1918-1939 YILLARDA POLSHANING TASHQI SIYOSIY FAOLIYAT

May, 2025-Yil

646

1918-1939 YILLARDA POLSHANING TASHQI SIYOSIY FAOLIYAT

Xayrullayev Umidjon Fayzullo o’g’li

Yarashova Mohlaroiym Shuhratovna

Yuldosheva Feruza Yashin qizi

“Ijtimoiy fanlar va texnika fakulteti” Tarix va filologiya kafedrasi o’qituvchilari.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15510673

Annotatsiya.

Ushbu maqolada ikki jahon urushi oralig’idagi Polshaning tashqi siyosiy

faoliyati, Polsha va uning atrofidagi mamlakatlarning yuksalishi va ularning polshadagi ijtimoiy
holatga ta’siri haqida ma’lumot beradi.

Kalit so’zlar:

"Kichik Versal shartnomasi", "Nishon Vistula", Rapallo shartnomasi, Daues

rejasi, “millatchilik davri”, "so‘zning pasifizm ustasi", “sanatsiya”.

Birinchi jahon urushida Rossiya Avstriya-Vengriya va Germaniya qo‘shinlari saflarida

to‘rt yuz ming Polsha askarlari halok bo‘ldi va sakkiz yuz ming kishi yaralandi

1

. Urushdan so‘ng

Polshani itoatda tutib turadigan hech qanday zulmkor kuch qolmagandi. Buyuk davlatlar
o‘rtasidagi bu urush polyakalarga mustaqillik uchun kurashish va o‘z davlatchiligini tiklash uchun
imkoniyat bo‘lib tuyuldi. Polsha mustaqilligi memorlaridan biri, milliy demokratiyaning bosh
mafkurachisi Roman Dmovskiy bu fikrni quyidagicha ta’kidlagan edi “Agar butun dunyo uchun
1914-1918 yillardagi urush kutilmagan, hayratlanarli falokat bo‘lsa, demak, bizning
fikrimizcha bu orzu-umidlarimiz ro‘yobini anglatadi. . . . Polsha haqida gapiradigan bo‘lsak,
Polshani bo‘lib tashlagan kuchlarning har biri kuchsiz va jangga yaroqsiz bo‘lib qoladigan urush
arafasida ekanligimizni kim tasavvur qila oladi? Bu urushdan keyingi tinchlik konferensiyasida
Polshani bo‘lib yuborgan uchala davlat ham bo‘lmasligini, lekin Polsha ishtirok etishini kim
idrok eta olardi?”

2

. 1918-yil 11-noyabrda Fransiyaning Kompen shahrida Antanta davlatlari va

mag‘lubiyatga uchragan Germaniya vakillari bilan sulh shartnomasini imzoladilar, bu esa Birinchi
jahon urushining tugashini anglatardi. Kompen sulhi Antanta davlatlarining Ikkinchi Reyxdan
tashqari Avstriya-Vengriya, Turkiya va Bolgariyani o‘z ichiga olgan To‘rtlik ittifoq mamlakatlari
ustidan g‘alabasini qonuniy ravishda ta'minladi. Ikki ko‘p millatli imperiyalar Avstriya-Vengriya
va Rossiyaning tanazzulga yuz tutdi. 1918-yil 11-noyabrda Regensy kengashi va Lyublin
hukumati qurolli kuchlar qo‘mondonligini, keyin esa butun hokimiyatni J. Pilsudskiyga topshirdi.

Bu sana mustaqil Polsha Respublikasi Ikkinchi Polsha-Litva Hamdo‘stligi tashkil topgan

kun hisoblanadi. Tarixchilar M. Marshal va M. Sadovskiylar “Polshaning 123 yillik asirlikdan
so‘ng mustaqillikka erishilishi polyak xalqining yangi tarixidagi eng muhim voqea bo‘ldi”
deb ta’kidlagan edi

3

. Polshaning yangi maqomi va chegaralari haqidagi savollar Parij tinchlik

konferensiyasida yechimini topdi. M. Marshal yozadiki, Birinchi jahon urushidan keyin polyaklar
uchun Polsha hukumati “mustaqil siyosat olib boruvchi milliy davlat edi”. Polsha tarixchisi S.
Dembskining yozishicha, 1919-yil 28-iyunda Parij tinchlik konferensiyasida g‘alaba qozongan

1

Piotr Szlanta. A seminal “anti-catastrophe”? Historiography on World War I in Poland, 1914–2019 Chapter- 9.

London: 2019 y p. 302

2

Piotr Szlanta. A seminal “anti-catastrophe”? Historiography on World War I in Poland, 1914–2019 Chapter- 9.

London-2019 p. 304

3

БАБЕНКО О.В. ПОЛЬША В СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОТНОШЕНИЙ (1919–1939 гг.). МОСКВА-

2011. стр. 9

May, 2025-Yil

647

va Germaniyaga taslim bo‘lgan davlatlar tomonidan imzolangan Versal shartnomasi
“Germaniyaning sharqi va g‘arbida hududiy imtiyozlar berish uchun ko‘zda tutilgan, sanoatni
egallashga ruxsat berilgan. Fransiya Elzas va Lotaringiyani, Saar havzasidagi ko‘mir konlarini
qaytarib oldi va Polsha hech qanday shartsiz Buyuk Polshani va Sharqiy Pomeraniyaning bir
qismini oldi. Germaniya Polsha va Chexoslovakiyaning mustaqilligini tan oldi. Dansig (Gdansk)
Millatlar Ligasi nazorati ostidagi "erkin shahar" deb e'lon qilindi

4

. G‘arb davlatlari Polshaga

Germaniya bilan tinchlik shartnomasini imzolashga ruxsat bermadilar, lekin uni ular bilan
qo‘shimcha bitimlar tuzishga majbur qildilar. 1919-yil 28-iyunda Polsha va beshta buyuk davlat
o‘rtasida "Kichik Versal shartnomasi" imzolanib unda milliy ozchiliklarning huquqlarini himoya
qilish to‘g‘risida kelishib olindi va Polsha hukumati Polsha hududida yashaydigan 1 milliondan
ortiq nemis ozchiligining huquqlarini hurmat qilish majburiyatini oldi. Polshaning muzokaralarni
Parijga o‘tkazish haqidagi talabi J. Klemenso boshchiligidagi Tinchlik konferensiyasining Oliy
Kengashi tomonidan ma’qullandi. G‘arbiy Prussiya provinsiyasining bir qismini Polshaga berish
uchun muzokaralar boshlandi. Varshava Versal shartnomasining daxlsizligini himoya qilishga va
Berlinning Polshaga tegishli butun shartnomani yoki uning hududiy moddalarini qayta ko‘rib
chiqishga bo‘lgan barcha urinishlariga qarshi chiqishga majbur bo‘ldi. Chunki Germaniya Polsha
uchun jiddiyroq dushman edi. Sovet davlati esa Sharqiy Yevropadagi qo‘ldan ketgan hududlari
uchun da’vo qila boshladi bu hududlarni bir qismi Polshaga qaytarilgan edi

5

. Qayta tug‘ilgan

Polsha davlatining g‘arbiy chegaralari Antanta tomonidan belgilab qo‘yilgan edi. Polsha shaharlari
nomini olgan Qizil Armiya otryadlari "Nishon Vistula" deb nomlangan yirik razvedka operatsiyasi
kodining bir qismi edi, shuning uchun Pilsudskiy va Varshava hukumati sovetlarning yovuzligini
tasdiqlaganiga ishonishlari ajablanarli emas. 1919-yil bahoriga kelib urush boshlanishi muqarrar
edi. Sovet davlatida fuqarolar urushi ketayotgan bo‘lsada Polsha bilan urushga tayyorlanish uchun
bir necha hafta vaqt kerak edi. Shuning uchun Pilsudski oldindan zarba berishga qaror qildi: u 24-
aprel kuni Ukraina rahbari Saymon bilan harbiy shartnoma imzoladi va 25-aprel kuni hujum
boshladi

6

. Polyaklar va ukrainlarning yuqori jangovar mahorati tufaylimi yoki ruslar oldindan

ishg‘ol qilingani va tasodifan qo‘lga olinganligi sababli, may oyining boshlarida Pilsudskiy
qo‘shinlari Kievni egallab olishdi va Ukrainani bir lahzada kommunistlar qo‘lidan tortib olishdi.
Dastlabki muvaffaqiyatlariga qaramay, polyaklar Ukrainada to‘xtab qolishdi. Pilsudskiyning
kutilmagan hujumi yoki mustaqil Ukraina davlatini barpo etish o‘rniga chekingan Sovet O‘n
ikkinchi armiyasini yo‘q qilish kabi asosiy maqsadlarga erisha olmadi. May oyining ikkinchi
haftasida Konarmiya (Yuqori tayyorgarlikka ega maxsus qizil kavaleriya) dan 16 000 ga yaqin
odam kelishi bilan vaziyat og‘irlashdi. Kavkazdan Polsha frontiga chaqirilgandan so‘ng, Semyon
Budyonniy qo‘mondonligidagi bu dahshatli qo‘shin o‘ttiz kunga yaqin yurish qilib, Kievga
yetguncha 750 milya yo‘l bosib o‘tdi. 7-iyunda 11-iyungacha bo‘lgan sukunat paytida Pilsudskiy
armiyasi qayta to‘plandi, Budyonniy bu paytda Jitomir shahriga bostirib kirish bilan mashg‘ul
bo‘lib, u erda 5000 sovet asirlarini ozod qildi va Polsha kasalxonasini yoqib yubordi. Bolsheviklar
pozitsiyasi shu paytgacha bu masalada ikkilanib yurgan inglizlarning Polsha foydasiga siyosatini

4

БАБЕНКО О.В. ПОЛЬША В СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОТНОШЕНИЙ (1919–1939 гг.). МОСКВА-2011. стр.

13

5

Piotr S. Wandycz, Soviet-Polish Relations, 1917–1921. (Massachusetts: Harvard University Press, 1969), p 102.

6

Artur Lipian. Unfulfilled Ambition: The Polish-Soviet War, 1919–1920. The Journal of History and Politicial Science (York

University Press, 2017), p. 4

May, 2025-Yil

648

o‘zgartirishi va Rossiya fuqarolar urushining cho‘zilishi hamda Pyotr Vrangel boshchiligidagi Oq
armiyaning Qrimda qayta tiklanishi bilan ahvoli yomonlashdi. 19-avgust kuni partiya kengashi
G‘arbda iste'foga chiqish ramzi sifatida Qrim frontini Qizil Armiya uchun asosiy ustuvor vazifa
deb tan oldi. Biroq, Polsha bilan vaqti-vaqti bilan to‘qnashuv butun yoz davomida davom etdi: 31-
avgustda Komarov jangida mag‘lub bo‘lganidan so‘ng, g‘azablangan Lenin o‘n kun ichida
polyaklar bilan barcha janglarni to‘xtatish sharti bilan katta hududlarni taslim qildi

7

. 1922-yilda

SSSR va Germaniya o‘rtasida imzolangan Rapallo shartnomasi Polshada katta norozilik va
qo‘rquvga sabab bo‘ldi. Sovet-Germaniya munosabatlariga oid nashr etilgan hujjatlarda maxfiy
harbiy konventsiya mavjud emas, lekin, A.Peplonskiyning soʻzlariga koʻra, 1921-yil martidan
1922-yil aprelgacha Moskva va Berlin oʻrtasida uchta maxfiy harbiy shartnoma imzolangan. Bu
Germaniyaga Versal shartnomasida belgilangan qurolsizlanish bo‘yicha farmonlarni chetlab
o‘tishga imkon beradigan kelishuv bo‘lishi mumkin edi. Birinchi Jahon urushidan keyin
mustahkamlangan Polshaning sharqiy chegarasini faqat 1923-yilda tan olishdi. Bahsli hududlar,
Versal shartnomasiga ko‘ra, Yuqori Sileziya va Sharqiy Prussiyaning bir qismi hisoblangan.
Ularga egalik masalasi G‘arb davlatlari tomonidan plebissit tomonidan hal qilinishi kerak edi.
Sharqiy Prussiyadagi plebissitda Polsha yutqazdi. Va Yuqori Sileziya muammosi Germaniyani
qo‘llab-quvvatlagan Buyuk Britaniyaning jiddiy aralashuvi bilan hal qilindi. Polshaning tashqi
siyosiy maqsadlaridan biri Fransiya yordamida Markaziy Yevropa va Boltiqboʻyi mintaqasida
gegemon mavqeini taʼminlash edi. Polshaning yuqoridagi maqsadini amalga oshirishga G‘arb
davlatlarining Boltiqbo‘yi blokini yaratish g‘oyasi javob berdi, u 1919-1920 yillar oxirida amalda
qo‘llanila boshlandi. Polsha G‘arb davlatlarining Markaziy va Janubi-Sharqiy Evropa
davlatlaridan "kordon sanitariyasi" yaratish bo‘yicha antisovet rejalarining bo‘g‘inlaridan biri
bo‘lib, Yevropani Sovet Rossiyasining mumkin bo‘lgan kengayishidan himoya qilibgina qolmay,
balki xizmat ko‘rsatdi. Sovet Ittifoqi va Germaniya o‘rtasida to‘siq bo‘lib, Boltiqbo‘yi ittifoqini
yaratishda ular Angliya, Fransiya va hatto AQSh ham birdek manfaatdor. Ushbu blok Polsha,
Estoniya, Latviya, Litva va Finlyandiya ishtirokida yaratilgan. Bu davlatlarni birlashtirish uchun
yagona haqiqiy asos ularning antisovet siyosati edi. Masalan, Latviya va Estoniya 1923-yilda
SSSRga qarshi harbiy konventsiya tuzdilar. Biroq, ularning munosabatlarining antisovet asosi juda
zaif bo‘lib chiqdi va Boltiq bloki hech qachon yaratilmagan. Polsha tarixchisi M. Nurekning
ta’kidlashicha, vaqt o‘tishi bilan Boltiqbo‘yi respublikalarining har tomonlama hamkorligi
muammosi “bu davlatlarning faqat ichki muammosiga” aylangan

8

. Polsha tarixchilarining

ta'kidlashicha, Daues rejasi xalqaro munosabatlarga qandaydir yangilik kiritgan, chunki
amerikaliklar birinchi marta Germaniya iqtisodiyotining tiklanishi uchun o‘zlarini mas'ul deb
bilishgan.

Polsha tarixchilarining yozishicha, 1924-yilgi Jeneva konferensiyasida yuzaga kelgan

qarama-qarshiliklar polshalik diplomatlarda nekbinlikni uyg‘otmagan. Polyaklar sotsial-
demokratlar hukmronligi ostida qayta tiklanayotgan Germaniyaning iqtisodiy salohiyatini
tiklaganini, sanoati eksport uchun daromad olishini, ayniqsa sharqiy yo‘nalishda hech qanday

7

Artur Lipian. Unfulfilled Ambition: The Polish-Soviet War, 1919–1920. The Journal of History and Politicial

Science (York University Press, 2017), p. 6

8

БАБЕНКО О.В. ПОЛЬША В СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОТНОШЕНИЙ (1919–1939 гг.). МОСКВА-

2011. с. 24

May, 2025-Yil

649

cheklovlar yo‘qligini ko‘rdi. A. Skrzinski o‘z dasturi sifatida Yevropaning sharqi va g‘arbi
o‘rtasida muvozanatni saqlash siyosatini e'lon qildi va "Fransiya va Buyuk Britaniya bilan yaxshi
munosabatlar zarurligini" ta'kidladi. Polshaning qiyin xalqaro mavqeiga qaramay, A. Skrzinski
Varshavaning tinchligini har tomonlama ko‘rsatishga harakat qildi. P.Vandichning fikricha,
Skrzinskiyning “tinchlik zarurligi ritorik ifoda emas, balki Polsha tashqi siyosatining yangi dasturi
va xalqaro vaziyatning yangi konsepsiyasiga ishora qilgan” deya ta’kidlagan. 1924–1925 yillar
Polsha tarixiga tatbiq etilgan “millatchilik davri” deb atalgan. O‘sha paytda Polshada milliy
manfaatlarni, imperializmdan millatchilikka o‘tishni birinchi o‘ringa qo‘ygan endekslar hokimiyat
tepasida edi. A.Skrzinski Yevropada tinchlikka tahdid solayotgan imperialistik intilishlarga ham
qarshi edi. U urushdan keyingi dunyoda Polshaning status-kvosini saqlab qolish va uning barcha
qo‘shnilari bilan qulay munosabatlar o‘rnatish tarafdori edi. Buning uchun uni "so‘zning pasifizm
ustasi" deb atashgan. Poznanlik tarixchi M.Yarnetskiyning qayd etishicha, 1924 yildan boshlab
Polsha va uning siyosiy ittifoqchilaridan biri – Chexoslovakiya o‘rtasidagi munosabatlar
normallashgan. Chexoslovakiya hukumati Polsha fuqarolarini vataniga qaytarishga ham qaror
qildi. 1925-yil oxirida Chexiya Respublikasi Prezidenti E.Benesning Varshavaga tashrifi chogʻida
quyidagi hujjatlar – savdo konventsiyasi, hakamlik kelishuvi va tugatish toʻgʻrisidagi bitim
imzolandi. Tarixchi B. Koshelning ta'kidlashicha, allaqachon mavjud qiyinchiliklardan tashqari,
1925-yilgi Polsha Germaniya bojxona urushi "bir necha yil davomida o‘zaro savdoni zaiflashtirdi
va ikki davlat o‘rtasidagi dushmanlikni chuqurlashtirdi"

9

. Polsha tarixchilari 1925-yil 3-8-iyul

kunlari A.Skrzinskiyning Parijga tashrifi hech narsani o‘zgartirmaganini afsus bilan ta’kidlaydilar.
Ushbu tashrif davomida Polsha TIV rahbari Fransiya-Germaniya arbitraji bilan bir vaqtda Polsha-
Germaniya arbitraj bitimini tuzishni taklif qildi. U, shuningdek, "Polsha-Fransiya ittifoqini
Frantsiya-Britaniya hamkorligi bilan uyg‘unlashtirish zarurligini" ta'kidladi. "Tashrif ham natija
bermadi. Skrzinski 15 iyul kuni jo‘nab ketgan AQShda. Amerika vakili J.Stetson bilan suhbatda
Skrzinski "Men Polsha va AQSh o‘rtasidagi barcha noaniqliklarni bartaraf etishni va o‘zaro
munosabatlarni jonlantirishni xohlayman" degan bayonot bilan cheklandi.1926-yilda Y.
Pilsudskiy boshchiligida “Sanatsiya” rejimi boshlanganidan keyin, marshal o‘z vaqtini Polsha
tashqi siyosatini shakllantirishga bag‘ishlagan edi. Polsha ikki tajovuzkor davlat SSSR va
Germaniya o‘rtasida siqilib qolgan edi

10

. 1920-1930 yillar oxirida xalqaro munosabatlar

rivojlanishning yangi bosqichi boshlandi. Bu keskin davlatlararo mojarolar, Germaniya va Uzoq
Sharqda harbiy xavf o‘choqlarining shakllanishi bilan tavsiflangan. Va uning natijasi Versal-
Vashington tizimining qulashi edi. Tarix fanlari doktori P. Rujanskiy 1930-yillar Ikkinchi Polsha
Respublikasi tarixida qiyin davr bo‘lganini haqli ravishda qayd etadi. Qo‘shni davlatlar bilan
keskin munosabatlardan tashqari, Polsha "juda og‘ir iqtisodiy inqirozga duch keldi". Xalqaro
munosabatlarning yangi bosqichi boshlanishida, 1931-yil 15-yanvarda Polsha yangi kafolat
shartnomasini imzolash orqali Fransiya bilan harbiy ittifoqni uzaytirdi, 1931-yil 20-iyunda esa
avvalgi harbiy konventsiyani yangi shartnoma bilan almashtirdi. Kiverskayaning ta'kidlashicha,
"Polsha SSSRdan deyarli hamma narsa bilan ajralib turardi." Shunga qaramay, yangi tashqi siyosat
kursini amalga oshirish 1932-yilda uch yil muddatga Polsha-Sovet tajovuz qilmaslik to‘g‘risidagi

9

БАБЕНКО О.В. ПОЛЬША В СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОТНОШЕНИЙ (1919–1939 гг.). МОСКВА-

2011. с. 35

10

Martin John Kozon. Sanacja's Foreign Policy and the Second Polish Republic, 1926-1935 New York-2015. p. 8

May, 2025-Yil

650

paktning tuzilishi bilan boshlandi. Pilsudskiy 1933-yil mart oyida u Fransiyaga Germaniyaning
harbiy salohiyatini tiklashiga yo‘l qo‘ymaslik uchun unga qarshi birgalikda "profilaktik urush"
boshlashni taklif qildi. Fransiya sog‘lom fikr nuqtai nazaridan bunday taklifni qabul qila olmadi.
1933-yil 2-mayda Polsha Respublikasi elchisi A.Vysotskiy bilan suhbatda Gitler Sovet Ittifoqiga
qarshi asosda Polsha bilan yaqinlashish istagini namoyon etdi

11

. 1934 yil 8 avgustda Y. Pilsudski

Polshaga tobora kuchayib borayotgan nemis tahdidi muammosini baholash uchun general K.
Fabritsi va ikki zobitni Avstriya va Germaniyaga yubordi. 1936-yil 2 yanvarda Sikorskiy
Chexoslovakiya Prezidenti E. Benes bilan uchrashdi va undan Praganing Polshaga nisbatan
xayrixoh pozitsiyasi haqida kafolat oldi. Yaqinlashib kelayotgan Ikkinchi jahon urushida
Germaniyaning Polshaga tahdidi tobora kuchayib bordi. Shunday bo‘lsada 1938-1939 yillarda
Polsha va uning yaqin qo‘shnisi Ukraina o‘rtasida hech qanday kelishuv imzolanmadi. 1938-yil
noyabr oyida nemislar Polshaga uning suverenitetini cheklaydigan bir qator noreal talablarni
qo‘yishdi. Ular orasida Danzigni (Gdansk) Uchinchi Reyxga o‘tkazish, Pomeraniya orqali Sharqiy
Prussiyaga avtomobil yo‘li va temir yo‘l liniyasini qurishga rozilik berish bor edi. Mojaroning
asosiy sababi Germaniyaning 1939-yil 11-aprelda tasdiqlangan Vays rejasida aks ettirilgan
umumiy strategik ko‘rsatmalari edi. Biroq, 1939-yil 28-aprelda Berlin 1934-yilgi Polsha-
Germaniya deklaratsiyasini qoraladi va urushga tayyorgarlik ko‘ra boshladi. Polsha-Germaniya
deklaratsiyasini denonsatsiya qilish "nemis matbuotining Polshaga kuchli hujumlari" bilan birga
keldi. 1939 yil 23 avgustda Moskvada Sovet-Germaniya hujum qilmaslik to‘g‘risidagi pakt, ya'ni
Ribbetrop-Molotov pakti deb ataladigan shartnoma imzolandi. Unga Sharqiy Yevropadagi ta'sir
doiralarini delimitatsiya qilish to‘g‘risidagi maxfiy protokol ilova qilingan bo‘lib, unda Polsha
davlati tarkibiga kiruvchi hududlarning hududiy-siyosiy qayta tashkil etilgan taqdirda Germaniya
manfaatlari doiralari chegarasi belgilandi. 1939-yil 30-avgustda Fransiya tashqi ishlar vaziri
J.Bonnet va Polshaning Parijdagi elchisi Y.Lukasievich oʻrtasida Sovet-Germaniya hujum
qilmaslik toʻgʻrisidagi pakt boʻyicha uchrashuv boʻlib oʻtdi. Fransuz tomoni Ribbentrop-Molotov
paktining maxfiy protokoli mohiyatidan xabardor edi. Lukasievich bilan uchrashuvlarda Bonnet
bilvosita ushbu protokolga ishora qildi, lekin uning mohiyatini hech qachon aytmadi. Fransiya
vaziri Sovet-Germaniya shartnomasini tuzish munosabati bilan Polsha SSSR tomonidan tahdid
sezadimi yoki yo‘qligini aniqlashga harakat qildi. 1939-yil 1-sentabr kuni Germaniya Polsha
yerlariga bostirib kirishi bilan Ikkinchi jahon urushi boshlanib ketdi.

Bundan xulosa qilish mumkinki Polshaning “sanatsiya” gacha va “sanatsiya” davridagi

demokratik suveren davlat maqomida qolishga bo‘lgan intilishlariga jahon hamjamiyati
tomonidan yuzaki baho berildi. Hattoki Ribbentrop va Molotov paktining maxfiy bandlaridan
xabardor bo‘lgan Polshaning ba’zi bir ittifoqchilari ham unga yonbosmadi.

REFERENCES

1.

Anna Jarosz-Nojszewska. DEBATE OVER THE ECONOMIC ROLE OF THE STATE IN
POLAND IN THE WORKS OF THE REPRESENTATIVES OF THE KRAKOW
SCHOOL, THE LEVIATHAN ORGANIZATION AND THE FIRST ECONOMIC
BRIGADE IN THE YEARS 1919-1939 — Poznan 2017.

11

БАБЕНКО О.В. ПОЛЬША В СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНЫХ ОТНОШЕНИЙ (1919–1939 гг.).

МОСКВА-2011. с. 64

May, 2025-Yil

651

2.

Ivanov Laurentiu. A STUDY OF THE INTER-WAR ECONOMIES OF POLAND AND
ROMANIA — The 7th International Days of Statistics and Economics, Prague, September
19-21, 2013.

3.

Nicole Bieniarz. The Impact of Inclusive and Extractive Institutions on Poland’s Economy
and Quality of Life Before and After World War Two: A Virtuous and Vicious Journey
through Historical and Personal Evidence. — Varshava-2018.

4.

Rzeczpospolita Polska Atlas Statystyczny (Warsaw: Główny Urząd Statytyczny
Rzeczypospolitej Polskiej, 1930).

5.

Xayrullayev, U. (2024). THE IDEA THAT MADE THE OTTOMAN STATE GREAT (RED
APPLE II). Modern Science and Research, 3(2), 1071-1073.

6.

Xayrullayev, U. (2024). BRIEFLY ABOUT THE" RED APPLE" MYTHOLOGY OF THE
TURKS. Modern Science and Research, 3(1), 568-572.

7.

Umidjon, X. (2024). Literacy and Information Exchange in the Ancient East and West.
EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(3), 179-
183.

8.

Xayrullayev, U. (2024). THE POSITION OF CENTRAL ASIAN GOVERNORSHIPS
DURING THE PERIOD OF THE TURKISH KHANATE AND THE ARAB INVASION.

9.

Xayrullayev, U. (2024). EFTALLAR DAVLATI VA TURK XOQONLIGIDA
HUKMDORLIK LEGITIMATSIYASI. Modern Science and Research, 3(12), 843-851.

10.

Xayrullayev, U. (2024). TURK XOQONLIGI VA ARABLAR BOSQINI DAVRIDA O’RTA
OSIYO HOKIMLIKLARINING MAVQEYI. Modern Science and Research, 3(12), 339-
343.

11.

Xayrullayev, U., Sayfutdinov, F., & Rahmonova, S. (2025). SHAYBONIYLAR DAVLATI
VA USMONLI TURKLAR DAVLATI O’RTASIDAGI DASTLABKI ALOQALAR
TAVSIFI. Modern Science and Research, 4(1), 147-154.

12.

Xayrullayev, U. (2025). BUXORO VILOYATINING IQTISODIY HOLATI (1990-1991
YILLAR). Modern Science and Research, 4(1), 1018-1024.

13.

Umidjon, X. (2023). 1918-1939-yillarda Polshaning ichki siyosatidagi o'zgarishlar. ЦЕНТР
НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 42(42).

14.

Xayrullayev, U. F. (2023). 1918-1939 YILLARDA POLSHANING ICHKI
SIYOSATIDAGI O ‘ZGARISHLAR. SCHOLAR, 1(28), 337-340.

15.

Xayrullayev, U. (2025). MUSTAQILLIK YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI
IJTIMOIY HOLAT. Modern Science and Research, 4(2), 1186-1193.

16.

Xayrullayev, U., & Farhodjonova, Z. (2025). MUSTAQILLIKNING DASTLABKI
YILLARIDA BUXORO VILOYATIDAGI IQTISODIY VAZIYAT. Modern Science and
Research, 4(2), 494-503.

17.

Rahmonova, S., Xayrullayev, U., & Sayfutdinov, F. (2025). “ОММАВИЙ МАДАНИЯТ”
НИНГ МОҲИЯТИ, ТАРИХИЙ ИЛДИЗИ, ХАРАКТЕРИ ВА РИВОЖЛАНИШ
БОСҚИЧЛАРИ. Modern Science and Research, 4(1), 479-488.

18.

Xayrullayev, U., Muydinov, B., & Yuldosheva, F. (2025). POLSHANING I JAHON
URUSHIDAN KEYINGI AHVOLI. Modern Science and Research, 4(4), 36-48.

19.

Boltayev, O., Yarashova, M., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF. Modern Science and Research, 4(3), 600-608.

May, 2025-Yil

652

20.

Yarashova, M., Boltayev, O., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
BOSHLARIDA). Modern Science and Research, 4(3), 571-581.

21.

Xayrullayev, U., Sadullayev, U., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR OXIRI
XX ASR BOSHLARIDA QO ‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA NISBATAN
YURITGAN SIYOSATI. Modern Science and Research, 4(3), 420-432.

22.

Ярашова, М. . (2024). ЖАҲОН ЭТНОЛОГИЯСИ ФАНИ ВА УНИ ЎҚИТИШНИНГ
ЗАМОНАВИЙ МЕТОДОЛОГИЯСИ.

Modern Science and Research

,

3

(10), 362–368.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/44901

23.

Ярашова, М. (2024). БУХОРО ВОҲАСИДА МАТО ВА МАТО ТАЙЁРЛАШ
УСУЛЛАРИ.

Modern Science and Research

,

3

(11), 782–787. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/48057

24.

Yarashova Mohlaroyim Shuhratovna. (2024). Muyiddin Ibn Arabiyning Tasavvuf
Ta’limotida Tahsil Olgan Ayol Ustozlari Va Ta’lim Bergan Ayol Shogirdlari.

Miasto

Przyszłości

,

52

,

622–625.

Retrieved

from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4679

25.

Yarashova, M. (2024). ILK O’RTA ASR MANBALARIDA KIYIM-KECHAKLAR VA
ULAR BILAN BOG’LIQ ATAMALAR TAVSIFI.

Modern Science and Research

,

3

(12),

621–632. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/58456

26.

Ярашова, М. (2025). ПАРАНЖИ ВА УНИНГ ЎРГАНИЛИШ ТАРИХИ.

Modern Science

and Research

,

4

(1), 160–168. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/60323

27.

Yarashova, M., Sa’dullayev, U., & Yo’ldosheva, F. (2025). BUXORO VOHASI
AYOLLARINING AN’ANAVIY BOSH KIYIMLARI- DO‘PPI VA RO‘MOL.

Modern

Science and Research

,

4

(1), 600–607. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/64116

28.

Yarashova , M. ., & Sultonova, M. (2025). BUXORO VOHASI DAFN MAROSIMI
KIYIMLARI VA ULAR BILAN BOG’LIQ IRIM-SIRIMLAR.

Modern Science and

Research

,

4

(1),

352–358.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/63674

29.

Yarashova, M. (2025). EDVARD TAYLOR –ETNOLOGIYADA EVOLYUTSIONISTIK
MAKTAB ASOSCHISI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 1005–1012. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/68483

30.

Yarashova, M., Yuldosheva, F., & Haqqulov, M. (2025). TA’LIM OLISH TARTIBI:
YANGILANISH VA O’ZGARISHLAR. MASOFAVIY, DUAL VA INKLYUZIV
TA’LIM.

Modern

Science

and

Research

,

4

(2),

73–80.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70712

31.

Haqqulov,

M.,

Yarashova,

M.,

&

Yuldosheva,

F.

(2025).

ТARIXIY

KARTOGRAFIYANING

ASOSIY

YO‘NALISHLARI,

SHAKLLANISHI

VA

TARAQQIYOTI.

Modern Science and Research

,

4

(2), 81–91. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/70714

32.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY

YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI
AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.

Modern Science and

May, 2025-Yil

653

Research

,

4

(3),

122–131.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/71868

33.

Yarashova , M. . (2025). IBN ARABIYNING INSON BORLIG‘IGA DOIR

QARASHLARI: ILM, RUH VA HAQIQAT.

Общественные науки в современном мире:

теоретические и практические исследования

,

4

(1), 72–74. извлечено от

https://inlibrary.uz/index.php/zdif/article/view/64262

34.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В

РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.

Modern Science and

Research

,

4

(3),

146–154.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/72380

35.

Yuldosheva, F., Haqqulov, M., & Yarashova, M. (2025). QADIMGI TURKIY

XALQLARDA “QUT” MAROSIMI XUSUSIDA.

Modern Science and Research

,

4

(3),

132–136. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72375

36.

Yarashova , M., & Rahimova, N. (2025). JADIDCHILARNING MA‘RIFATPARVARLIK

HARAKATLARI VA ULARNING XALQ MA‘NAVIYATINI YUKSALTIRISHDAGI
O’RNI.

Modern

Science

and

Research

,

4

(3),

398–408.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/7306

37.

Yarashova, M. (2025). TAQINCHOQLAR VA ULARNING AHOLI ETNIK HAYOTIDA

TUTGAN O’RNI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 778–790. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/72864

38.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). BUXORO VOHASIDA MATO VA

MATO TAYYORLASH USULLARI. PAXTA. G‘UZAK. JUN. XALAJI. BO‘Z. OLACHA.
BEQASAM. BAXMAL. ADRAS.

Modern Science and Research

,

4

(3), 330–340. Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/73808

39.

Xayrullayev , U., Sadullayev, U. ., Yarashova, M., & Boltayev, O. (2025). XIX ASR OXIRI
XX ASR BOSHLARIDA QO‘SHNI DAVLATLARNING POLSHAGA NISBATAN
YURITGAN SIYOSATI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 420–432. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74107

40.

Yarashova, M., & Rahimova , N. (2025). FAYZULLA XO’JAYEV ILMIY
FAOLIYATINING DASTLABKI DAVRI.

Modern Science and Research

,

4

(3), 448–457.

Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74113

41.

Boltayev , O., Yarashova , M. ., Xayrullayev, U. ., & Sadullayev, U. (2025). OYROT
QABILASI VA ULARNING DAVLATCHILIK ASOSLARING SHAKLANISHIGA
UMUMIY TAVSIF.

Modern Science and Research

,

4

(3), 600–608. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75573

42.

Yarashova, M., Boltayev, O. ., Xayrullayev, U., & Sadullayev, U. (2025). BUXORO
VOHASI AYOLLARINING AN’ANAVIY LIBOSLARI (XIX ASR OXIRI XX ASR
BOSHLARIDA).

Modern Science and Research

,

4

(3), 571–581. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/75785

43.

Yarashova, M. (2025). FRANS BOAS: ETNOANTROPOLOGIYA, MADANIYAT VA
IRQIY DISKRIMINATSIYAGA QARSHI KURASH.

Modern Science and Research

,

4

(4),

595–607. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/79259

44.

Yarashova, M., & Rahimova, N. . (2025). TURKISTON O’LKASIDA YOSH
BUXOROLIKLAR HARAKATI.

Modern Science and Research

,

4

(4), 404–415. Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81338

May, 2025-Yil

654

45.

Yarashova, M., Haqqulov, M., & Muyiddinov, B. . (2025). BUXORO QO’RBOSHILAR
TARIXIDA

O’CHMAS

NOM

QOLDIRGAN,

BUXORO

QAHRAMONI

IBROHIMBEK.

Modern Science and Research

,

4

(4), 388–397. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81187

46.

Haqqulov, M. ., Yarashova, M., & Muyiddinov , B. . (2025). SHARAFIDDIN ALI
YAZDINING “ZAFARNOMA” ASARI TAHLILI.

Modern Science and Research

,

4

(4),

398–408. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/81189

47.

Gulyamov, A. ., Yarashova , M., & Boltayev, O. . (2025). G’ARBIY YEVROPA
SHAHARLARI VUJUDGA KELISHINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI. Modern
Science and Research, 4(4), 487–496. Retrieved from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/82190

48.

Muyiddinov, B. (2023). XII-XIII ASRLAR DAVRIDA BUXORODA ILM – FANNING
RIVOJLANISHI. SCHOLAR, 1(28), 341–345.

https://doi.org/10.5281/zenodo.10027071

49.

Muyiddinov Bekali. (2023). MO’G’ULLAR BOSQINI DAVRIDA BUXORONING
AYANCHLI

TAQDIRI. TADQIQOTLAR.UZ, 25(2),

212–215.

Retrieved

from

http://tadqiqotlar.uz/index.php/new/article/view/308

50.

Muyiddinov Bekali. (2023). THE ROLE OF BUKHARA AND OTHER CITIES IN THE
MILITARY ART AND ARMY STRUCTURE OF KHOREZMSHAHS . ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ, 35(3), 55–58. Retrieved from

https://www.newjournal.org/index.php/01/article/view/10035

51.

XORAZMSHOHIDLAR DAVLATI HAYOTIDA TURKON XOTUNNING O’RNI.
(2024). MEDICINE,

PEDAGOGY

AND

TECHNOLOGY:

THEORY

AND

PRACTICE, 2(4),

463-

469.

https://universalpublishings.com/index.php/mpttp/article/view/5192

52.

Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li. (2024). The coronation and campaigns of Alexander The
Great. МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(5),
400–412.

https://doi.org/10.5281/zenodo.11222912

53.

Muyiddinov Bekali. (2024). COVERAGE OF LEGAL ISSUES IN "AVESTO".
МЕДИЦИНА, ПЕДАГОГИКА И ТЕХНОЛОГИЯ: ТЕОРИЯ И ПРАКТИКА, 2(6), 222–
230.

https://doi.org/10.5281/zenodo.12191420

54.

MUYIDDINOV BEKALI, & QORYOG’DIEV Z. (2022). ABOUT THE CONQUEST OF
BUKHARA BY THE KHOREZMSHAHS. International Journal of Philosophical Studies
and

Social

Sciences, 2(3),

158–161.

Retrieved

from

https://www.ijpsss.iscience.uz/index.php/ijpsss/article/view/383

55.

Muyiddinov Bekali Bahodir o’g’li. (2024). History of State Institutions in the Kushan State,
Which Founded Statehood on the Territory of Central Asia. EUROPEAN JOURNAL OF
INNOVATION IN NONFORMAL EDUCATION, 4(9), 184–188. Retrieved from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4070

56.

Bahodir o’g’li, M. B. (2024). Avesto is an Ancient Written Monument Containing
Information About the Life of the Peoples of Central Asia.

Miasto Przyszłości

,

53

, 970–975.

Retrieved from

https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/4982

57.

Muyiddinov Bekali. (2024). SOMONIYLAR DAVLATIDA HARBIYLARGA
BERILGAN E'TIBOR VA HARBIY SAN'AT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14209121

May, 2025-Yil

655

58.

Muyiddinov

Bekali.

(2024).

O'ZLIKNI

NAMOYON

QILISHDA

XALQ

DOSTONLARINING AMALIY AHAMIYATI VA KITOBIY DOSTONLARNING O'ZIGA
XOSLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14528916

59.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun
Obid

o'g'li.

(2025).

IBN

SINONING

FALSAFIY

QARASHLARI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14605977

60.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun
Obid o'g'li. (2025). YOSHLAR DUNYOQARASHI SHAKLLANISHIDA MILLIY
TARBIYA VA TAʼLIMNING AHAMIYATI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606021

61.

Sadullayev Umidjon Shokir o'g'li, Muyiddinov Begali Bahodir o'g'li, & Boltayev Oxun
Obid o'g'li. (2025). BUXORO AMIRLIGIDA 1900-1910-YILLARDAGI IJTIMOIY-
SIYOSIY HAYOT.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14606101

62.

Muyiddinov Bekali. (2025). ILK O'RTA ASRLARGA OID MUG' ARXIVINING
TOPILISHI VA O'RGANILISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14680881

63.

Yuldosheva Feruza Yashin qizi, Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Xayrullayev Umid
Fayzullo o'g'li. (2025, апрель 5). AMIR TEMUR VORISLARI: SIYOSIY, HARBIY VA
MADANIY MEROSNING DAVOMIYLIGI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15160941

64.

Yuldosheva Feruza Yashin qizi, Muyiddinov Bekali Bahodir o'g'li, & Xayrullayev Umid
Fayzullo o'g'li. (2025, апрель 5). JAHONDA KINO SAN'ATINING RIVOJI VA ARXIV
HUJJATLARINING SHAKLLANISHI.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15160951

65.

Юсупович, К. С. . (2024). КРАТКИЙ ОБЗОР НА ВЗАИМООТНОШЕНИЯ
УЗБЕКИСТАНА И ДВИЖЕНИЯ “ТАЛИБАН”, НА ФОНЕ ЗАХВАТА ТАЛИБАМИ
ВЛАСТИ В АФГАНИСТАНЕ В 2021 ГОДУ.

TA’LIM VA RIVOJLANISH TAHLILI

ONLAYN

ILMIY

JURNALI

,

4

(11),

227–229.

Retrieved

from

https://sciencebox.uz/index.php/ajed/article/view/12432

66.

Yusupovich, K. S. (2024). Abu Hafs Kabir and the Spread of the Hanafi Madhhab in
Transoxiana.

EUROPEAN

JOURNAL

OF

INNOVATION

IN

NONFORMAL

EDUCATION

,

4

(9),

204–207.

Retrieved

from

https://inovatus.es/index.php/ejine/article/view/4079

67.

Каримов Сухроб Юсупович. (2024). ОРДЕН НАКШБАНДИЯ: ИСТОРИЯ, УЧЕНИЕ
И ВЛИЯНИЕ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14509878

68.

С. Ю. Каримов. (2025). РОЛЬ ФАЙЗУЛЛЫ ХОДЖАЕВА В ИСТОРИИ
УЗБЕКИСТАНА.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14741491

69.

Нийозова Гулчехра Шерматовна, & Каримов Сухроб Юсупович. (2025). КУСАМ ИБН
АББАС

И

ИСЛАМИЗАЦИЯ

СРЕДНЕЙ

АЗИИ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14736948

70.

Каримов Сухроббек Юсупович. (2025). ТАРИКАТ ЯССАВИЯ: ИСТОРИЯ, УЧЕНИЕ
И ВЛИЯНИЕ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14872554

71.

Нийозова Гулчехра Шерматовна, & Каримов Сухроб Юсупович. (2025).
ВОЗНИКНОВЕНИЕ

СУННИЗМА

И

ШИИЗМА.

ОТЛИЧИЕ

ДВУХ

ТЕЧЕНИЙ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.14908934

72.

Karimov Suxrobbek Yusupovich. (2025). THE ROLE OF KHAN UZBEK IN SPREADING
ISLAM IN THE GOLDEN HORDE.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15027058

73.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. . (2025). O‘RTA ASRLARDA G‘ARBIY
YEVROPADA SHAHAR-QAL’A, SHAHAR-CHERKOV, SAVDO O‘BYEKTI

May, 2025-Yil

656

AHAMIYATIGA OID SHAHARLARNING VUJUDGA KELISHI.

Modern Science and

Research

,

4

(3),

122–131.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/71868

74.

Gulyamov, A., Yarashova, M., & Karimov, S. (2025). РОЛЬ ХАНА УЗБЕКА В
РАСПРОСТРАНЕНИИ ИСЛАМА В ЗОЛОТОЙ ОРДЕ.

Modern Science and

Research

,

4

(3),

146–154.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-

research/article/view/72380

75.

Нийозова, Г., & Каримов , С. (2025). THE HANAFI MADHHAB AND ABU HAFS
KABIR.

Modern

Science

and

Research

,

4

(3),

507–515.

Retrieved

from

https://inlibrary.uz/index.php/science-research/article/view/74129

76.

Karimov

Suxrobbek

Yusupovich.

(2025).

НОВЫЕ

МЕТОДОЛОГИИ

В

ИСТОРИЧЕСКОЙ НАУКЕ: ЦИФРОВАЯ ИСТОРИЯ, КОЛИЧЕСТВЕННЫЙ АНАЛИЗ
И ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИИ.

https://doi.org/10.5281/zenodo.15242436