomida Abdulqodir Shakuriy

maktabida tajribadan o’tkazdi, alifboga ba’zi bir o’zgarishlar kiritdi va 1905-yilda Samarqandda

bosmadan chiqardi. Ush bu alifbo jadid maktablari uchun asosiy darslik sifatida bir necha bor

nashr qilindi va kuproq Buxoro, Samarqand maktablarida 1920-yilga qadar qo’lanildi. Mualif asar

oxirida yozuvga o’ragtish maqsadida husnixatdan namunalar beradi. M.Behbudiyning muhim

darsliklarda biri “Kitobat ul-atfol” dir.

Kitobning nomlanishi haqida: bazi tadqiqotchilar ushbu darslikning nomlanishini “Bolalar

uchun kitob”, “Bolalar uchun yozuv kitobi” kabi shakilarda tarjima qiladilar. Bu kitobni “Bolalar

maktublari“ deb tarjima qilish maqsadga muvofiq . CHunki kitobda bolalarni turli mazmundagi

rasmiy, norasmiy, xususiy xatlar yozishga o’rgatish, yozma nutqini o’stirish masalalari atroflicha

tahlil qilingan va turli mazmun maqsadda yozilgan maktublaridan namunalar berilgan.

1913-yildan Bexbudiy matbuot ishlari bilan shug’ullanadi. Apreldan “Samarqand”

gazetasini chqaradi. Gazeta turkiy va fors tillarida, haftada 2 marta, dastlab ikki, so’ng 4sahifada

chop etilgan. 45ta sonidan keyin moddiy tanqislik tufayli chiqishni to’xtagan. O’sha yilning 20-

avgustidan u “Oyna” jurnalini chiqara boshlaydi. Bu suratli haftalik mahalla asosan o’zbek tilida

bo’lib unda ixcham forsiy she’r, maqolalar, Ruscha e’lonlar ham berib boriladi… “Boshida haftada

bir marta ikkinchi yildan e’tiboran 15kunda bir qatla chiqib, 20oy chamasi davom qildi…

Kavkas, Tatariston, Eron, Avg’oniston, Hindiston va Turkiyagacha tarqaladi…

Jadidlarning sevimli jurnalari edi. Shuning uchun ular tomonidan hurmatlandi, sevib o’qildi”-deb

yozgan edi Ziyo Said. Jurnal redaksiyasi muharirning yangi shahardagi uyida joylashgan.

Behbudiy shu yillari nashr ishlari bilan qizg’in shug’ulandi. “Nashriyodi Behbudiya” nomi

bilan o’z xususiy nashriyotini ochdi. Fitratning “Bayonoti sayohi hindi” asarini 1913-yilda

ruschaga tarjima qildirib, nashr etdi. Turkiston xaritasini tuzib bosmadan chiqardi. Kutubxonani

yo’lga qo’ydi. O’sha davr vaqtli matbuotida “Behbudiy kutubxonasi” haqidagi xabarlarga tez-tez

duch kelasiz.

1914-yilning 29-mayida Behbudiy ikkinchi bor arab mamlakatlariga sayohatga otlanadi.

Mualif sayohati arafasidagi kayfiyatini shunday ifodalaydi. “7 sanadan beri ikki dafa

Buxoro va bir dafa Farg’onani ziyoratidan boshqa safarga chiqanim yo’q edi.

Azbaski, tiriklik qalasig’a mubtalolik, ro’zg’or qaydig’a giriftorlik sayohat ne’maytidan

mahrum etar. 7yillik xonanishinlik, digar tarafdan aloyiqi ro’zg’or tijorat va 7-8 risolalar tahrir va

nashri, dorulqazo ishlari, xususan, bir sanadan beri sobiq “Samarqand” jaridasi va hozirgi “Oyna”

idorasining ishlari ruhan va jisman zaif etdi.

A’zoyu havaslariga kasolat paydo bo’ldi. Singir (asab)… , g’ayri muntazam ishlaydur.

Fevral, 2025-Yil

772

Istirohat va sayohatga mashvarat berarlar. Tabiat u qadar noqobil va buzuqki, sayohatdan

ham nafrat etar, istmas”.

Shunga qaramasdan, safarga chiqmasa bo’lmaydi. Avvalo, “Kutubxonai Behbudiya” uchun

Istambul, Misr, Qrim, Kavkaz, Qozon, Rossiya va xorijiyaning manzaralari, imoratlari,

kishilarning suratlari, turli-tuman qoliblar va yana boshqa juda ko’p narsalar kerak. Xullas,

Behbudiy 29-mayda yo’lga tushadi. Poezdga o’tirib Bayramali orqali Ashhabodga o’tadi.

Krasnavodskddan parahod bilan Bokuga boradi. 8-iyunda Istanbulga kirib keladi. Undan

Adirnaga sayohat qiladi. Yana Istambulga qaytib 21-iyunda suv yo’li bilan Quddusga yo’l oladi,

Shom, Port

Said, Bayrut, Halil ar-Raxmon shaharlarini tomosha qiladi. Sayohat iyulning boshlarida

ham davom etadi…

Bu sayohatlar 1914-yil davomida “Oyna” jurnali orqali nashrdan chiqib boradi. Behbudiy

sayohatdan o’rgangan ilmlarini Turkiston bo’ylab tarqatishga va o’rgatishga harakat qiladi.

1915-yil Behbudiyning “Til masalasi” maqolasida tillarning o’zaro munosabati haqidagi

baxs davom etadi. Ulug’ ma’rifatchi tillarning bir-biridan o’rinli lug’at olishini tabiiy jarayon deb

qaraydi. Eng boy tillardan bo’lgan inglizchaning ham “o’n minglar ila begona lug’atlarni majburan

olganligini “dalil qilib ko’rsatadi va masalaning boshqa jihatiga – yagona adabiy til, til birligiga

diqqatini qaratadi.

Behbudiy san’ati – publitsistikasi haqida oradan qariyb yuz yil o’tib, Hoji Muin orzu

qilganidek, yozuvchining publitsistik asarlari S.Ahmad tomonidan to’planib, nashr etilib,

“Tanlangan asarlar”ning ikki jildligiga kiritilib, sharh va lug’atlar bilan ta’minlanib, bir butun

holda nashr etildi. Bu ikki jildda jamlangan publitsistika namunalarini janr nuqtai nazaridan ko’rib

chiqsak, Mahbudxo’ja Behbudiy hazratlarining maqola, sayohatnoma, maktub, nutq janrida ijod

qilganlikilarini kuzatish mumkin. Uning adabiy maqolalarini mavzu nuqtai nazaridan ijtimoiy-

siyosiy, ma’rifiy, adabiy-tanqidiy, diniy maqolalarga bulish mumkin. Jumladan, zamonaviy

ma’rifatparvar Behbudiyning “Uf”, ”Maktablar haqida”, “Buxoroning usuli jadid”, “Huquq

topiladi, berilmaydi”, “Turkiston xalq|”, “Yoshlarga murojaat”, “Ikki emas, to’rt til kerak” eng

mashhurlari. Jami Behbudiy publitsistikasining 180ga yaqin namunalari ma’lum.

Ilg’or va ma’rifat parvar adibning “Ikki emas, to’rt til kerak” maqolasida yoshlar turk, arab,

fors tillarini bilsalar, rus va fransuz tillarini o’rganishlari kerakligi haqida yozilgan. Maqolada

shunday deyiladi: “Arab tilini bilmasak din osti bo’ladi, ruschani bilmasak, dunyo yo’qoladi. Turk

va fors tillarining zarurliga shubhasizdir. Butun dunyo bir -biri bilan gaplashadigan yana bir til va

yozuv bor. Bu fransuz tili. Boshqa tilni bilish va yozishni o’rganish shariatga ko’ra to’g’ridir.

Fevral, 2025-Yil

773

Hadisdan ma’lumki, Payg’ambarimiz sahobalaridan biriga yahudiy tilini Zayd ibn Sobitni

o’rganishni buyirganlar. U bu tilini payg’ambarlik himoyasi bilan o’rgangan va yahudiylarning

yuborgan maktublarini payg’ambarga o’qib bergan. Behbudiy har bir fikrni ilmiy isbot, hayotiy

fakt, hissiy tajriba bilan yozgan. Jumladan, yozuvchi “Ikki emas, to’rt til kerak” maqolasida

yoshlarni chet tillarini o’rganishga chorlaydi. Chet tillarini, hattoki yahudiy tillini ham o’rganish

hadislarda buyurilganligini eslab, mashhur muhaddis olim Imom Buxoriyning “ Sahih hadis”lariga

murojaat qiladi va o’z fikrini hadisi sharifning til o’rganish haqidagi fikrlari va voqealari bilan

isbotlaydi. Behbudiyning ushbu maqolasi 1913- yilda “Oyna”ning 20- avgust sonida e’lon

qilingan.

G’ayratli publitsist “Yoshlarga murojaat” maqolasida yoshlarni zamonaviy fanlarni puxta

egallashga chaqirdi. Zamonaviy ilmlarni o’rganish islom dinini ham mustahkamlaydi, deb yozdi.

Mavzuiy maqolada u to’ylarga pul tashlanadi lekin farzandlarimizning ta’lim va

tarbiyasiga pul sarflanmasligini tushuntirib beradi. Shuning uchun u zamonaviy ta’limni o’rganish

va fazrandlarimizning ta’lim tarbiyasiga pul sarflashimiz kerak- deb aytadi.

“Oyna” jurnalining faoliyatiga qaytadigan bo’lsak- “Oyna” tashkil etilgan kunidan uning

faoliyati va mazmunini boyitish to’g’risida turli- tuman maslahatlar jurnalning oxirgi soniga qadar

yonma- yon ketdi. Ularda maqolalar hajmi ikki sahifadan oshmasligi, jurnal “qalinroq’ bo’lishi va

ko’proq chiqishini xoxlovchi talablar yangray boshladi. Quruq maslahatlar ko’p edi. Lekin

jurnalning taraqqisi uchun amaliy ish qiladiganlar yo’q edi. Behbudiy bu istaklarni amalga oshirish

uchun pul va ko’ngillilar yo’qligini, o’zining “kasal nimkora” holi bilan bu ishda ojizligini ochiq-

oydin yozdi. “Oyna” ning asta-sekin darz ketayotganini so’ngi sonyalaridan ham payqash

mumkin. Avval boshida Tavvallodan boshlangan yuz o’girishlar samarqandlik ziyolilarga ham

o’tdi. Hoji Muin, Saidahmad Vasli Samarqandiy, Siddiqiy Ajziylar “Oyna”dan “Qalam”larini

to’xtatdi. Jurnal Behbudiyning ilmiy maqola va she’rlari jamlangan to’plamga aylanib qolayotgan

edi. Shu o’rinda Mirmuhsin Shermuhammedovning quyidagi fikrlarini keltirish o’rinli: “…bizda

yangi bir asar ko’rina boshlasa, 5-6 kun baqirib- chaqirib she’r va maqola yozarmiz, so’ngra

charchagan kishi bo’lib o’z manfaatimizga bechora millatni qurbon qilib o’tiraveramiz. Shuning

uchun bezim o’rtamizda matbuot e’tiborsizlanib boradur”. Ushbu “Oyna” haqiqatdan ham xalq

qalbiga umumiy yo’l topa olmagan. 1914-yil 52-sonidan keyin “Oyna” o’z faoliyatini to’xtatishga

qaror qildi. Biroq idoraga kelgan ilotimoslar sabab 68-sonigacha davom etdi. 1915- yil 15-

iyuldagi 68-sonidan “Oyna” to’xtatildi.

Ma’rifatdan siyosatga. Behbudiy XX asr boshidagi Turkistoning yirik siyosiy arbobiga

aylangani uning sotsializmga bo’lgan munosabatida yaqqol ko’rinadi.

Fevral, 2025-Yil

774

Behbudiy o’sha yillari sotsialistik ta’limotni keskin rad etgan butun Rossiya

musulmonlarining partiyasi “Ittifoqul muslimin” va ushbu partiya birgalikda faoliyat olib borishga

kelishgan kadedlar partiyasi qarashlarni ma’qul ko’rgan. Behbudiyga ko’ra, sotsialistik mafkura

nafaqat foydasiz, balki juda zararli. Sotsialistlarning oila, shaxs va ijtimoiy tenglik borasidagi

fikrlari musulmonlar uchun shariat yuzasidan umuman to’g’ri kelmaydi. Bu jihatdan uning 1906-

yil 10- oktabrda “Xurshid” gazetasida (6- son) bosilgan “Xayrul umuriy avsatuho” (ishlarning

yaxshisi o’rtachasidir) maqolasi xarakterli. Bu maqola uzoq yillar Sovet tarixi fani nuqtai

nazaridan baholanib Behbudiyni qoralash uchun nishon bo’lib keldi. Behbudiy inqilobgacha O’rta

Osiyodagi eng hurmatli jadid bo’lib qoldi. Samarqandda bir qancha faol hamkasblari va

shogirtlaridan yordam topdi. Uning davralarida Abdulqodir Shukuriy, Ajiziy, Xoji Muinlar bor edi.

Toshkent jadidchilik faoliyatining eng yirik markazi edi. Uning nashriyot hunari, yangi usul

maktablari esa Turkistonda eng ko’p edi. Munavvarqori Abdurashidxon o’g’li ko’p jihatdan u

yerda Behbudiyning hamkasbi edi. Ular birgalikda 1901-yild yangi usul maktabini ochdi.

Behbudiy ham Munavvarqori ham madrassa ilmidan kelib chiqqan madaniy poytaxtga ega

bo’lgan va taniqli ulamolar bilan shaxsiy aloqada bo’lgan. Shuni ham yodda tutish keraki

jadidchilar ko’pincha tasvirlanganidek bir guruh emas edilar. Masalan E. Odvortning

jadidchilarning – “ichki o’zgarmas odat va qattiq an’analarga bog’lanib qolishgan”. Behbudiy

hattoki, zamonasidagi mavjud idora usullari haqida fikr yuritib, ularni uchga bo’ladi:

1.

Idorayi mustaqila-monarxiya

2.

Idorayi mashruta-konstutitsion parlament hokimiyat.

3.

Idorayi jumhuriyat-respuplika.

Lekin millat ozod bo’lib, o’zining mustaqil davlatini o’rnatmaguncha ijtimoiy adolatni

tiklab bo’lmaydi. Bu Behbudiy kelgan birinchi xulosa edi. Uning “Duma va Turkiston

musulmonlari” maqolasida chor mustamlakachilik siyosati, xususan, o’lkada 70 ming rusdan 6

deputat bo’lgan holda 7 million musulmonga 5 o’rin ajratilgani oshkora tanqid qilindi. Shularga

qaramasdan Behbudiy istiqlol haqida fikr yuritar ekan har qanday zo’ravonlikni rad etadi.

Uningcha zo’ravonlik g’ayriaxloqiy, binobarin, g’ayriinsoniydir.

Umuman olganda esa, mustaqillik uchun kurash olib borgan bobolarimiz, jumladan,

jadidlar kelajak haqida fikr yuritar ekanlar, istiqlolga erishish borasida bir-birlaridan farq qiluvchi

uch yo’ldan bordilar:

1.

Rossiyadan tobelikdan zo’rlik yo’li bilan qutilish kuchi bilan istiqlol olish-Dukchi eshon

qo’zg’oloni, 1916-yil voqealari, bosmachilik.

Fevral, 2025-Yil

775

2.

Murosa yo’li. Ruslar yordamida ma’rifatga erishish. Ma’rifat masalalarida haq-huquq olish

milliy xususiyatlarni tiklash- M.Behbudiy.

3.

Hamkorlik yo’li. Chor ma’murlari so’ng sho’ro hukumati bilan birga ularning dasturlarda

qatnashish va imkon bo’lishi bilan birga ularning dasturlarida qatnashish va imkon bo’lishi bilan

mustaqillikni qo’lga olish.

Buning uchun ma’lum tayyorgarlik ko’rib borish-Munavvarqori, Avloniy.

Behbudiy hamisha xalq bilan birga bo’ldi. Hamda u xalq orasida turli xil sotsialistik

so’rovnomalar olib bordi va qay matbuot tili turkistonlik oddiy odam uchun tushunarli ekanligini

aniqlash bo’yicha qilgan izlanishlari natijasida “Til masalasi” maqolasini ikkinchi qismida o’z

aksini topgan .Albatta , Behbudiyning bu kabi izlanishlari va tadqiqotlari olib borganini o’sha

vaqtda o’ta muhim masalalardan biri bo’lgan adabiy til yaratish yoki qabul qilish borsidagi

qarashlarini bildirish,o’z pozitsiyasini ko’rsatish bilan bog’liqlikda qarash kerak. Behbudiy adabiy

til masalasida tilni soddalashtirish, omma tushunadigan shaklga olib kelish fikrini qo’llab

quvatlasada, tilni soflashtirish, ya’ni arabcha, forscha so’zlar o’rniga muqobillarini qidirib topish

va tilga tadbiq etish masalasini “ijrosi mumkin emas, quruq hayoli fosidgina’’ deb baxolaydi. Shu

bilan bir qatorda, Behbudiy gazeta va jurnallarda boshqa tillardan yangi kirib kelyotgan so’zlar

istalgan shaklda qo’llanilishi masalasiga to’xtalar ekan, buni ’’bu zamonda fan va hunar taraqqiy

etgani uchun va yangi chiqqan begona lug’atdagi isimlik nima narsalarga turkiy isim taqadigan

jamiyatlar barpo etib , turkiy tilimizga xizmat etadigan kishilarni bizda yo’ligi’’dan deb

ta’kidlaydi. Bu bilan Behbudiy tilga yangi o’zlashmalarni tartibga keltiradigan ilmiy jamiyat

tashkil etish masalasini ham kun tartibiga chiqaradi. Tilni soflashtirish masalasida bir nechta ilmiy

ishlar olib boradi. Behbudiy “Til masalasi” maqolasining so’ngi hech qaysi bir til faqatgina o’z

so’z boyligi bilan taraqqiy eta olmasligi, boshqa tillardan yangi so’zlar qabul qilish hisobiga

rivojlana olishni ta’kidkashi bilan bir qatorda, tilni soflashtirish bilan vaqtni bekor sarflamasdan

uning o’rniga “kelar zamon uchun hozirlanish, o’tgan kun uchun emas” degan qat’iy fikrni o’rtaga

tashlaydi. Bundan tashqari u Turkistonning turli mintaqalari shevalari orasida farq bo’lgani uchun

ushbu shevalarda adabiy asarlar yozish ham maqsadga muvofiq emasligini ta’kidlaydi. Adabiy til

yaratmoq uchun, Behbudiyga ko’ra, birinchi navbatda, tilning hamda ilm-fanning rivoji millat

onalarining bilimga bog’liq ekanligini ta’kidlagan Behbudiy, birinchidan qiz bolalarni

maktablarga ko’proq berish, ularni savodli qilish masalasini ko’targan bo’lsa, ikkinchi tarafdan,

bir adabiy til yaratish uchun imkon qadar arabcha va forscha so’zlardan kam ishlatish, soda boshqa

turkiy tillardan keng istefa qilgan holda yozishni taklif qiladi.

Fevral, 2025-Yil

776

Umuman olganda turkistonda bo’lib o’tgan sotsialistik so’rovnomalar o’zbek xalqining

matbuotga bo’lgan qiziqishiga sababchi bo’ldi.

Xulosa qilib aytadigan bo’lsak Behbudiyning olib brogan jadidchilik harakati

Turkistondagi jadidchilarni paydo bo’lishiga va millat uchun ilm ma’rifatning yuksalishiga

sababchi bo’ldi. Behbudiy XIX asrdagi millatning ayanchki ahvolini, jaxolatga yuz tutganligini va

musulmon olamining qulab boryotganini ko’rsatib beradi. O’lkamizni bosib olgan Rossiya

imperyasi ta’ziqidan qutulish, ozodlikka erishish, zamonaviy fanlarni o’qitish, malakali kadrlarni

yetishtirib chiqarish va ularni xalq uchun foydasi tegadigan darajada malakali qilish kabi

masalalarning hammasi Behbudiy va uning izdoshlari zimmasida edi. U Turkiston xalqini

ruhlantirish maqsadida “Padarkush’’ drammasini yaratdi, bundan tashqari ko’pgina siyosiy

harakatlarni amalga oshirdi. Rus mustamlakachiligiga faol qarshi harakatlar arafasida 45 yoshda

vafot etdi. Shuning uchun ham u xalq orasida “Turkistondagi uyg’onish va yangilanish sardori”,

“Turkiston xalqining mexribon otasi ”kabi nomlar bilan mashxurdir. Uning ijtimoiy-siyosiy,

madaniy-ma’rifiy olib borgan ishlari tufayli avlodlar qalbida mangu yashaydi.

REFERENCES

1.

”Mahmudxo’ja Behbudiy’’. Yoshlar ishlari agentligi. Yoshlar nashiryot uyi. Toshkent- 2022.

29-139-betlar.

2.

”Tanlangan asarlar”. Begali Qosimov. Toshkent” Ma’navyati’’-1999. 13-21-betlar.

3.

American Journal Of Philological Sciences (ISSN-2771-2273)

4.

Olvord E. Birinchi o’zbek drammasi Jahon adabiyoti 2009.107-113-betlar.

5.

Ярашова, М. (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ

ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.

Modern Science and Research

,

3

(10), 362–368.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901

6.

Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ

УСУЛЛАРИ.

Modern Science and Research

,

3

(11), 782–787. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057

7.

Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf

Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.

Miasto

Przyszłości

,

52

,

622–625.

Retrieved

from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679

Fevral, 2025-Yil

777

8.

Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA

ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

621–632. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58456

9.

Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.

Modern Science

and Research

,

4

(1), 160–168. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/60323

10.

Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI

AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.

Modern

Science and Research

,

4

(1), 600–607. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/64116

11.

Yarashova M. & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI

KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.

Modern Science and

Research

,

4

(1),

352–358.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/63674. 10

.

12.

Toshpo’latova, S. (2025). FOROBIYNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA

O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA QIZIQTIRISH METODIKASI.

Modern Science and

Research

,

4

(1), 177-186.

13.

Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Sadullayev, U. (2024). SHARQ ALLOMALARINING

DIDAKTIK QARASHLARI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 985-993.

14.

Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Sadullayev, U. (2024). TARIX FANLARINI

OQITISHDA MUZEYLARNING ORNI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 994-1003.

15.

Sadullayev, U., Gadayeva, M., & Toshpo‘latova, S. (2024). MAHALLA–QADRIYATLAR

BESHIGI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 1228-1238.

16.

Toshpo'latova

Shaxnoza

Shuhratovna.

(2024).

ILK

UYG'ONISH

DAVRI

NAMOYONDALARNING DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O'QUVCHILARNI

TARIX FANIGA QIZIQTIRIS METODIKASI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14520996

17.

Toshpo’latova,

S.

(2024).

TARIX

FANINI

O’QITISHDA

SAMARALI

METODLAR.

Modern Science and Research

,

3

(11), 774-782.

18.

Тошполатова, Ш. (2024). THE PRESENT IRANIANS.

Журнал универсальных научных

исследований

,

2

(5), 453-462.

19.

Toshpo’latova, S. (2024). BUXORODAGI SAROYLAR.

Modern Science and

Research

,

3

(5), 522-529.

Fevral, 2025-Yil

778

20.

Toshpo’latova, S. (2024). O’RTA ASRLARDA OILA PEDAGOGIKASIGA OID

FIKRLAR.

Modern Science and Research

,

3

(12), 353-361.

21.

Toshpo’latova, S., & Xudoyqulov, S. (2024). History And Ethnology Of Olot

District.

Modern Science And Research

,

3

(5), 148-151.

22.

Toshpo’latova, S., & Jo’rayeva, M. (2024). HISTORY AND ARCHITECTURAL

MONUMENTS OF JONDOR DISTRICT.

Modern Science and Research

,

3

(2), 447-450.

23.

Qizi, R. S. S., Shukhratovna, T. S., & Karamatovna, M. A. (2024). Implementation of

Education and Protection of Children's Rights in the age of Technology.

SPAST

Reports

,

1

(7).

24.

Shuhratovna, T. S. (2024). Linguistic Anthropology.

European Journal Of Innovation In

Nonformal Education

,

4

(3), 432-437.

25.

Toshpo‘latova, S. S., & Naimov, I. N. (2023). MS ANDREYEV–O’RTA OSIYO

XALQLARI ETNOGRAFIYASINING YIRIK OLIMI.

Innovations in Technology and

Science Education

,

2

(8), 1214-1222.

26.

Toshpo’latova, S., & Tursuntoshova, S. (2024). Khoja Abdulkholiq Gijduvani.

Modern

Science and Research

,

3

(2), 87-93.

27.

Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics Of Ethnologies Of Bukhara.

Modern Science

and Research

,

3

(2), 1004-1011.

28.

Toshpo’latova, S. (2024). Ethnolinguistics.

Modern Science and Research

,

3

(2), 500-507.

29.

Toshpo’latova, S. (2024). Religious Anthropology.

Modern Science and Research

,

3

(1),

504-510.

30.

Shakhnoza Shuhratovna, T. (2023). MS Andreyev’S Way Of Life.

American Journal of

Language, Literacy and Learning in STEM Education (2993-2769)

,

1

(10), 655-659.

31.

Shuhratovna, T. S. (2023). Ethnological Analysis Of National Costumes And Rituals Of

Tajiks In The Works Of MS Andreyev.

International Journal Of History And Political

Sciences

,

3

(12), 42-47.

32.

Toshpo’latova, S. (2023). MS Andreyev-Scientific Career.

Modern Science and

Research

,

2

(12), 801-807.

33.

Shuhratovna, T. S. (2023). Etymology Of Tajik Marriage Ceremony.

International Journal

Of History And Political Sciences

,

3

(11), 17-23.

34.

Toshpo’latova, S., & Ashurova, G. (2023). THE HISTORY AND DESCRIPTION OF THE

WORK OF MS ANDREYEV-" ARK BUKHARI".

Modern Science and Research

,

2

(9),

404-409.

Fevral, 2025-Yil

779

35.

Toshpo’latova, S. (2023). ETHNOLOGICAL ANALYSIS OF CALENDRICAL

CALCULATION AND LENGTH MEASUREMENTS OF KHUF VALLEY TAJIKS IN

THE RESEARCHES OF MS ANDREYEV.

Modern Science and Research

,

2

(10), 291-299.

36.

Toshpo’latova, S. (2023). A STUDY OF THE WEDDING CEREMONY OF THE TAJIKS

OF AFGHANISTAN.

Modern Science and Research

,

2

(9), 84-89.

37.

Naimov, I., & Toshpo‘latova, S. (2023). Marriage Ceremony Of Tajiks In The Work Of

Mikhail Stepanovich Andreyev “Tadjiki Dolini Khuf”.

International Journal of Intellectual

Cultural Heritage

,

3

(1), 12-16.

38.

Toshpo‘latova, S. S. (2023). Tojiklar Milliy Kiyim-Kechaklari Va “Beshmorak”

Marosimining Etnologik Tahlili.

Scholar

,

1

(28), 395-401.

39.

Toshpo’latova, S., & Hoshimova, M. (2025). BERUNIY VA UNING DIDAKTIK

QARASHLARI.

Modern Science and Research

,

4

(1), 344-351.

40.

Toshpo’latova, S. (2024). ILK UYG’ONISH DAVRI NAMOYONDALARNING

DIDAKTIK QARASHLARI ASOSIDA O’QUVCHILARNI TARIX FANIGA

QIZIQTIRISH METODIKASI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 643-651.

41.

Muyiddinov, B., Toshpo‘latova, S., & Gadayeva, M. (2025). TEMURIYLAR DAVRIDA

KUTUBXONACHILIK, HUJJATCHILIK VA ISH YURITISHNING O’ZIGA

XOSLIGI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 97-105.

42.

Toshpo‘latova, S., Gadayeva, M., & Muyiddinov, B. (2025). BO’LAJAK

O’QITUVCHILARNING PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI TARKIB

TOPTIRISH MODELI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 106-116.

43.

Gadayeva, M., Toshpolatova, S., & Muyiddinov, B. (2025). TARIX DARSLARINI

OQITISHDA INTERFAOL METODLARNING AHAMIYATI.

Modern Science and

Research

,

4

(2), 87-96.

44.

Sayfutdinov F., & Sharipov D. (2025). CENTRAL ASIAN INTEGRATION: HISTORICAL

DEVELOPMENT AND PROSPECTS.

Journal of Universal Science Research

,

3

(1(Special

issue), 300–304. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-

research/article/view/65623

45.

Ilniyazovich, S. F. (2023). RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNING TARIX FANINI

O'QITISHDAGI AHAMIYATI.

46.

Ilniyoz o'g'li, S. F. (2023). ETNOGRAFIK TADQIQOTLARDA QORAQALPOQ

XALQINING YORITILISHI.

Fevral, 2025-Yil

780

47.

Ilniyazovich, S. F. (2024). The Formation of Preliminary Knowledge about the People of

Karakalpak.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(3), 149-155.

48.

Sayfutdinov, F. (2024). BUXORO AMIRLIGINING QURILISH TARIXI: MADANIY VA

ARXITEKTURA TARAQQIYOTI MEROSI.

Modern Science and Research

,

3

(12), 852-

858.

49.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XX ASR 2-YARMI XXI ASR BOSHLARI

ZARAFSHON VOHASIDA ETNOSLARARO MUNOSABATLAR.

TA’LIM VA

RIVOJLANISH TAHLILI ONLAYN ILMIY JURNALI

,

3

(9), 1–5. Retrieved from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/7941

50.

Sayfutdinov F. (2024). ILLUMINATION OF THE SPIRITUAL LIFE OF THE

KARAKALPAK PEOPLE IN RESEARCH.

Journal of Universal Science Research

,

2

(5),

441–452.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/universal-scientific-

research/article/view/34891

51.

Sayfutdinov F. (2024). MANG’IT AMIRLARI DAVRIDA BUXORO AMIRLIGI

ME’MORCHILIK SOHASI RIVOJI.

Modern Science and Research

,

3

(10), 620–629.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/45335

52.

Ilniyazovich, S. F. (2024). Historiography of Various Expeditions and their Results in the

Regions Inhabited by Karakalpaks in the First Half of the 20th Century.

EUROPEAN

JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION

,

4

(9), 159-165.

53.

Sayfutdinov Feruz Ilniyoz o’g’li. (2023). XIX ASRDA XONLIKLARNING O‘ZARO

SAVDO

MUNOSABATLARI.

JOURNAL

OF

SCIENCE,

RESEARCH

AND

TEACHING

,

2

(8),

111–114.

Retrieved

from

http://jsrt.innovascience.uz/index.php/jsrt/article/view/284

54.

Sayfutdinov, F. (2023). ILLUMINATION OF KARAKALPAK PEOPLE IN

ETHNOGRAPHIC STUDIES.

Modern Science and Research

,

2

(12), 910–917. Retrieved

from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/27281

55.

Sayfutdinov, F. (2024). HISTORIOGRAPHY OF INFORMATION ABOUT THE

POPULATION OF THE ZARAFSHAN OASIS. (20TH CENTURY).

Modern Science and

Research

,

3

(2),

911–914.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/29503

Fevral, 2025-Yil

781

56.

Sayfutdinov F. (2024). ETHNIC COMPOSITION OF THE ZARAFSHAN OASIS (2ND

HALF OF THE 20TH CENTURY).

Modern Science and Research

,

3

(1), 577–581.

Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/28335

57.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). LAND OWNERSHIP RELATIONS BASED ON

THE NATIONAL ECONOMY OF KARAKALPAK.

International Journal Of Literature

And Languages

,

3

(11), 20–27. https://doi.org/10.37547/ijll/Volume03Issue11-04

58.

Sayfutdinov Feruz Ilniyozovich, . (2023). STUDY OF THE KARAKALPAK PEOPLE IN

ETHNOLOGICAL SCIENTIFIC WORKS HISTORY .

International Journal Of History

And Political Sciences

,

3

(12), 61–68. https://doi.org/10.37547/ijhps/Volume03Issue12-11

59.

Sayfutdinov, F. (2023). ANALYSIS OF DATA ON LAND OWNERSHIP AND

LIVESTOCK FARMING OF KARAKALPAKS.

Modern Science and Research

,

2

(10),

650–657. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/25727

60.

Юсупович, К. С. (2024). КРАТКИЙ ОБЗОР НА ВЗАИМООТНОШЕНИЯ

УЗБЕКИСТАНА И ДВИЖЕНИЯ “ТАЛИБАН”, НА ФОНЕ ЗАХВАТА ТАЛИБАМИ

ВЛАСТИ В АФГАНИСТАНЕ В 2021 ГОДУ.

TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI

ONLAYN

ILMIY

JURNALI

,

4

(11),

227–229.

Retrieved

from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/12432

61.

Yusupovich, K. S. (2024). Abu Hafs Kabir and the Spread of the Hanafi Madhhab in

Transoxiana.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(9),

204–207.

Retrieved

from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4079

62.

Каримов Сухроб Юсупович. (2024). ОРДЕН НАКШБАНДИЯ: ИСТОРИЯ, УЧЕНИЕ

И ВЛИЯНИЕ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14509878

63.

С. Ю. Каримов. (2025). РОЛЬ ФАЙЗУЛЛЫ ХОДЖАЕВА В ИСТОРИИ

УЗБЕКИСТАНА.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14741491

64.

Нийозова Гулчехра Шерматовна, & Каримов Сухроб Юсупович. (2025). КУСАМ ИБН

АББАС

И

ИСЛАМИЗАЦИЯ

СРЕДНЕЙ

АЗИИ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14736948